Lá lốt (Piper sarmentosum), trầu không (Piper betle) và tiêu (Piper nigrum) cùng chi Hồ tiêu, lá đều hình tim, thân có đốt phình; lá lốt là cây thân thảo mọc bò sát đất, lá mềm mỏng thơm hắc khi vò, còn trầu không và tiêu là dây leo bám vào trụ hay thân cây khác, lá dày và dai hơn. Trong vườn quê, ba cây này hay mọc gần nhau, và người chưa quen dễ hái nhầm lá trầu để cuốn chả hay nhầm lá lốt với lá tiêu non.
Bài này giúp nhận ra từng cây qua dáng, lá, mùi và rễ, kể lại cách dân gian dùng rễ và lá lốt ngoài chuyện nấu ăn, và nhắc những chỗ cần cẩn thận. Món ăn với lá lốt có bài riêng trong mục món ăn từ củ và rễ; ở đây chỉ nói chuyện cây.
Ba cây cùng một họ trong khu vườn quê
Họ Hồ tiêu có nhiều loài ở vùng nhiệt đới, và ba loài quen nhất với người Việt là lá lốt, trầu không và tiêu. Lá lốt mọc ở bóng râm quanh nhà, dưới gốc cây ăn trái, ven bờ mương; trầu không leo lên trụ, lên cây cau, lên tường; tiêu thì được trồng thành vườn ở Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và một số vùng miền Trung, cũng có nhà trồng vài trụ quanh nhà.
Cả ba có chung một số đặc điểm: thân có đốt phình rõ, ở đốt thường mọc rễ; lá đơn, hình tim hoặc trứng, gân lá xuất phát từ gốc tỏa ra như nan quạt; hoa nhỏ mọc thành bông dài hình đuôi. Chính những điểm chung này làm người mới làm vườn nhầm lẫn, nhất là khi cây còn non và chưa ra bông.
Mỗi cây có một vai trò khác nhau trong đời sống. Lá lốt là rau gia vị và cây thuốc dân gian; trầu không gắn với tục ăn trầu, với lễ cưới hỏi; tiêu là cây gia vị và cây công nghiệp. Nhận đúng cây là để dùng đúng việc, và tránh những sự cố không đáng có trong bếp.
Nhận lá lốt
Dáng cây. Lá lốt là cây thân thảo, mọc bò lan trên mặt đất, các ngọn vươn đứng lên cao chừng một gang tay tới hơn. Cây mọc thành khóm dày ở chỗ ẩm và có bóng râm, ít khi leo lên cao.
Thân và rễ. Thân mềm, màu xanh, có đốt phình; đốt nào chạm đất là ra rễ, nên một khóm lá lốt thực chất là nhiều thân bò nối nhau dưới lớp lá. Rễ nhỏ, màu nâu nhạt, mọc chùm ở đốt.
Lá. Lá hình tim, mỏng, mềm, mặt trên xanh bóng, mặt dưới nhạt hơn, gân tỏa từ gốc lá. Lá non xanh nhạt, lá già xanh đậm. Kích cỡ lá vừa bàn tay trở xuống.
Mùi. Vò lá lốt có mùi thơm hắc đặc trưng, nhiều người nhận ra ngay. Khi nướng hay xào, mùi này dậy lên rõ hơn; đó là lý do lá lốt được dùng nhiều trong món nướng.
Bông. Bông lá lốt nhỏ, màu trắng, dựng đứng như một ngón tay nhỏ ở nách lá.
Bảng so sánh lá lốt, trầu không và tiêu
Bảng dưới đặt ba cây cạnh nhau theo những đặc điểm dễ nhìn nhất. Khi còn phân vân, cứ đối chiếu nhiều đặc điểm cùng lúc thay vì dựa vào một.
| Đặc điểm | Lá lốt | Trầu không | Tiêu |
|---|---|---|---|
| Dáng cây | Thân thảo bò sát đất, ngọn đứng thấp | Dây leo bám trụ, tường, thân cây | Dây leo bám trụ, có rễ bám ở đốt |
| Lá | Mỏng, mềm, hình tim, cỡ vừa | Dày, dai hơn, hình tim, to hơn, bóng | Dày, hình trứng thuôn, đầu nhọn |
| Mùi khi vò | Thơm hắc, quen trong món nướng | Cay nồng, hăng, hơi tê | Hăng nhẹ, ít đặc trưng hơn |
| Bông, quả | Bông nhỏ trắng dựng đứng | Bông dài thõng | Chuỗi quả tròn nhỏ, chín đỏ |
| Dùng phổ biến | Rau gia vị, cây thuốc dân gian | Ăn trầu, lễ tục | Gia vị hạt tiêu |
Nhầm phổ biến nhất là lấy lá trầu không để cuốn chả vì lá trầu to và đẹp hơn. Lá trầu dai, cay nồng, nướng lên không thơm như lá lốt mà có vị hăng, tê lưỡi. Nhầm như vậy không nguy hiểm tới tính mạng nhưng hỏng món ăn.
