Đinh lăng lá nhỏ (Polyscias fruticosa) có lá kép xẻ ba lần thành nhiều thùy hẹp, mép răng cưa, vò ra thơm hắc, rễ thơm rõ; đó là loài mà sách dược liệu Việt Nam và Dược điển Việt Nam ghi nhận khi nói tới rễ đinh lăng. Còn “đinh lăng lá to” không phải tên của một loài: có nơi gọi như vậy cho dạng lá chét rộng, ít xẻ của chính loài trên, có nơi lại dùng cho đinh lăng lá tròn, đinh lăng đĩa, đinh lăng viền bạc — những loài khác cùng chi, trồng làm cảnh là chính.
Vì vậy câu trả lời ngắn là: muốn dùng theo lối dân gian thì nhận cho ra đinh lăng lá nhỏ, đừng dựa vào cái tên người bán gọi. Bài dưới đây đi qua từng đặc điểm nhìn được bằng mắt thường, một bảng so sánh, và những chỗ mà ngay cả người trồng lâu năm cũng còn gọi lẫn nhau.
Hai chữ “lá nhỏ”, “lá to” đang chỉ những cây nào
Đinh lăng thuộc chi Polyscias, họ Nhân sâm (Araliaceae), cùng họ với nhân sâm và tam thất nhưng khác chi. Trong chi này có nhiều loài người Việt trồng quanh nhà, và tên dân gian đặt theo hình lá chứ không theo phân loại. Thế nên cùng một chữ “đinh lăng lá to”, người ở xã này chỉ cây lá tròn như cái đĩa, người ở xã khác chỉ cây lá chét rộng bản nhưng vẫn là đinh lăng lá nhỏ mọc khoẻ.
Dân gian miền Bắc còn có cặp tên “đinh lăng nếp” và “đinh lăng tẻ”. Đinh lăng nếp thường được tả là lá nhỏ, xẻ sâu, hơi xoăn, thân nhẵn, rễ thơm; đinh lăng tẻ lá to bản hơn, ít thơm hơn. Nhiều người trồng coi đây là hai dạng của cùng một loài, chọn lọc qua nhiều đời giâm cành; cũng có người dùng chữ “tẻ” cho hẳn loài khác. Chưa có cách gọi thống nhất, nên khi nghe một cái tên, bạn nên hỏi lại người nói đang chỉ cây nào và nhìn tận mắt.
Điểm cần nhớ: khi sách dược liệu hay Dược điển Việt Nam nói về rễ đinh lăng, đó là rễ của Polyscias fruticosa. Các loài lá tròn, lá đĩa, viền bạc chủ yếu được trồng làm cảnh, làm hàng rào; dân gian vùng này vùng kia có dùng lá để gói, để lót, nhưng chúng không phải đối tượng mà các tài liệu về rễ đinh lăng đang mô tả.
Nhìn lá: số lần xẻ, mép lá và độ dày
Số lần xẻ của lá. Lá đinh lăng lá nhỏ là lá kép lông chim ba lần: cuống chính chia nhánh, nhánh lại chia nhánh, cuối cùng mới ra các lá chét nhỏ xẻ thùy. Nhìn từ xa cả tán trông lăn tăn như lá ngò tây phóng to. Các loài lá tròn, lá đĩa thường chỉ có một tầng lá chét, mỗi lá chét to như lòng bàn tay hoặc tròn như cái chén.
Mép lá chét. Lá chét của đinh lăng lá nhỏ có mép khía răng cưa không đều, đầu thùy nhọn. Đinh lăng viền bạc có mép lá viền trắng hoặc kem rất dễ thấy. Đinh lăng lá tròn mép gần như trơn hoặc chỉ răng cưa thưa.
Độ dày và màu lá. Lá đinh lăng lá nhỏ mỏng, xanh lục tươi, ngả xanh đậm khi cây già hoặc trồng trong bóng râm. Lá các loài làm cảnh thường dày, bóng, có cây lốm đốm hoặc tím ở cuống.
