Cỏ xước (Achyranthes aspera) là cây thân thảo mọc dại thuộc họ Rau dền, thân có đốt phình, lá mọc đối, ngọn mọc ra những bông dài mảnh; hoa khi già quặp xuống sát trục bông và có lá bắc nhọn như gai, nên đi ngang qua là bám đầy ống quần. Ngưu tất là cây cùng chi (Achyranthes bidentata), được trồng để lấy rễ dài mập; dân gian hay gọi cỏ xước là “ngưu tất nam” nhưng hai cây không phải là một.
Hầu như ai lớn lên ở nông thôn cũng từng gỡ những hạt gai cỏ xước trên quần áo, nhưng ít người biết cây đó tên gì, rễ trông ra sao, và vì sao các sách thuốc dặn phụ nữ mang thai tránh nhóm cây này. Bài dưới đây trả lời lần lượt những câu đó, và chỉ dừng ở chuyện nhận dạng, tri thức dân gian, không đưa bài thuốc hay liều dùng.
Cỏ xước mọc ở đâu, vì sao ai cũng từng gặp
Cỏ xước là loài cỏ dại có mặt gần như khắp các vùng nhiệt đới. Ở Việt Nam, cây mọc từ đồng bằng tới trung du, ven đường làng, bờ ruộng, bãi đất trống, chân hàng rào, nơi đất từng được xới rồi bỏ đó. Cây chịu nắng tốt, chịu được đất xấu, nên thường là một trong những loài đầu tiên mọc lên khi một mảnh đất bị bỏ hoang.
Lý do mọi người đều biết cỏ xước, dù không biết tên, nằm ở cách cây phát tán hạt. Mỗi bông là một trục dài mang nhiều hoa nhỏ; khi kết quả, các hoa quặp ngược xuống sát trục, lá bắc và đài hoa cứng lại thành những mũi nhọn nhỏ. Chỉ cần quẹt qua là cả cụm quả bám vào lông chó, lông trâu, ống quần người đi đồng và theo họ đi xa. Đây cũng là nguồn gốc cái tên “xước”, cây làm xước da, xước áo.
Ở nhiều vùng, cỏ xước còn có tên khác như cỏ xước trắng, cỏ xước đỏ theo màu thân, hoặc nơi gọi là ngưu tất nam. Cái tên sau cùng là nguồn gây nhầm lẫn nhiều nhất, sẽ nói ở phần dưới.
Nhận dạng cỏ xước ngoài thực địa
Dáng cây. Cây thân thảo đứng hoặc hơi ngả, cao từ ngang gối tới ngang hông người lớn, có khi cao hơn nếu mọc trong bụi. Thân phân nhánh, mặt cắt hơi vuông hoặc có cạnh, có lông thưa.
Đốt thân. Thân có những đốt phình rõ, nhiều khi chỗ đốt có màu đỏ tía. Đốt phình là chi tiết nhìn thấy ngay cả khi cây chưa ra bông.
Lá. Lá đơn, mọc đối từng cặp, hình trứng hoặc gần tròn, đầu hơi nhọn, mép nguyên, hai mặt có lông mịn, mặt dưới thường bạc hơn. Lá không có mùi đặc biệt khi vò.
Bông hoa. Cụm hoa là bông dài mọc ở ngọn và nách lá, có thể dài tới hơn một gang tay. Hoa nhỏ, màu xanh lục nhạt hoặc hơi hồng, lúc mới nở hướng lên, sau đó lần lượt quặp xuống sát trục bông. Nhìn một bông đang kết quả sẽ thấy phần dưới đã quặp, phần trên còn đứng.
Gai bám. Mỗi quả có lá bắc và đài cứng nhọn bao quanh. Đây chính là phần bám vào quần áo. Nếu gỡ một hạt gai bám áo và thấy nó nhỏ cỡ hạt gạo, đầu nhọn cứng, đó gần như chắc là cỏ xước.
Rễ cỏ xước: phần dân gian hay nhắc tới
Khi nhổ một cây cỏ xước lên, bạn sẽ thấy một rễ cái thẳng, màu vàng nhạt hoặc nâu nhạt, kèm nhiều rễ con. Rễ cỏ xước mọc dại thường mảnh, dài cỡ một gang tay hoặc ngắn hơn, cứng và hơi dai, không mập như rễ của cây ngưu tất trồng.
Trong tri thức dân gian, rễ cỏ xước được dùng như một vị thuốc nam, thường phối trong các thang nhiều vị. Các sách dược liệu Việt Nam có mục riêng cho cỏ xước, mô tả bộ phận dùng là rễ hoặc cả cây. Những gì sách ghi là kinh nghiệm truyền thống và lý luận y học cổ truyền; nghiên cứu hiện đại trên loài này phần lớn làm trên động vật và trong phòng thí nghiệm.
Một điểm thực tế: cỏ xước mọc ven đường, bờ ruộng là nơi dễ dính thuốc diệt cỏ, thuốc trừ sâu phun cho ruộng bên cạnh, nước thải và bụi xe. Rễ nằm ngay trong lớp đất đó. Ngay cả khi muốn dùng theo lối dân gian, người ta cũng không nên nhổ cây ở những chỗ không biết rõ đất đã được phun gì.