Với tiêu, người trồng tiêu ở Tây Nguyên, Đông Nam Bộ đều biết rõ, nhưng người ở thành phố thấy một dây tiêu non trong chậu thì dễ tưởng là trầu hay lá lốt leo. Cây tiêu chưa có chùm quả là lúc khó nhận nhất.
Nhận trầu không và tiêu khi cây chưa có bông, quả
Lúc khó phân biệt nhất là khi cả ba cây còn non, chỉ có lá. Với trầu không, nhìn vào cách cây bám: thân trầu mọc rễ bám ở các đốt, áp sát vào trụ hay thân cây, vươn lên cao dần. Lá trầu non đã dày hơn lá lốt, mặt lá bóng như phủ sáp, cầm lên thấy cứng tay; vò nát đưa lên mũi là mùi cay nồng xộc lên, khác hẳn mùi thơm của lá lốt.
Với tiêu, lá thuôn dài hơn, đầu nhọn rõ, gốc lá ít khi lõm sâu hình tim như hai cây kia. Gân lá cũng tỏa từ gốc nhưng lá cứng, mặt lá xanh đậm. Dây tiêu non trồng trong chậu ở thành phố thường được cắm một cái cọc, và nó bám vào cọc bằng rễ ở đốt giống trầu, nên càng dễ nhầm.
Một mẹo nhỏ: lá lốt gần như không bao giờ tự leo cao; nếu thấy một cây lá hình tim đang bám lên trụ, lên tường cao quá đầu gối thì gần như chắc không phải lá lốt. Ngược lại, khóm lá hình tim mọc dày sát đất ở chỗ ẩm, vò lên thơm hắc, thì khả năng cao là lá lốt.
Rễ và lá lốt trong tri thức dân gian
Trong các sách dược liệu Việt Nam, lá lốt có mục riêng như một vị thuốc nam; bộ phận dùng là lá, rễ hoặc cả cây. Dân gian dùng lá lốt theo nhiều cách: ăn như rau gia vị trong bữa cơm, nấu nước ngâm chân, sao lá hoặc rễ để sắc uống trong một số thang thuốc nam. Những cách dùng này là kinh nghiệm truyền thống; nghiên cứu hiện đại về lá lốt phần lớn làm trong phòng thí nghiệm và trên động vật.
Thói quen nấu nước lá lốt ngâm chân vào những ngày lạnh, ẩm là thứ còn phổ biến ở nhiều gia đình, nhất là người lớn tuổi. Người ta nhổ cả cây hoặc lấy lá, rửa sạch, đun với nước, để bớt nóng rồi ngâm chân. Cảm giác ấm và thơm làm việc ngâm chân trở thành một thói quen dễ chịu cuối ngày.
Rễ lá lốt ít được dùng riêng trong bếp, nhưng trong các thang thuốc nam, rễ và thân thường được dùng cùng lá. Vì thân lá lốt ra rễ ở mọi đốt, nhổ một khóm lên là có ngay cả rễ lẫn lá, tiện cho việc dùng cả cây.
Những chỗ cần cẩn thận với lá lốt
Lá lốt là rau quen, hiếm khi gây chuyện lớn, nhưng vẫn có mấy điều đáng nhớ, nhất là khi dùng ngoài bữa ăn bình thường.
- Ngâm chân nước nóng: người tiểu đường, người có bệnh thần kinh ngoại biên thường giảm cảm giác ở bàn chân, dễ bị bỏng mà không biết. Luôn thử nước bằng tay hoặc nhiệt kế, không ngâm quá nóng, quá lâu.
- Không ngâm chân khi có vết thương hở, vết loét ở bàn chân; với người tiểu đường, vết loét chân cần bác sĩ xử lý.
- Ăn lá lốt như rau gia vị trong bữa cơm là bình thường; nấu nước đặc uống hằng ngày với mục đích sức khoẻ thì nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ, nhất là người đang dùng thuốc, phụ nữ mang thai, cho con bú, người bệnh gan thận.
- Lá lốt mọc ở bờ mương, chỗ ẩm thấp dễ dính nước bẩn, ốc sên, sâu bọ; rửa kỹ từng lá dưới vòi nước chảy trước khi dùng.
- Đừng nhầm lá trầu với lá lốt khi nấu ăn cho trẻ nhỏ; vị cay nồng của trầu có thể làm trẻ khó chịu.
Nếu sau khi ăn hoặc dùng lá lốt mà thấy ngứa, nổi mẩn, sưng môi, khó thở, hãy ngừng và đến cơ sở y tế. Dị ứng với rau gia vị hiếm nhưng có thể xảy ra với bất kỳ loại nào.
Giữ một khóm lá lốt trong vườn nhà
Lá lốt là cây dễ trồng nhất trong ba cây. Chỉ cần cắt vài đoạn thân có đốt, cắm xuống chỗ đất ẩm có bóng râm, vài tuần sau cây đã ra rễ, ra lá mới. Cây ưa bóng, ưa ẩm; trồng nơi nắng gắt lá sẽ vàng, nhỏ, cháy mép. Góc vườn sau nhà, chân tường hướng bắc, dưới gốc cây ăn trái là những chỗ lá lốt sống khoẻ.