Mùi khi vò. Vò một lá chét đinh lăng lá nhỏ giữa hai ngón tay sẽ thấy mùi thơm hắc đặc trưng, người quen gọi là mùi “thuốc bắc nhẹ”. Lá các loài kia vò ra mùi nhạt hơn nhiều. Mùi là dấu hiệu tốt nhưng không nên dựa vào một mình nó, vì cảm nhận mùi mỗi người mỗi khác.
Thân, dáng cây và rễ khi đào lên
Đinh lăng lá nhỏ là cây bụi, trồng ở vườn thường cao ngang ngực tới quá đầu người. Thân non xanh, già chuyển xám nâu, có nhiều vết sẹo lá nằm ngang và lỗ bì nhỏ lấm tấm. Cây ít khi phân cành sát gốc nếu không bị cắt ngọn, nên dáng thường thẳng, tán thưa phía dưới. Các loài lá tròn, lá đĩa hay phân cành nhiều hơn, tán rậm, được trồng thành hàng rào xén gọn.
Rễ là chỗ khác biệt mà người ta quan tâm nhất. Rễ đinh lăng lá nhỏ khi đào lên có vỏ ngoài màu vàng nâu nhạt, bẻ ra phần vỏ rễ khá dày, màu trắng ngà, có mùi thơm rõ hơn lá; phần lõi gỗ cứng hơn và ít mùi hơn. Rễ cây lâu năm to cỡ ngón tay cái tới cổ tay, phân nhiều nhánh. Rễ các loài làm cảnh thường nhỏ, xơ, mùi nhạt, ít khi được đào lên dùng.
Hoa và quả ít giúp ích cho người trồng vườn vì đinh lăng trồng bằng cành ít khi ra hoa nhiều. Khi có hoa, đó là những cụm tán nhỏ màu trắng lục ở đầu cành, quả nhỏ dẹt. Nếu thấy cây có hoa, bạn có thêm một chi tiết để đối chiếu với tài liệu, nhưng nhận dạng ngoài vườn chủ yếu vẫn dựa vào lá, thân và mùi.
Bảng so sánh nhanh đinh lăng lá nhỏ và các loại “lá to”
Bảng dưới gom những đặc điểm dễ nhìn nhất. Tên khoa học ở cột cuối chỉ ghi khi phổ biến trong tài liệu; ngoài vườn bạn vẫn nên nhìn cây thật chứ không chỉ đọc tên.
| Loại | Lá | Mùi khi vò | Dùng phổ biến |
|---|---|---|---|
| Đinh lăng lá nhỏ (nếp) | Kép ba lần, xẻ thùy nhỏ, răng cưa, mỏng | Thơm hắc rõ | Rễ, lá theo lối dân gian; Polyscias fruticosa |
| Dạng lá chét rộng (có nơi gọi tẻ) | Vẫn kép nhiều lần nhưng lá chét to bản, ít xẻ | Thơm nhưng nhạt hơn | Như trên, tùy nơi; cần xem kỹ |
| Đinh lăng lá tròn, đinh lăng đĩa | Một tầng lá chét tròn hoặc hình chén, dày | Nhạt | Làm cảnh, hàng rào |
| Đinh lăng viền bạc | Lá chét viền trắng hoặc kem ở mép | Nhạt | Làm cảnh |
| Đinh lăng lá răng, lá ráng | Lá chét xẻ sâu kiểu lá dương xỉ, cứng | Nhạt | Làm cảnh |
Hàng thứ hai là chỗ dễ cãi nhau nhất. Nếu cây có lá kép nhiều tầng, vò lá thơm, rễ thơm, khả năng cao đó vẫn là đinh lăng lá nhỏ mọc trong điều kiện đất tốt, nhiều nước nên lá to ra. Ngược lại, chỉ một tầng lá chét to tròn thì gần như chắc chắn là loài khác.
