Ba kích (Morinda officinalis) là một dây leo thân gỗ nhỏ thuộc họ Cà phê, lá mọc đối từng cặp, cành non có lông mịn, hoa nhỏ màu trắng mọc thành cụm ở đầu cành, quả tròn khi chín màu đỏ; dưới đất là bộ rễ mập, thắt lại từng đoạn như một chuỗi hạt, ruột rễ khi khô ngả màu tím hồng. Phần lớn người Việt chỉ thấy ba kích ở dạng rễ khô đã rút lõi trong lọ, nên đứng trước một dây leo thật ngoài vườn thì không biết đâu mà nhận.
Bài này đi từ những gì nhìn thấy trên mặt đất tới phần rễ, kèm bảng so với vài dây leo hay mọc lẫn trong vườn đồi, và giải thích vì sao chuyện “ba kích tím, ba kích trắng” nghe thì đơn giản mà thật ra chưa có cách gọi thống nhất. Bài không bàn chuyện mua bán rễ khô, cũng không nói về công dụng chữa bệnh.
Ba kích là cây gì, mọc ở đâu
Ba kích thuộc chi Morinda, họ Cà phê (Rubiaceae). Cùng chi với nó có cây nhàu quen thuộc ở Nam Bộ, nhưng nhàu là cây thân gỗ đứng còn ba kích là dây leo. Trong tự nhiên, ba kích mọc ở rừng thứ sinh, ven rừng, trên đồi thấp có cây bụi che bóng ở các tỉnh phía Bắc, tựa vào cây khác mà leo lên tìm ánh sáng.
Vùng có tiếng về ba kích trồng là Quảng Ninh, nhất là các xã miền núi phía đông của tỉnh, nơi người Dao, người Tày trồng dưới tán rừng và trên đồi từ lâu. Ngoài ra ba kích còn được trồng ở một số tỉnh trung du và miền núi phía Bắc như Lạng Sơn, Phú Thọ, Thái Nguyên. Người có mảnh vườn ở miền xuôi cũng trồng được vài gốc cho biết, miễn có giàn hoặc cây cho dây leo và đất thoát nước.
Ba kích mọc hoang ngày càng ít vì bị đào nhiều qua nhiều năm, và loài này có tên trong Sách Đỏ Việt Nam. Vì vậy bài này chỉ nói tới cây trồng trong vườn. Nếu bạn gặp dây ba kích trong rừng, nhất là rừng đặc dụng, thì cứ để cây nguyên chỗ cũ; muốn có giống thì tìm người trồng lâu năm, cơ sở nhân giống có nguồn gốc rõ.
Phần trên mặt đất: thân, cành, lá
Thân và cành. Thân ba kích là dây leo, gốc già hoá gỗ màu nâu xám, phần ngọn mảnh, quấn hoặc vắt lên giàn. Cành non thường có lông mịn, sờ thấy hơi nhám, màu xanh hoặc hơi tím; cành già nhẵn dần. Dây không có gai, không có tua cuốn như mướp hay chanh dây, mà leo bằng cách quấn thân vào vật đỡ.
Kiểu mọc lá. Lá mọc đối, tức là mỗi mấu thân mang hai lá đối diện nhau. Đây là chi tiết rất đáng nhớ, vì nhiều dây leo hay gặp trong vườn đồi có lá mọc so le, mỗi mấu chỉ một lá. Giữa hai cuống lá có một lá kèm nhỏ dạng vảy, đặc điểm chung của họ Cà phê, nhìn kỹ mới thấy.
Hình dạng lá. Phiến lá hình mác hoặc bầu dục thuôn, đầu nhọn, mép nguyên không răng cưa, dài cỡ một gang tay người lớn trở xuống. Mặt trên xanh sẫm, mặt dưới nhạt hơn; lá non có lông, lá già lông thưa dần. Lá ba kích không có mùi gì đặc biệt khi vò, khác với đinh lăng hay lá lốt.
Màu lá theo nắng. Cây trồng dưới bóng râm lá xanh đậm, to bản; cây phơi nắng gắt lá nhỏ hơn, có khi ngả vàng. Người trồng lâu năm thường để ba kích dưới tán thưa vì nắng gắt làm lá cháy mép, cây còi.
Hoa và quả: chi tiết giúp chắc chắn hơn
Ba kích ra hoa vào khoảng mùa hè ở miền Bắc. Hoa nhỏ, màu trắng, mọc thành cụm dạng tán ở đầu cành, cánh hoa dính nhau ở gốc thành ống ngắn. Cụm hoa không sặc sỡ nên dễ bị bỏ qua nếu không để ý. Cây trồng từ hom còn non thường chưa ra hoa, nên đừng vì không thấy hoa mà kết luận sai.
Quả ba kích là quả hạch nhỏ, tròn, có khi vài quả dính lại thành một khối mấp mô, lúc non màu xanh, chín chuyển đỏ tươi. Khi trên giàn có những chùm quả đỏ nhỏ trên nền lá mọc đối, đó là lúc dễ nhận nhất. Quả chín trong khoảng cuối thu, tuỳ năm và tuỳ nơi.
