Gối lá đinh lăng là tục lệ dân gian lâu đời: lá đinh lăng phơi khô, nhồi vào túi vải làm gối cho trẻ, với niềm tin trẻ ngủ ngon, ít giật mình; nhưng theo các khuyến cáo ngủ an toàn hiện nay, trẻ dưới một tuổi không nên nằm gối hay có vật mềm trong chỗ ngủ, vì làm tăng nguy cơ ngạt và đột tử khi ngủ. Niềm tin về tác dụng của gối lá chưa có nghiên cứu nào chứng minh.
Bài này không nhằm chê một tục lệ của ông bà. Nó kể lại tục lệ ấy, giải thích rủi ro một cách cụ thể, và gợi ý những cách giữ mùi lá đinh lăng quen thuộc trong nhà mà không đặt trẻ vào chỗ nguy hiểm. Với mọi thắc mắc về giấc ngủ, sức khoẻ của trẻ, người nên hỏi là bác sĩ nhi khoa.
Tục gối lá đinh lăng từ đâu ra
Ở nhiều làng quê miền Bắc và miền Trung, khi trong nhà sắp có cháu, bà nội bà ngoại thường hái lá đinh lăng ở hàng rào, phơi trên nong nia vài nắng cho khô giòn, rồi nhồi vào một chiếc túi vải nhỏ, khâu kín lại làm gối. Có nhà trộn thêm lá khác, có nhà chỉ dùng lá đinh lăng. Chiếc gối ấy đi theo đứa trẻ từ lúc đầy tháng tới khi biết đi.
Lý do người xưa đưa ra thường là trẻ nằm gối lá đinh lăng thì ngủ yên, đỡ giật mình, đỡ quấy đêm, đầu thoáng mát. Lá đinh lăng khô có mùi thơm nhẹ, và cảm giác thơm, mát ấy dễ được hiểu thành một tác dụng. Ngoài ra, gối lá dễ làm, không tốn tiền, lá có sẵn ở vườn, phù hợp với đời sống nông thôn khi chưa có gối bông, gối cao su như bây giờ.
Tục lệ này nằm trong một chuỗi tập quán chăm trẻ của người xưa, như hơ than, kiêng gió, buộc chỉ cổ tay. Có những tập quán vô hại, có những tập quán y học hiện đại đã chỉ ra là nên bỏ. Nhìn lại từng tập quán một cách bình tĩnh, giữ cái tốt và bỏ cái có hại, là cách tôn trọng kinh nghiệm của ông bà hơn là giữ nguyên tất cả.
Đến nay, tục lệ này vẫn còn, thậm chí được bán sẵn với tên gối lá đinh lăng cho bé ở chợ, trên mạng. Nhiều người trẻ làm cha mẹ lần đầu nhận gối từ ông bà và băn khoăn không biết có nên cho con dùng.
Điều khoa học đã biết về giấc ngủ an toàn của trẻ nhỏ
Các tổ chức nhi khoa trên thế giới, và nhiều tài liệu hướng dẫn chăm sóc trẻ ở Việt Nam, đưa ra một khuyến cáo khá thống nhất cho trẻ dưới một tuổi: cho trẻ nằm ngửa khi ngủ, trên mặt phẳng chắc, không gối, không chăn dày, không thú bông hay vật mềm trong chỗ ngủ. Lý do là trẻ nhỏ chưa đủ sức quay đầu, nhấc mặt khi bị vật mềm che mũi miệng.
Hội chứng đột tử ở trẻ sơ sinh, cùng với ngạt khi ngủ, là nguyên nhân tử vong đáng sợ vì xảy ra im lặng, thường trong đêm. Các nghiên cứu dịch tễ cho thấy những vật mềm trong chỗ ngủ là một trong các yếu tố làm tăng nguy cơ. Gối lá đinh lăng, dù nhỏ, vẫn là một vật mềm, có thể xô lệch, trẻ lăn mặt vào đó.