Khóm lá lốt lan khá nhanh nhờ thân bò ra rễ ở đốt. Nếu không muốn nó lấn sang luống khác, có thể trồng trong chậu rộng, thùng xốp, hoặc chặn mép luống bằng gạch. Hái lá thường xuyên giúp khóm lá lốt ra nhiều lá non hơn.
Muốn có lá lốt sạch, đừng trồng ở chỗ nước mưa từ mái tôn, máng xối đổ thẳng xuống, hay sát rãnh nước thải. Lá lốt mọc sát đất nên đất bắn lên lá mỗi lần mưa; phủ một lớp rơm mỏng hoặc vỏ trấu quanh gốc giúp lá đỡ lấm. Mùa khô tưới đều, giữ đất ẩm nhưng không đọng nước.
Trầu không thì cần trụ cho leo, cần nhiều năm mới thành giàn; tiêu cần trụ cao, đất tốt và chăm sóc kỹ hơn nhiều. Với người có mảnh vườn nhỏ, một khóm lá lốt đủ dùng cho bữa cơm gia đình là thứ dễ giữ nhất trong ba cây cùng họ này. Chuyện nhân giống, chăm sóc chi tiết có bài riêng trong mục trồng cây củ thuốc ở vườn nhà.
Mấy câu nhầm lẫn thường nghe
Có người gọi lá lốt là lá tiêu, vì cùng họ và vì mùi hơi giống. Thật ra lá tiêu dày, thuôn hơn và mùi kém hẳn; cuốn chả bằng lá tiêu thì không thơm và lá dai. Có người lại nghĩ lá lốt là trầu không loại nhỏ. Hai cây khác nhau ở dáng mọc, độ dày lá và mùi, như bảng ở trên.
Một nhầm lẫn khác là gọi tên địa phương. Ở một số vùng, lá lốt còn có tên khác do cách gọi của người địa phương, và ngược lại, có loài cây khác cũng được gọi nôm na là lốt. Khi đọc một bài thuốc dân gian hay nghe ai mách, nếu có thể, hãy hỏi lại tên khoa học hoặc xin xem tận mắt cây họ nói tới.
Cuối cùng là chuyện lá lốt rừng. Ở rừng có nhiều loài trong chi Hồ tiêu mọc hoang, lá hình tim, thân có đốt, nhìn qua giống lá lốt. Không phải loài nào cũng ăn được hay dùng được. Lá lốt trồng trong vườn nhà là đủ; không có lý do gì để hái một loài lá giống lá lốt trong rừng về dùng.
Câu hỏi thường gặp
Lá lốt và lá trầu không khác nhau thế nào?
Lá lốt là cây thân thảo mọc bò sát đất, lá mỏng mềm, vò ra thơm hắc. Trầu không là dây leo bám trụ hay thân cây, lá to hơn, dày và dai hơn, vò ra cay nồng, hơi tê. Cả hai lá đều hình tim và cùng họ Hồ tiêu nên dễ nhầm khi chỉ nhìn một lá.
Dùng lá trầu không để cuốn chả thay lá lốt được không?
Không nên. Lá trầu dai, khi nướng có vị hăng, cay tê lưỡi chứ không thơm như lá lốt. Nhầm như vậy không nguy hiểm tới tính mạng nhưng làm hỏng món ăn, và vị cay nồng của trầu có thể làm trẻ nhỏ khó chịu.
Ngâm chân bằng nước lá lốt có an toàn không?
Với người khoẻ mạnh, ngâm chân nước lá lốt ấm là thói quen dễ chịu. Người tiểu đường, người có bệnh thần kinh ngoại biên dễ bị bỏng do giảm cảm giác bàn chân, nên luôn thử nhiệt độ nước trước. Không ngâm khi bàn chân có vết thương hở hoặc vết loét.
Lá lốt có phải là lá tiêu không?
Không. Lá lốt và tiêu cùng chi Hồ tiêu nhưng là hai loài khác nhau. Lá tiêu dày, hình trứng thuôn, đầu nhọn, mùi hăng nhẹ; cây tiêu là dây leo cần trụ và cho chuỗi quả tròn nhỏ. Lá lốt mỏng, hình tim, thơm hắc và mọc bò sát đất.
Trồng lá lốt ở đâu trong vườn thì sống khoẻ?
Lá lốt ưa bóng râm và đất ẩm. Góc vườn sau nhà, chân tường ít nắng, dưới gốc cây ăn trái là những chỗ hợp. Trồng nơi nắng gắt lá sẽ vàng, nhỏ và cháy mép. Cây lan nhanh bằng thân bò, có thể trồng trong chậu rộng nếu không muốn nó lấn luống khác.
Có nên hái lá giống lá lốt trong rừng về dùng không?
Không nên. Trong rừng có nhiều loài thuộc chi Hồ tiêu mọc hoang, lá hình tim, thân có đốt, nhìn qua giống lá lốt nhưng không phải loài nào cũng ăn được. Lá lốt trồng ở vườn nhà đủ cho bữa cơm, không có lý do gì để mạo hiểm với lá lạ.