Một điều cần nói rõ: quả ba kích không phải thứ để ăn. Dân gian dùng rễ, không dùng quả. Trẻ em trong nhà thấy quả đỏ dễ hái bỏ miệng, nên nếu trồng ba kích gần lối đi, hãy dặn các cháu không ăn bất kỳ quả dại nào trong vườn khi chưa hỏi người lớn. Thói quen này còn giúp tránh những quả thật sự độc mọc lẫn quanh nhà.
Rễ ba kích khi đào lên trông thế nào
Phần người ta quan tâm nhất nằm dưới đất. Rễ ba kích mọc ngang, to dần theo tuổi cây, và điều đặc trưng là rễ không đều mà thắt lại từng quãng, phình ra từng đoạn, nhìn như một chuỗi hạt hay một xâu củ nhỏ nối nhau. Vỏ ngoài màu vàng nâu hoặc xám nâu, có nếp nhăn dọc, có chỗ nứt ngang tự nhiên.
Bẻ ngang một khúc rễ tươi sẽ thấy hai phần rõ rệt: lớp thịt dày bên ngoài, mềm, màu trắng ngà đến hồng nhạt khi tươi; và một lõi gỗ nhỏ, cứng ở giữa. Khi phơi khô, lớp thịt co lại và ngả dần sang tím hồng hoặc tím nhạt, đó là màu mà người ta quen gọi là “ba kích tím”. Lõi gỗ thì dân gian thường rút bỏ trước khi dùng.
Rễ cây mới trồng một hai năm còn mảnh, chưa thắt khúc rõ. Người trồng ở vùng có nghề thường để cây ba năm trở lên mới đào. Nếu bạn trồng vài gốc trong vườn nhà, việc đào thử một rễ nhánh sát mặt đất để xem rồi lấp lại ngay sẽ giúp bạn biết cây mình đang ra sao mà không phải nhổ cả gốc.
Mùi rễ tươi nhẹ, không hắc; nếm thấy ngọt nhẹ rồi hơi chát. Không nên nếm rễ của bất kỳ cây nào khi chưa chắc chắn đó là cây gì, kể cả khi trông giống ba kích.
Ba kích tím và ba kích trắng: đang nói về cái gì
Trong lời người trồng và người bán, ba kích thường được chia thành “tím” và “trắng”. Cách chia này đơn giản ở bề ngoài nhưng phía sau là mấy chuyện khác nhau, và nhiều khi người nói cũng không phân biệt.
Có người dùng chữ “tím” và “trắng” để chỉ màu ruột rễ sau khi phơi: ruột ngả tím đậm thì gọi là tím, ngả trắng ngà thì gọi là trắng. Màu ruột chịu ảnh hưởng của tuổi rễ, đất trồng, cách phơi sấy. Rễ non, rễ sấy nhanh ở nhiệt cao có thể nhạt màu hơn rễ già phơi chậm.
Có người lại cho rằng ba kích trắng là một dạng giống khác, hoặc thậm chí là một loài khác trong chi Morinda có hình rễ tương tự. Các tài liệu phổ thông không thống nhất về chuyện này. Điều chắc chắn là khi sách dược liệu Việt Nam nói tới vị ba kích, họ mô tả rễ của Morinda officinalis, và mô tả màu ruột khô là tím hồng hoặc tím nhạt.
Với người trồng vài gốc trong vườn, điều quan trọng không phải là cái tên tím hay trắng mà là cây giống có nguồn gốc rõ ràng. Hỏi người bán giống đó là giống gì, lấy từ đâu, đã trồng bao lâu, và nếu được thì xin xem rễ của cây mẹ. Còn chuyện chọn rễ khô ngoài chợ, nhận hàng nhuộm màu cho tím thêm, là đề tài của người mua dược liệu, nên tìm đọc ở trang chuyên về chuyện đó.
Những dây leo dễ nhầm với ba kích trong vườn đồi
Vườn đồi, bờ rào ở trung du thường có nhiều dây leo mọc lẫn. Bảng dưới gom vài loại hay bị gọi nhầm, với một hai dấu hiệu giúp tách ra. Đây là bảng nhận dạng sơ bộ; cây nào còn nghi thì để lại và hỏi người biết.
| Dây leo | Kiểu mọc lá | Dấu hiệu nhận | Khác ba kích ở đâu |
|---|---|---|---|
| Ba kích | Mọc đối, có lá kèm nhỏ | Cành non có lông, quả đỏ nhỏ, rễ thắt khúc | — |
| Dây khoai mài (củ mài) | Mọc so le hoặc đối tuỳ đoạn, lá hình tim | Gân lá cong hình cung từ cuống, có củ dài cắm sâu | Lá hình tim, gân hình cung; củ thẳng không thắt khúc |
| Dây sắn dây | Lá kép ba lá chét | Thân có lông nâu, củ to dài | Lá kép ba, ba kích lá đơn |
| Dây bình vôi | Mọc so le, lá gần tròn, cuống đính vào giữa phiến | Củ to tròn nằm trên mặt đất | Lá như cái khiên, củ tròn lớn; cần chế biến kỹ |
| Dây mơ lông | Mọc đối | Vò lá mùi hăng đặc trưng | Mùi rất rõ; rễ không thắt khúc |
Dây mơ lông cũng thuộc họ Cà phê và cũng mọc đối nên là cặp dễ nhầm nhất khi chỉ nhìn lá; vò lá là tách ra ngay vì mơ lông có mùi hăng rất riêng. Bình vôi đáng lưu ý vì dân gian dùng củ nhưng củ có độc tính cần chế biến, không nên đào nhầm rồi dùng như ba kích.