Trong khi đó, niềm tin rằng gối lá đinh lăng giúp trẻ ngủ ngon, đỡ giật mình chưa có nghiên cứu nào kiểm chứng. Giật mình là phản xạ bình thường của trẻ sơ sinh, giảm dần theo tháng tuổi dù có nằm gối hay không. Đặt lên bàn cân, lợi ích chưa được chứng minh còn rủi ro thì đã rõ.
Chỗ ngủ an toàn cho trẻ dưới một tuổi trông ra sao
Bỏ chiếc gối ra khỏi nôi chỉ là một phần. Các tài liệu hướng dẫn chăm sóc trẻ sơ sinh thường mô tả một chỗ ngủ an toàn với mấy điểm dưới đây; cha mẹ có thể tự kiểm lại chỗ ngủ của con theo danh sách này.
- Trẻ nằm ngửa ở mọi giấc ngủ, cả ngủ trưa lẫn ngủ đêm, cho tới khi trẻ tự lật được hai chiều.
- Mặt nằm phẳng, chắc, vừa khít với thành nôi hoặc giường, không để khe hở giữa nệm và thành mà đầu trẻ có thể lọt vào.
- Trong chỗ ngủ không có gối, chăn dày, thú bông, quây nôi mềm, túi chườm hay bất kỳ vật mềm nào; muốn giữ ấm thì cho trẻ mặc đủ ấm hoặc dùng túi ngủ đúng cỡ.
- Phòng ngủ thoáng, không quá nóng; trẻ đổ mồ hôi đầu, gáy nóng là dấu hiệu đang bị ủ quá ấm.
- Không hút thuốc trong nhà, nhất là trong phòng trẻ ngủ.
- Trẻ ngủ chung phòng với cha mẹ trong những tháng đầu, nhưng trên chỗ ngủ riêng của trẻ, là cách nhiều tài liệu khuyến nghị.
Danh sách này không phải để làm cha mẹ lo lắng thêm, mà để thấy rằng chiếc gối lá chỉ là một trong nhiều thứ cần dọn khỏi chỗ ngủ của trẻ. Nếu trẻ sinh non, nhẹ cân hoặc có vấn đề hô hấp, bác sĩ có thể có hướng dẫn riêng, hãy hỏi trong lần khám.
Những rủi ro khác của gối lá khô
Bụi và vụn lá. Lá đinh lăng khô giòn, nằm lâu thì vụn ra thành bụi nhỏ, có thể lọt qua vải, bay lên khi trẻ trở mình. Trẻ có cơ địa dị ứng, hay hắt hơi, khò khè có thể bị kích thích thêm.
Ẩm mốc. Gối nằm dưới đầu trẻ hằng đêm, thấm mồ hôi, sữa trớ, nước dãi. Lá khô hút ẩm rất nhanh, nhất là vào mùa nồm miền Bắc. Một chiếc gối lá mốc bên trong có thể không lộ ra ngoài, nhưng bào tử nấm mốc thì trẻ hít phải mỗi đêm.
Côn trùng. Lá khô cất lâu dễ có mọt, mạt bụi, kiến. Mở một chiếc gối lá cũ ra, nhiều người bất ngờ thấy bên trong có sâu bọ nhỏ.
Lá lẫn tạp. Gối mua sẵn ngoài chợ không biết lá là đinh lăng thật hay lá khác, có được phơi sạch hay không, có xử lý gì để chống mốc hay không. Một chất bảo quản nằm sát mũi trẻ hằng đêm là điều không ai muốn.
Độ cao và độ cứng. Gối lá nhồi chặt có thể cứng và cao, làm cổ trẻ gập về trước; nhồi lỏng thì xô lệch, dồn về một phía. Cả hai đều không tốt cho trẻ nhỏ.