Một mẹo nhỏ của người trồng lâu năm: so hai cây cùng lúc, đặt cành của cây nghi ngờ cạnh cành của một cây đinh lăng lá nhỏ đã biết chắc. Nhìn riêng từng cây, mắt dễ bị đánh lừa bởi kích cỡ lá; đặt cạnh nhau thì khác biệt về số tầng lá, độ xẻ và màu lá hiện ra rất rõ. Nếu trong xóm có cụ nào trồng đinh lăng mấy chục năm, xin một cành của cụ làm mẫu đối chiếu là cách rẻ và chắc nhất.
Vì sao dân gian và sách dược liệu nghiêng về đinh lăng lá nhỏ
Kinh nghiệm truyền miệng cho rằng rễ đinh lăng lá nhỏ thơm hơn, “ngọt hậu” hơn, nên được chọn để nấu, ngâm hay phơi khô cất dùng. Các sách dược liệu Việt Nam, trong đó có bộ “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của Đỗ Tất Lợi, mô tả vị thuốc rễ đinh lăng là rễ của loài Polyscias fruticosa. Dược điển Việt Nam cũng có chuyên luận rễ đinh lăng với tên loài này. Tức là chuyện chọn lá nhỏ không chỉ là sở thích của người già trong xóm.
Phần nghiên cứu hiện đại về đinh lăng ở Việt Nam phần lớn cũng làm trên loài này: phân tích nhóm saponin trong rễ và lá, thử tác dụng trên động vật thí nghiệm. Các loài lá tròn, viền bạc được nghiên cứu ít hơn hẳn. Điều đó không có nghĩa các loài kia vô hại hay có hại, chỉ là hiểu biết về chúng ít hơn, và khi ít hiểu biết thì lựa chọn thận trọng là không dùng thay thế.
Một lưu ý nữa: “được sách ghi nhận” không đồng nghĩa “chữa được bệnh”. Bài này chỉ giúp bạn nhận đúng cây. Muốn dùng rễ hay lá đinh lăng cho mục đích sức khoẻ, nhất là khi đang uống thuốc, đang mang thai hoặc cho con bú, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước.
Các bước nhận một cây đinh lăng ở vườn người quen
Khi xin cành về trồng hoặc định đào rễ một cây trong vườn nhà người quen, bạn có thể làm theo thứ tự sau để khỏi nhầm.
- Đứng lùi lại nhìn cả tán: tán lăn tăn nhiều tầng lá thì đi tiếp; tán gồm những lá tròn to riêng rẽ thì gần như chắc là loại làm cảnh.
- Cầm một cuống lá, đếm xem cuống chính chia nhánh mấy lần trước khi tới lá chét. Hai, ba lần chia là dấu hiệu của đinh lăng lá nhỏ.
- Nhìn mép lá chét: răng cưa không đều, đầu nhọn; có viền trắng thì là viền bạc.
- Vò một lá chét, ngửi. Thơm hắc rõ là thêm một điểm cộng.
- Hỏi chủ vườn cây có từ đâu, trồng bằng cành của ai. Cây giâm từ một gốc đã quen dùng lâu năm là thông tin có giá trị.
- Nếu định lấy rễ, cạo nhẹ một rễ con sát mặt đất: vỏ rễ trắng ngà, thơm là đúng hướng. Lấp đất lại ngay để cây không bị tổn thương.
Chỉ cần một bước cho kết quả mâu thuẫn, ví dụ lá xẻ nhiều tầng nhưng không có mùi, thì nên để cây đó lại và hỏi người biết rõ hơn. Với cây trồng làm thuốc, nhầm một lần là đủ phiền.
Những chỗ còn chưa rõ và cách hỏi cho đúng
Nhận dạng đinh lăng không phải chuyện sống chết như nhận dạng lá ngón, nhưng vẫn có mấy điểm chưa ngã ngũ mà bạn nên biết để khỏi tin quá đà.
- Cặp tên nếp – tẻ chưa được chuẩn hóa: cùng một cây có thể được gọi khác nhau ở hai làng liền kề.