Khi một dây leo có vài đặc điểm giống ba kích nhưng bạn không thấy được rễ thắt khúc hay quả đỏ, đừng vội kết luận. Hai đặc điểm nhìn được cùng lúc mới đáng tin hơn một.
Mấy điều nên nhớ trước khi dùng ba kích trồng ở nhà
Nhận đúng cây mới là bước đầu. Trước khi đào rễ ra phơi, ngâm hay nấu, bạn nên nhớ thêm những điều sau.
- Ba kích là vị thuốc trong y học cổ truyền, không phải rau củ ăn hằng ngày. Những gì dân gian kể về ba kích là kinh nghiệm truyền thống; nghiên cứu hiện đại đã làm trên động vật và trong phòng thí nghiệm nhưng dữ liệu trên người còn hạn chế.
- Người đang uống thuốc điều trị bệnh mạn tính, phụ nữ mang thai hoặc cho con bú, trẻ em, người có bệnh gan thận nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng dưới bất kỳ hình thức nào.
- Ngâm rượu là cách dùng phổ biến nhưng kéo theo rủi ro của chính rượu; đây là chuyện riêng của phần sơ chế và cất giữ.
- Đừng đào ba kích ngoài rừng. Ngoài chuyện luật bảo vệ rừng, ba kích hoang đang ít đi, và một gốc trồng trong vườn đủ để bạn tìm hiểu.
- Không cho trẻ ăn quả, và đừng thử nếm rễ hay lá của dây leo lạ chỉ vì trông giống.
Nếu muốn trồng, ba kích cần giàn hoặc cây đỡ, đất tơi thoát nước, che bóng một phần và thời gian chờ nhiều năm. Kỹ thuật trồng ở vườn nhà có bài riêng trong mục trồng cây củ thuốc của trang.
Câu hỏi thường gặp
Lá ba kích mọc đối hay mọc so le?
Lá ba kích mọc đối, mỗi mấu thân có hai lá đối diện nhau và giữa hai cuống có một lá kèm nhỏ. Đây là dấu hiệu nhanh nhất để loại các dây leo mọc so le như sắn dây hay bình vôi, nhưng cần kết hợp thêm lá, quả hoặc rễ để chắc chắn.
Ba kích có ra quả không, quả ăn được không?
Có. Ba kích ra quả nhỏ tròn, chín màu đỏ, thường vào khoảng cuối thu ở miền Bắc. Dân gian chỉ dùng rễ, không dùng quả. Không nên ăn quả ba kích hay bất kỳ quả dại nào trong vườn, và nên dặn trẻ nhỏ trong nhà điều này.
Ba kích tím và ba kích trắng là hai loài khác nhau phải không?
Chưa có cách gọi thống nhất. Có nơi gọi theo màu ruột rễ sau khi phơi, vốn thay đổi theo tuổi rễ và cách sấy; có nơi coi là giống hoặc loài khác. Sách dược liệu Việt Nam mô tả vị ba kích là rễ Morinda officinalis, ruột khô màu tím hồng hoặc tím nhạt.
Trồng ba kích bao lâu thì rễ thắt khúc rõ?
Rễ cây một hai năm tuổi còn mảnh và chưa thắt khúc rõ. Người trồng ở vùng có nghề thường chờ khoảng ba năm trở lên mới đào. Trong vườn nhà, bạn có thể bới nhẹ một rễ nhánh sát mặt đất để xem rồi lấp lại, không cần nhổ cả gốc.
Gặp ba kích mọc hoang trong rừng có nên đào về trồng không?
Không nên. Ba kích hoang đã ít đi nhiều và loài này có tên trong Sách Đỏ Việt Nam; đào cây trong rừng, nhất là rừng đặc dụng, còn vi phạm quy định bảo vệ rừng. Muốn có giống, hãy tìm người trồng lâu năm hoặc cơ sở nhân giống có nguồn gốc rõ ràng.
Dây mơ lông và ba kích giống nhau ở điểm nào, phân biệt ra sao?
Cả hai cùng họ Cà phê, cùng là dây leo lá mọc đối nên nhìn lá dễ nhầm. Cách tách nhanh nhất là vò lá: mơ lông có mùi hăng rất đặc trưng, còn lá ba kích gần như không mùi. Rễ ba kích thắt khúc như chuỗi hạt, rễ mơ lông thì không.