Theo tuổi của trẻ: nên làm gì với gối lá đinh lăng
Bảng dưới gợi ý cách nghĩ theo từng giai đoạn. Đây là thông tin tham khảo, không thay lời khuyên của bác sĩ nhi khoa theo dõi trẻ nhà bạn.
| Tuổi của trẻ | Chỗ ngủ an toàn | Với gối lá đinh lăng |
|---|---|---|
| Dưới một tuổi | Nằm ngửa, mặt phẳng chắc, không gối, không vật mềm | Không đặt trong chỗ ngủ; có thể cất làm kỷ niệm hoặc treo xa giường |
| Từ một đến hai tuổi | Có thể dùng gối mỏng, phẳng nếu bác sĩ không dặn gì khác | Nếu muốn dùng, chọn gối thật mỏng, lá sạch khô, thay lá thường xuyên |
| Trẻ lớn hơn | Gối hợp kích cỡ, dễ giặt | Có thể dùng như một gối thơm, chú ý mốc và bụi |
| Trẻ có hen, viêm mũi dị ứng | Theo hướng dẫn riêng của bác sĩ | Hỏi bác sĩ trước; bụi lá có thể làm nặng thêm |
Nhiều gia đình chọn cách vừa giữ tình cảm của ông bà vừa giữ an toàn cho trẻ: nhận chiếc gối với lời cảm ơn, cất đi, và đưa ra dùng khi trẻ đã lớn. Không ai phải chọn giữa tục lệ và giấc ngủ an toàn của con.
Nếu muốn làm túi lá đinh lăng thơm cho nhà
Mùi lá đinh lăng khô là mùi quen của nhiều ngôi nhà nông thôn. Nếu muốn giữ mùi ấy, có thể làm một túi lá thơm treo ở chỗ thoáng thay vì đặt trong giường trẻ.
- Hái lá đinh lăng lá nhỏ ở cây nhà mình, chọn lá bánh tẻ, không sâu, không dính bụi đường.
- Rửa nhanh, để ráo, trải mỏng trên nong hoặc khay, phơi nắng nhẹ vài ngày tới khi lá khô giòn.
- Nhặt bỏ cuống to, lá úa, lá có đốm mốc.
- Cho vào túi vải mỏng, khâu kín hoặc thắt dây.
- Treo túi ở góc phòng, cạnh tủ quần áo, chỗ khô thoáng, ngoài tầm với của trẻ.
- Thay lá mới sau vài tuần hoặc khi mùi đã nhạt, thấy ẩm, có mùi hắc lạ thì bỏ.
Túi lá treo ngoài giường vẫn giữ được mùi quen, lại không nằm sát mũi miệng trẻ, không thấm mồ hôi, sữa trớ. Đây là cách nhiều gia đình trẻ đã chọn để dung hòa.
Lá đinh lăng còn được dùng ngoài bữa ăn ra sao
Ngoài gối, lá đinh lăng còn gắn với vài thói quen khác trong đời sống nông thôn. Có nơi lót lá đinh lăng dưới ổ gà ấp, ổ rơm cho chó mèo đẻ, vì mùi lá được cho là làm bớt mạt, bớt ruồi. Có nơi kết đinh lăng làm hàng rào trước nhà, vừa có bóng mát vừa có lá dùng. Đinh lăng lá nhỏ uốn thế cũng là cây cảnh quen trong chậu sành, chậu đá.
Những công dụng như xua mạt, xua ruồi là kinh nghiệm truyền miệng, chưa thấy đo lường rõ ràng. Chúng vô hại nếu dùng cho chuồng trại, nhưng không nên mặc định áp sang chuyện chăm trẻ nhỏ. Cái gì đặt gần trẻ sơ sinh luôn cần một tiêu chuẩn khắt khe hơn.
Người lớn tuổi cũng có thói quen để một nắm lá đinh lăng khô trong tủ áo, trong rương đựng chăn màn cất mùa, cho có mùi thơm và theo kinh nghiệm là đỡ ẩm mốc. Cách này không hại gì, chỉ cần thay lá khi lá đã vụn hoặc ngả màu, và đừng để lá dính vào quần áo của trẻ sơ sinh.