Nhận cỏ xước qua từng mùa, kể cả khi chưa có bông
Phần lớn người ta chỉ nhận ra cỏ xước khi bông đã già và bám áo. Muốn nhận sớm hơn, nên quen mặt cây ở từng giai đoạn. Cây con mới mọc có hai lá mầm nhỏ rồi tới những cặp lá thật mọc đối, phủ lông mịn, sờ thấy mềm như nhung; lúc này dễ lẫn với nhiều cây cỏ lá mọc đối khác, chỉ nên ghi nhớ chứ đừng vội kết luận.
Khi cây cao chừng một gang tay trở lên, các đốt thân bắt đầu phình rõ, có khi ửng đỏ, thân có cạnh. Lúc này, cộng ba dấu hiệu lá mọc đối có lông, đốt phình và mặt cắt thân hơi vuông, người quen đã nhận ra được. Sang mùa mưa, cây vươn cao, trổ bông ở ngọn; ban đầu bông đứng thẳng, hoa hướng lên trên, chưa bám gì.
Cuối mùa, bông dài ra, hoa phía dưới quặp xuống sát trục, phần gai cứng lại. Đây là giai đoạn ai cũng nhận ra. Sang mùa khô, cây già, lá rụng bớt, thân khô vàng nhưng vẫn đứng với những bông gai bám đầy, và chỉ cần chạm nhẹ là hạt rơi ra bám theo. Biết trước giai đoạn này, người làm vườn sẽ nhổ cây sớm hơn một bước.
Cỏ xước và ngưu tất: hai cây cùng chi, khác nhau ở đâu
Ngưu tất được trồng thành ruộng ở một số địa phương phía Bắc để lấy rễ làm dược liệu. Vì cùng chi và có nét giống nhau, cỏ xước hay bị gọi là ngưu tất nam. Bảng sau giúp tách hai cây.
| Đặc điểm | Cỏ xước | Ngưu tất |
|---|---|---|
| Tên khoa học | Achyranthes aspera | Achyranthes bidentata |
| Nguồn | Mọc dại khắp nơi | Chủ yếu được trồng |
| Rễ | Rễ cái mảnh, ngắn, nhiều rễ con, cứng | Rễ dài, thẳng, mập, ít phân nhánh |
| Lá | Hình trứng hoặc gần tròn, nhiều lông | Thuôn dài hơn, đầu nhọn hơn, lông thưa hơn |
| Thân | Đốt phình, có khi đỏ tía, nhiều lông | Đốt phình, thường ít lông hơn |
| Trong sách dược liệu | Có mục riêng, gọi là cỏ xước hoặc ngưu tất nam | Vị ngưu tất chính danh |
Trên thực tế, nhìn lá và thân để tách hai cây không phải lúc nào cũng dễ, vì cả hai đều thay đổi theo đất và ánh sáng. Rễ là chỗ khác biệt rõ nhất: ngưu tất trồng cho rễ dài, mập, mặt ngoài vàng nâu, còn cỏ xước dại rễ nhỏ và nhiều nhánh.
Trong sách y học cổ truyền, hai vị này không hoàn toàn thay thế được cho nhau. Đó là việc của thầy thuốc quyết định, không nên tự đổi cây này lấy cây kia theo cái tên chung.
Vì sao phụ nữ mang thai được dặn tránh
Sách y học cổ truyền ghi ngưu tất trong nhóm vị thuốc phụ nữ có thai không dùng, và cỏ xước, với cái tên ngưu tất nam, cũng thường được dặn kiêng tương tự trong các tài liệu dân gian. Đây là một trong số ít điều mà cả sách cổ truyền lẫn người làm nghề thuốc hiện nay đều nhắc lại khá thống nhất.
Lý do theo y học cổ truyền nằm trong lý luận về tác dụng của vị thuốc. Về phía y học hiện đại, dữ liệu an toàn của cỏ xước và ngưu tất trên phụ nữ mang thai rất ít, và khi không có dữ liệu thì nguyên tắc chung là không dùng. Hai lối nghĩ khác nhau nhưng cùng dẫn tới một lời khuyên.
Điều này quan trọng vì cỏ xước quá dễ kiếm. Một người trong nhà đang mang thai nghe ai đó mách rễ cỏ xước tốt cho chuyện này chuyện kia, ra bờ ruộng nhổ về là có ngay, không mất tiền, không phải hỏi ai. Chính sự dễ dàng đó làm cho lời dặn càng cần được nhắc rõ.
Ngoài phụ nữ mang thai, người đang cho con bú, trẻ nhỏ, người đang dùng thuốc điều trị lâu dài, người có bệnh gan thận cũng nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng cỏ xước dưới bất kỳ dạng nào.
Gỡ gai cỏ xước và chăm vết xước nhỏ
Chuyện thường ngày nhất với cỏ xước không phải dùng làm thuốc mà là bị nó bám đầy người sau một buổi ra đồng, dọn vườn. Mấy bước dưới đây giúp gỡ nhanh và tránh vết xước nhiễm trùng.
