Gừng gió là một loài cùng chi với gừng ăn (chi Zingiber), tên khoa học thường được ghi là Zingiber zerumbet, nhưng không phải gia vị. Củ gừng gió to, ruột vàng nhạt, mùi hắc và vị đắng rõ, khác hẳn vị cay thơm của gừng thường. Dấu hiệu dễ nhận nhất là cụm hoa: một khối hình bầu dục như quả thông nhỏ mọc riêng từ gốc trên một cuống ngắn, lúc đầu xanh, già chuyển đỏ, bóp ra có nước nhớt trong và thơm.
Ở nhiều vùng quê, gừng gió mọc ven bờ rào, bìa vườn, chỗ đất ẩm có bóng râm, có khi tự mọc lại năm này qua năm khác từ củ sót. Dân gian có những cách dùng riêng cho cây này, chủ yếu dùng ngoài da. Bài dưới giúp bạn nhận đúng cây, phân biệt với gừng ăn và mấy cây họ gừng khác, đồng thời hiểu vì sao đừng đem củ gừng gió vào bếp thay gừng.
Gừng gió và gừng ăn: so từng điểm
Khi cây chưa ra hoa, gừng gió và gừng thường trông khá giống nhau vì cùng có thân giả mảnh, lá xếp hai hàng. Bảng dưới gom những điểm khác nhau thấy được ngoài vườn và trên thớt.
| Đặc điểm | Gừng ăn | Gừng gió |
|---|---|---|
| Chiều cao bụi | Thường thấp hơn, thân mảnh | Thường cao hơn, thân giả to và mập hơn |
| Lá | Hẹp, dài, mỏng | To bản hơn, dài hơn, mặt dưới đôi khi có lông mịn |
| Cụm hoa | Ít gặp ở cây trồng lấy củ, nhỏ, hình thoi | Hình bầu dục như quả thông, xanh rồi đỏ, mọc trên cuống riêng từ gốc |
| Củ | Vỏ vàng nhạt, ruột vàng nhạt hoặc ngà, nhiều xơ ở củ già | Củ to, mập, ruột vàng nhạt đến vàng chanh |
| Mùi khi cắt | Thơm cay quen thuộc | Hắc, giống mùi long não, hơi khó chịu với nhiều người |
| Vị | Cay ấm | Đắng rõ, ít cay |
| Dùng trong bếp | Gia vị hằng ngày | Không dùng làm gia vị |
Nếu cây chưa có hoa, hãy đào thử một nhánh củ nhỏ, cắt ra và ngửi. Mùi hắc đắng là dấu hiệu nhanh nhất để biết đó không phải gừng ăn. Chỉ nếm một chút ở đầu lưỡi rồi nhổ ra nếu cần xác nhận, không nuốt củ lạ.
Nhiều nơi trồng gừng gió làm cây cảnh hoặc để làm bờ rào xanh vì cây khoẻ, ít sâu bệnh. Cụm hoa đỏ đứng lẻ giữa bụi lá vào cuối mùa mưa là cảnh khá quen ở vườn quê Nam Bộ và miền Trung.
Cụm hoa hình quả thông và nước nhớt bên trong
Thứ người ta hay gọi là "hoa" gừng gió thật ra là một cụm gồm nhiều lá bắc xếp chồng lên nhau như vảy quả thông. Hoa thật nhỏ, màu trắng hoặc vàng nhạt, nhú ra từ kẽ lá bắc và tàn rất nhanh, nên nhiều người chưa từng thấy. Cụm này mọc từ củ lên trên một cuống riêng, không mọc trên đầu thân lá. Lúc mới mọc cụm có màu xanh, sau chuyển dần sang hồng rồi đỏ đậm khi già.
Giữa các lá bắc tích một thứ nước trong, hơi nhớt, có mùi thơm dịu. Bóp nhẹ cụm hoa là nước chảy ra tay. Ở một số nơi trên thế giới, người ta dùng thứ nước này để gội đầu hay xoa tóc, nên cây có tên tiếng Anh là "shampoo ginger". Ở Việt Nam, cách dùng này ít phổ biến hơn, nhưng trẻ con ở quê hay bóp chơi cụm hoa vì thấy lạ.
Nước nhớt trong cụm hoa không phải thứ để uống. Nó chứa các chất của cây và có thể đã lẫn côn trùng, bụi bẩn vì cụm hoa đứng ngoài trời nhiều tuần. Nếu muốn thử xoa lên tóc hay da, hãy thử một vùng nhỏ trước, vì người nhạy cảm với cây họ gừng có thể bị ngứa, đỏ.
Màu đỏ của cụm hoa già là dấu hiệu nhận dạng tốt nhất trong cả năm. Khi đã thấy một cụm như vậy, hãy nhìn kỹ lá và củ của bụi đó để nhớ. Năm sau, kể cả khi cây chưa ra hoa, bạn sẽ nhận ra nó qua dáng lá to và mùi củ hắc.
