Cây cùng họ với nhân sâm ở vườn Việt: đinh lăng, chân chim, thường xuân và lời nhắc

Họ Nhân sâm, còn gọi là họ Ngũ gia bì (Araliaceae), gồm rất nhiều loài, từ nhân sâm, tam thất, sâm Ngọc Linh thuộc chi Panax, tới những cây rất quen trong vườn Việt như đinh lăng, chân chim, cây ngũ gia bì trồng chậu, thường xuân leo tường, đu đủ rừng, đơn châu chấu, thông thảo. Cùng họ có nghĩa là có chung một số đặc điểm hoa quả và họ hàng tiến hoá; nó không có nghĩa là cùng công dụng, càng không có nghĩa là cây nào cũng lành như được đồn về nhân sâm.

Bài này dẫn bạn đi một vòng những cây họ Nhân sâm hay gặp quanh nhà và ngoài đồi, giúp nhận mặt từng cây, hiểu vì sao đinh lăng được ví là nhân sâm của người nghèo, và vì sao có cây cùng họ lại gây ngứa rát hay khó chịu khi ăn phải. Đây là một bài về tên gọi và họ hàng thực vật, không phải bài về cách dùng chữa bệnh.

Họ Nhân sâm nhận ra qua đâu

Các nhà thực vật xếp cây vào cùng họ chủ yếu dựa vào cấu tạo hoa và quả. Ở họ Nhân sâm, hoa thường nhỏ, xếp thành tán, nghĩa là nhiều cuống hoa cùng xuất phát từ một điểm như nan dù, các tán lại họp thành chùm hay chùy lớn. Quả thường là quả mọng nhỏ, khi chín màu đỏ, tím hay đen. Lá thường là lá kép chân vịt hoặc lông chim, có khi là lá đơn xẻ thùy, cuống lá thường có bẹ ôm thân.

Người làm vườn không cần nhớ hết các đặc điểm ấy. Một mẹo nhỏ là quan sát lá kép xòe ra từ một điểm như bàn tay hay chân chim, và những cụm hoa nhỏ hình cầu kiểu cây dù. Khi thấy hai dấu hiệu này cùng lúc, nhiều khả năng bạn đang đứng trước một cây họ Nhân sâm.

Chính nhân sâm là cây thảo nhỏ, lá kép chân vịt năm lá chét, cụm quả đỏ trên một cuống dài giữa vòng lá. Đinh lăng là cây bụi, lá kép lông chim xẻ nhiều lần. Chân chim là cây gỗ, lá kép chân vịt to. Thường xuân là dây leo lá đơn xẻ thùy. Nhìn bề ngoài rất khác nhau, nhưng hoa và quả thì lộ ra họ hàng chung.

Những cây họ Nhân sâm hay gặp ở Việt Nam

Bảng dưới gom những cây cùng họ dễ gặp trong vườn nhà, ngoài đồi hay trong chậu cảnh. Cột cuối chỉ ghi điều cần lưu ý, không phải công dụng.

Bảng này cho thấy cùng một họ có cả cây làm thuốc dân gian, cây rau rừng, cây cảnh trong nhà và cây có thể gây kích ứng. Không có cái nhãn chung nào kiểu “họ Nhân sâm thì bổ” đúng cho tất cả.

Hai chỗ dễ nhầm đáng nhớ nhất: cây ngũ gia bì trồng chậu trong nhà không phải vị thuốc ngũ gia bì trong sách; và cây chân chim ngoài rừng là cây gỗ sống lâu năm, bóc vỏ tùy tiện có thể làm chết cây.

Đinh lăng và lời ví “nhân sâm của người nghèo”

Trong cả họ, đinh lăng là cây được gắn với nhân sâm nhiều nhất. Lý do khá dễ hiểu: cùng họ, rễ có mùi thơm, được dân gian dùng để bồi bổ, lại dễ trồng ở mọi vườn quê. Với người xưa không có tiền mua nhân sâm, một bụi đinh lăng bên hiên là thứ gần nhất với chữ sâm mà họ có được.

Nghiên cứu về đinh lăng ở Việt Nam đã phân tích nhóm saponin trong rễ và lá, một nhóm chất cũng có ở nhân sâm dù khác về cấu trúc cụ thể. Phần lớn nghiên cứu còn ở mức phòng thí nghiệm và động vật. Vì vậy câu ví “nhân sâm của người nghèo” nên hiểu là lời quý mến dành cho một cây quen, không phải kết luận rằng đinh lăng có tác dụng như nhân sâm.