- Mặc quần dài vải trơn, đi ủng hoặc giày khi đi qua bãi cỏ xước đang kết quả; vải thô, len, nỉ bám gai nhiều nhất.
- Gỡ gai trên quần áo bằng cách vuốt ngược chiều từ dưới lên, hoặc dùng băng keo dính áp vào rồi bóc ra.
- Đừng phủi bằng tay trần, gai nhỏ có thể đâm vào kẽ ngón tay.
- Nếu da bị xước, rửa bằng nước sạch và xà phòng, để khô, theo dõi vài ngày.
- Vết xước sưng đỏ, nóng, đau tăng, chảy mủ hoặc kèm sốt thì đi khám, đừng tự đắp lá.
- Chải lông cho chó mèo sau khi chúng chạy ngoài bãi, gai lọt sâu vào lông dễ gây viêm da.
Muốn hạn chế cỏ xước trong vườn nhà, cách đơn giản là nhổ cây trước khi bông già và quặp xuống, khi đó hạt chưa chín và chưa bám được. Phủ rơm, phủ cỏ khô lên mặt luống cũng làm hạt khó nảy mầm.
Những điều chưa chắc và nên hỏi người biết
Cỏ xước là cây phổ biến nhưng không phải mọi thông tin về nó đều rõ ràng. Mấy điểm dưới đây nên giữ trong đầu khi đọc hay nghe về cây này.
- Tên gọi cỏ xước trắng, cỏ xước đỏ có nơi chỉ màu thân của cùng một loài, có nơi chỉ hai dạng khác nhau; chưa có cách gọi thống nhất.
- Cái tên ngưu tất nam làm nhiều người nghĩ cỏ xước là ngưu tất loại rẻ; thực ra đây là hai loài, và việc thay thế nhau là chuyện của thầy thuốc.
- Các công dụng truyền miệng trên mạng thường lấy từ sách cổ truyền hoặc từ nghiên cứu trên chuột, ít khi từ thử nghiệm trên người.
- Cỏ xước dại nhổ ở ven đường, bờ ruộng có thể dính thuốc bảo vệ thực vật; không thấy được bằng mắt.
- Không phải cây nào có bông dài, gai bám cũng là cỏ xước. Một số loài cỏ khác cũng có quả bám; nếu không chắc thì đừng dùng.
Với một cây mọc dại phổ biến như cỏ xước, kiến thức hữu ích nhất cho người thường là nhận ra nó, biết tên đúng, biết ai cần tránh, và biết rằng chuyện dùng làm thuốc thì phải hỏi người có chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Cỏ xước có phải là ngưu tất không?
Không hẳn. Cỏ xước (Achyranthes aspera) và ngưu tất (Achyranthes bidentata) là hai loài cùng chi. Dân gian hay gọi cỏ xước là ngưu tất nam, nhưng ngưu tất được trồng lấy rễ dài mập, còn cỏ xước mọc dại, rễ nhỏ và nhiều nhánh. Sách y học cổ truyền coi đây là hai vị khác nhau.
Vì sao hạt cỏ xước bám vào quần áo?
Khi kết quả, hoa cỏ xước quặp xuống sát trục bông, lá bắc và đài hoa cứng lại thành mũi nhọn nhỏ. Những mũi nhọn này móc vào sợi vải, lông thú, nhờ đó hạt được mang đi xa. Đây là cách phát tán hạt tự nhiên và cũng là nguồn gốc cái tên cỏ xước.
Phụ nữ mang thai có dùng được rễ cỏ xước không?
Không nên tự dùng. Sách y học cổ truyền ghi ngưu tất trong nhóm phụ nữ có thai không dùng, và cỏ xước thường được dặn kiêng tương tự. Dữ liệu an toàn hiện đại cho nhóm này rất ít. Muốn dùng bất kỳ cây thuốc nào khi mang thai, hãy hỏi bác sĩ sản khoa trước.
Nhổ cỏ xước ven đường về dùng có sao không?
Cỏ xước ven đường, bờ ruộng dễ dính thuốc diệt cỏ, thuốc trừ sâu phun cho ruộng bên cạnh, bụi xe và nước thải; rễ nằm ngay trong lớp đất đó. Không nhìn bằng mắt mà biết được. Ngoài ra, dùng làm thuốc vẫn cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước.
Làm sao để vườn nhà bớt cỏ xước?
Nhổ cây trước khi bông già và quặp xuống, lúc đó hạt chưa chín và chưa bám được. Phủ rơm hoặc cỏ khô lên mặt đất trống làm hạt khó nảy mầm. Đất bỏ trống lâu là nơi cỏ xước mọc đầu tiên, nên trồng phủ hoặc dọn định kỳ sẽ đỡ hơn.
Bị gai cỏ xước đâm vào da có nguy hiểm không?
Thường chỉ là vết xước nhỏ. Rửa bằng nước sạch và xà phòng, để khô và theo dõi. Nếu vết xước sưng đỏ, nóng, đau tăng, chảy mủ hoặc kèm sốt thì nên đi khám, không tự đắp lá hay bôi thứ không rõ nguồn gốc lên vết thương.