Còn chuyện ăn lá đinh lăng cuốn gỏi, dùng lá trong bữa cơm, có bài riêng trong mục món ăn từ củ và rễ của trang.
Nói chuyện với ông bà thế nào cho êm
Trong nhiều gia đình, chiếc gối lá đinh lăng là món quà của bà, gửi gắm sự chăm lo cho cháu. Người con dâu, con rể từ chối thẳng dễ làm người lớn buồn. Có vài cách giúp câu chuyện nhẹ nhàng hơn.
Cảm ơn trước, giải thích sau. Nói rằng bác sĩ dặn trẻ dưới một tuổi nằm phẳng không gối, nên cả nhà sẽ để dành gối cho cháu dùng khi lớn hơn. Lời dặn của bác sĩ là chỗ dựa tốt, tránh cảm giác người trẻ đang chê cách nuôi con của ông bà. Có thể nhờ bác sĩ nhi trong lần khám định kỳ nói trực tiếp với ông bà.
Giữ chiếc gối ở chỗ trang trọng trong phòng trẻ, hoặc làm thành túi thơm treo cạnh nôi, cho ông bà thấy món quà vẫn được trân trọng. Phần lớn ông bà, khi hiểu rằng đó là vì an toàn của cháu, đều đồng ý.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ sơ sinh nằm gối lá đinh lăng có tốt không?
Chưa có nghiên cứu nào chứng minh gối lá đinh lăng giúp trẻ ngủ ngon hay đỡ giật mình. Ngược lại, khuyến cáo ngủ an toàn cho trẻ dưới một tuổi là nằm ngửa trên mặt phẳng chắc, không gối, không vật mềm, vì vật mềm làm tăng nguy cơ ngạt và đột tử khi ngủ.
Bao nhiêu tuổi thì trẻ có thể nằm gối?
Các khuyến cáo thường cho rằng trẻ dưới một tuổi không nên nằm gối. Sau mốc này, nhiều bác sĩ cho phép dùng gối mỏng, phẳng tuỳ từng trẻ. Hãy hỏi bác sĩ nhi khoa theo dõi trẻ nhà bạn, nhất là khi trẻ sinh non hoặc có bệnh về hô hấp.
Gối lá đinh lăng có gây dị ứng không?
Lá khô vụn ra thành bụi, dễ ẩm mốc và có thể có mạt bụi, côn trùng nhỏ bên trong. Với trẻ có cơ địa dị ứng, hen hay viêm mũi, những thứ này có thể làm triệu chứng nặng hơn. Nếu trẻ hắt hơi, khò khè nhiều, hãy bỏ gối và hỏi bác sĩ.
Mua gối lá đinh lăng làm sẵn ngoài chợ có nên không?
Gối làm sẵn không biết lá có phải đinh lăng thật, có được phơi sạch hay đã xử lý chất gì chống mốc. Với trẻ dưới một tuổi, câu trả lời là không đặt gối trong chỗ ngủ. Với trẻ lớn, tự làm từ lá cây nhà mình và thay lá thường xuyên sẽ yên tâm hơn.
Muốn giữ mùi lá đinh lăng trong phòng trẻ thì làm thế nào?
Có thể làm một túi lá đinh lăng khô, treo ở góc phòng hoặc cạnh tủ quần áo, chỗ khô thoáng, ngoài tầm với của trẻ. Cách này giữ được mùi quen mà túi lá không nằm sát mũi miệng trẻ. Thay lá sau vài tuần hoặc khi thấy ẩm, có mùi lạ.
Nên nói với ông bà thế nào khi không muốn cho cháu nằm gối lá?
Cảm ơn món quà trước, rồi giải thích rằng bác sĩ dặn trẻ dưới một tuổi nằm phẳng không gối, nên cả nhà để dành gối cho cháu khi lớn hơn. Có thể nhờ bác sĩ nhi nói trực tiếp với ông bà trong lần khám, hoặc giữ gối ở chỗ trang trọng trong phòng trẻ.