Có những trang và bài riêng hướng dẫn nhận dạng đinh lăng lá nhỏ, lá to, các bộ phận dân gian dùng. Ở đây chỉ cần nhớ: đinh lăng là đại diện thân quen nhất của họ Nhân sâm trong vườn Việt, và câu chuyện của nó là ví dụ đẹp về cách dân gian tìm một thứ thay thế trong tầm tay.

Cùng họ không cùng công dụng: ba ví dụ cụ thể

Thường xuân treo trong nhà. Thường xuân là cây cùng họ với nhân sâm, được trồng rất nhiều trong chậu treo, leo tường. Nhưng lá và quả của nó chứa saponin ở dạng có thể gây buồn nôn, nôn, đau bụng khi ăn phải, và nhựa cây có thể gây ngứa, mẩn đỏ ở người da nhạy cảm. Một cây cùng họ với nhân sâm hoàn toàn không phải thứ để ăn.

Cây ngũ gia bì trong chậu cảnh. Cây chân chim lá nhỏ trồng chậu, hay được gọi là cây ngũ gia bì, là cây cảnh phổ biến trong nhà và văn phòng. Lá chứa tinh thể oxalat, nhai phải gây rát miệng, chảy nước dãi, đặc biệt ở chó mèo và trẻ nhỏ. Cái tên trùng với vị thuốc khiến nhiều người tưởng có thể bứt lá đem nấu nước, điều nên tránh.

Nhân sâm và tam thất. Ngay trong chi Panax, nhân sâm và tam thất cũng được y học cổ truyền dùng cho những mục đích khác nhau, có những lưu ý riêng như người đang dùng thuốc chống đông. Nếu ngay hai cây gần nhau đến thế còn khác cách dùng, thì không thể suy từ nhân sâm ra một cây xa hơn chỉ vì chung họ.

Ba cây họ Nhân sâm ngoài đồi núi phía Bắc

Đu đủ rừng. Cây nhỏ hoặc cây bụi lớn, lá đơn rất to xẻ sâu thành nhiều thùy xòe như bàn tay, nhìn qua giống lá đu đủ nên mới có tên như vậy, dù không họ hàng gì với đu đủ. Cụm hoa mọc thành chùm lớn ở đầu cành. Ở một số vùng Tây Bắc, cụm hoa non được người địa phương chế biến thành món ăn có vị đắng nhẹ, là đặc sản theo mùa.

Đơn châu chấu. Cây bụi nhỏ, thân và cuống lá có nhiều gai nhọn, lá kép lông chim lớn chia nhiều lá chét có mép răng cưa. Cây hay mọc ở bìa rừng, đồi cây bụi, nơi đất mới bỏ hoang. Gai của nó là dấu hiệu nhận diện dễ nhất và cũng là lời nhắc đeo găng khi đi qua.

Thông thảo. Cây bụi lớn có lá rất to, xẻ thùy như bàn tay, mặt dưới phủ lông. Đặc biệt nhất là lõi thân trắng, xốp, nhẹ, xưa được cắt thành tấm mỏng để làm hoa giấy, đồ thủ công, và cũng được dùng trong thuốc dân gian. Cây mọc ở vùng núi phía Bắc, có nơi trồng làm cảnh vì lá đẹp.

Điều chung của ba cây. Cả ba là ví dụ cho thấy họ Nhân sâm đa dạng thế nào: một cây cho hoa làm rau, một cây đầy gai, một cây cho lõi làm đồ thủ công. Không cây nào trong số đó nên được gọi là sâm hay dùng thay sâm, và chỉ nên dùng theo kinh nghiệm của người địa phương hiểu rõ chúng.

Áp dụng vào vườn nhà: mấy nguyên tắc nhỏ

Biết họ hàng thực vật giúp bạn hiểu cây, nhưng quyết định ăn hay dùng phải dựa vào hiểu biết về chính loài đó. Mấy nguyên tắc sau giúp gia đình dùng tri thức này cho an toàn.

• Ghi tên đúng loài cho từng cây trong vườn và trong chậu, không chỉ ghi tên họ.
• Không suy công dụng từ họ: “cùng họ với nhân sâm” không phải lý do để nấu, ngâm hay uống.
• Cây cảnh trong nhà như thường xuân, ngũ gia bì chậu: đặt ngoài tầm với của trẻ nhỏ, chó mèo hay gặm lá.
• Rau rừng như hoa đu đủ rừng: chỉ ăn ở nơi có truyền thống, do người địa phương biết rõ cây hái và chế biến.
• Cây gỗ họ Nhân sâm trong rừng như chân chim: không bóc vỏ, chặt cành tùy tiện, nhất là trong rừng đặc dụng.
• Khi muốn dùng bất kỳ cây nào trong họ cho sức khoẻ, hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước, nhất là người đang dùng thuốc, mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ.