- Lá to hay lá nhỏ một phần do giống, một phần do đất, nước và ánh sáng; cây giâm từ cùng một gốc trồng ở hai chỗ có thể khác nhau rõ.
- Lời nói “lá nhỏ tốt hơn” là kinh nghiệm dân gian và lựa chọn của sách dược liệu, không phải kết luận từ thử nghiệm lâm sàng so sánh hai loại.
- Muốn mua rễ khô đã thái lát thì không còn lá để nhìn; chuyện chọn hàng ngoài chợ là một đề tài riêng, nên tìm đọc ở những trang chuyên về người mua dược liệu.
- Khi hỏi người bán cây giống, hãy hỏi tên khoa học hoặc xin xem cây mẹ, đừng chỉ hỏi “lá nhỏ hay lá to”.
Cách chắc nhất vẫn là nhìn tận mắt cây mẹ, đối chiếu với ảnh và mô tả trong sách dược liệu, và khi cần dùng cho sức khoẻ thì hỏi dược sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Đinh lăng lá to có dùng thay đinh lăng lá nhỏ được không?
Không nên mặc định là được. Nếu “lá to” chỉ là dạng lá chét rộng của chính loài đinh lăng lá nhỏ thì về bản chất vẫn là một loài. Nhưng nếu đó là đinh lăng lá tròn, đinh lăng đĩa hay viền bạc thì là loài khác, ít được nghiên cứu, và sách dược liệu không mô tả chúng như vị rễ đinh lăng. Muốn dùng cho sức khoẻ, hãy hỏi dược sĩ.
Đinh lăng nếp và đinh lăng tẻ có phải hai loài khác nhau không?
Chưa có cách gọi thống nhất. Nhiều người trồng coi nếp và tẻ là hai dạng của cùng loài Polyscias fruticosa, khác nhau ở độ xẻ của lá và độ thơm của rễ. Có nơi lại dùng chữ tẻ cho loài khác. Cách tốt nhất là nhìn lá, ngửi mùi và hỏi nguồn gốc cây mẹ thay vì dựa vào tên.
Trồng đinh lăng lá nhỏ lâu năm thì lá có to ra không?
Có thể. Cây trồng nơi đất tốt, đủ nước, ít nắng gắt thường cho lá chét to bản hơn, màu xanh đậm hơn. Vì vậy một cây đinh lăng lá nhỏ chính hiệu vẫn có lúc trông “lá to”. Đặc điểm chắc hơn là lá vẫn kép nhiều tầng và vò lá vẫn thơm rõ.
Đinh lăng viền bạc trồng trong nhà có độc không?
Hiện chưa có nhiều tài liệu đáng tin về độc tính của đinh lăng viền bạc ở mức dùng thông thường. Nó được trồng làm cảnh là chính. Dù vậy, với trẻ nhỏ và thú nuôi hay nhai lá, nên để cây cảnh ngoài tầm với như với mọi cây cảnh khác; nếu trẻ ăn phải lá lạ và có biểu hiện bất thường, đưa đến cơ sở y tế.
Có ứng dụng điện thoại nào phân biệt được đinh lăng lá nhỏ và lá to không?
Các ứng dụng nhận dạng cây qua ảnh thường gợi ý đúng chi Polyscias, nhưng phân biệt các dạng trong cùng loài hay các loài gần nhau thì hay nhầm. Nên coi kết quả của ứng dụng là gợi ý ban đầu, sau đó đối chiếu lá, mùi, rễ như trong bài và hỏi người trồng lâu năm.
Mua cây đinh lăng giống thì nên hỏi người bán những gì?
Nên hỏi cây được giâm từ gốc mẹ nào, gốc mẹ là đinh lăng lá nhỏ hay loại khác, và xin xem lá của cây mẹ nếu có. Hỏi thêm cây giâm được bao lâu, đã ra rễ chắc chưa. Nếu người bán chỉ nói chung chung “đinh lăng thuốc”, bạn tự kiểm lại bằng cách đếm số tầng lá và vò lá ngửi mùi.