Nếu ai trong nhà lỡ ăn phải lá, quả cây cảnh và có biểu hiện nôn, đau bụng, rát miệng nhiều, khó thở, hãy đưa đến cơ sở y tế hoặc gọi 115, mang theo một cành của cây đã ăn.

Họ hàng thực vật là một tấm bản đồ đẹp để hiểu thế giới cây cỏ quanh nhà. Nhưng đi trên tấm bản đồ ấy, bước cuối cùng luôn là nhìn kỹ chính cái cây trước mặt.

Những cây họ Nhân sâm hoang dã nên để nguyên

Ngoài những cây quen trong vườn, họ Nhân sâm ở Việt Nam còn có nhiều loài hoang dã trong rừng núi, trong đó có những loài quý hiếm được pháp luật bảo vệ như sâm Ngọc Linh, sâm vũ diệp, tam thất hoang. Chuyện bảo tồn và quy định với các loài này thuộc những trang chuyên về sâm quý. Ở đây chỉ có một lời nhắc: nếu đi rừng gặp một cây thảo lá kép chân vịt, cụm quả đỏ giữa vòng lá, cứ để nguyên đó.

Ngay cả những loài không thuộc diện quý hiếm như chân chim, đơn châu chấu, thông thảo cũng đang chịu sức ép khai thác ở nhiều nơi vì được thu mua làm dược liệu. Bóc vỏ chân chim một vòng quanh thân có thể làm chết cả cây. Người làm vườn muốn có những cây này nên trồng từ cây giống, hạt giống có nguồn rõ ràng, không đào cây con trong rừng.

Rừng đặc dụng, rừng phòng hộ được bảo vệ theo Luật Lâm nghiệp 2017; việc khai thác thực vật rừng phải tuân theo quy định hiện hành. Giữ cây trong rừng không chỉ là chuyện pháp luật, mà còn là giữ lại nguồn giống cho chính những người trồng cây thuốc sau này.

Câu hỏi thường gặp

Đinh lăng có cùng họ với nhân sâm không?

Có. Đinh lăng thuộc họ Nhân sâm, còn gọi họ Ngũ gia bì, cùng họ với nhân sâm nhưng khác chi: đinh lăng thuộc chi Polyscias, nhân sâm thuộc chi Panax. Vì vậy dân gian hay ví đinh lăng là nhân sâm của người nghèo, nhưng cùng họ không có nghĩa là cùng tác dụng.

Cây ngũ gia bì trồng chậu có phải vị thuốc ngũ gia bì không?

Không. Cây trồng chậu hay gọi là ngũ gia bì là một loài chân chim lá nhỏ làm cảnh. Vị thuốc ngũ gia bì trong sách là vỏ của những loài khác, như chân chim cây gỗ hay ngũ gia bì gai. Lá cây cảnh nhai phải có thể gây rát miệng, không nên đem nấu nước uống.

Thường xuân có độc không?

Thường xuân, dù cùng họ với nhân sâm, có lá và quả chứa saponin có thể gây buồn nôn, nôn, đau bụng khi ăn phải, và nhựa cây có thể gây ngứa, mẩn ở da nhạy cảm. Trồng làm cảnh thì được, nhưng nên treo ngoài tầm với của trẻ nhỏ và thú nuôi, và rửa tay sau khi cắt tỉa.

Làm sao biết một cây có thuộc họ Nhân sâm không?

Dấu hiệu dễ thấy là hoa nhỏ xếp thành tán như nan dù, các tán họp thành chùm lớn, quả mọng nhỏ, lá thường là lá kép chân vịt hay lông chim, cuống lá có bẹ ôm thân. Tuy vậy, để biết chắc nên tra tên loài cụ thể hoặc hỏi người có chuyên môn về thực vật.

Hoa đu đủ rừng ăn được không?

Ở một số vùng Tây Bắc, người địa phương có truyền thống ăn cụm hoa non của cây đu đủ rừng, chế biến theo cách riêng. Nếu muốn thử, hãy ăn ở nơi có truyền thống ấy, do người biết rõ cây hái và nấu. Không tự hái cây lạ trong rừng vì cây có lá xẻ chân vịt to giống nhau rất nhiều.

Có nên bóc vỏ cây chân chim ngoài rừng để làm thuốc không?

Không nên. Bóc vỏ có thể làm chết cây, và cây trong rừng đặc dụng, rừng phòng hộ được bảo vệ theo quy định. Nếu cần dùng vị thuốc này, hãy hỏi thầy thuốc và mua ở nơi bán dược liệu có nguồn gốc rõ ràng thay vì tự đi khai thác.