Vì sao không đem củ gừng gió vào bếp thay gừng
Lý do đầu tiên là vị. Củ gừng gió đắng và hắc, cho vào món ăn làm hỏng món chứ không tạo được vị cay ấm như gừng. Người lần đầu nhầm thường nhận ra ngay khi nếm nồi canh hay đĩa thịt kho, nhưng nếu dùng ít trong món nhiều gia vị thì có thể không nhận ra.
Lý do thứ hai quan trọng hơn: gừng gió không phải thực phẩm truyền thống trong bữa ăn của người Việt, nên không có kinh nghiệm dân gian về việc ăn nó thường xuyên với lượng như gừng. Thành phần chính được nghiên cứu nhiều ở củ gừng gió là zerumbone, một chất có hoạt tính sinh học trong các thí nghiệm. Hoạt tính mạnh trong ống nghiệm không đồng nghĩa với an toàn khi ăn, và các nghiên cứu này chủ yếu ở phòng thí nghiệm, chưa đủ để nói gì về việc dùng hằng ngày cho người.
Lý do thứ ba là chuyện nhầm lẫn kéo dài. Một khi trong nhà có củ gừng gió lẫn vào rổ gừng, rất dễ có lúc người khác trong nhà lấy nhầm. Nếu vườn có cả hai loại, nên trồng cách xa nhau, đánh dấu chỗ trồng, và khi thu thì để riêng. Đơn giản nhất là cắt thử từng củ trước khi dùng; mùi hắc là đủ để loại.
Trường hợp lỡ ăn một ít củ gừng gió do nhầm, phần lớn chỉ gặp vị đắng khó chịu. Tuy vậy, nếu sau khi ăn thấy đau bụng nhiều, nôn liên tục, chóng mặt, khó thở hay nổi mẩn, nên đến cơ sở y tế và mang theo phần củ còn lại để thầy thuốc biết đã ăn phải gì.
Dân gian dùng gừng gió thế nào và bằng chứng ở mức nào
Dùng ngoài da là chính. Ở nhiều vùng, củ gừng gió giã nát hay ngâm rượu để xoa bóp chỗ nhức mỏi, bầm tím. Tên "gừng gió" cũng gắn với quan niệm dân gian về "trúng gió" và cạo gió. Đây là tri thức truyền thống, không phải chỉ định điều trị; với các cơn đau kéo dài, sưng nóng hay sau chấn thương, khám bác sĩ là việc trước tiên.
Rượu ngâm gừng gió là để xoa, không phải để uống. Bình rượu ngâm củ đắng đặt trong nhà dễ bị nhầm với rượu ngâm uống. Nên dán dấu, cất riêng xa tầm trẻ nhỏ. Rượu không rõ nguồn gốc còn có nguy cơ methanol, kể cả khi chỉ dùng để xoa lên da diện rộng hằng ngày cũng không nên.
Nghiên cứu hiện đại tập trung vào zerumbone. Chất này được thử nghiệm nhiều trên tế bào và động vật với các hướng như kháng viêm. Đó là bước đầu của nghiên cứu; chưa có cơ sở để coi gừng gió là thuốc cho bệnh nào ở người. Khi đọc quảng cáo "gừng gió chữa…", hãy hiểu rằng phần lớn dựa trên các thí nghiệm sơ khởi.
Ai cần thận trọng. Người có da nhạy cảm, người đang có vết thương hở ở vùng định xoa, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ. Không xoa hỗn hợp có rượu lên da trẻ nhỏ. Người đang dùng thuốc thường xuyên nếu muốn dùng gừng gió dưới bất cứ dạng nào nên hỏi bác sĩ, dược sĩ.
Những cây dễ bị gọi lẫn với gừng gió
Tên gọi địa phương của cây họ gừng rất lộn xộn. Cùng một cái tên "gừng gió" có nơi dùng cho cây khác, và ngược lại. Đây là những trường hợp hay gặp:
- Gừng ăn để lâu mọc mầm thành bụi: có người thấy bụi gừng mọc hoang ven rào liền gọi là gừng gió. Cắt củ ngửi là phân biệt được ngay; gừng ăn vẫn thơm cay.
- Gừng dại, gừng rừng: một số loài Zingiber khác mọc hoang trong rừng, củ nhỏ, có mùi riêng. Tên gọi chung chung này không nói lên loài nào; không nên đào cây hoang trong rừng, nhất là rừng đặc dụng, để dùng.
- Các cây "ngải" bán theo lời đồn: ngoài chợ hay trên mạng có những củ họ gừng được bán kèm câu chuyện huyền bí. Đó là chuyện quảng cáo, không phải tri thức về cây. Củ không rõ loài thì không ăn, không uống.
- Riềng ấm, riềng gió: vài nơi gọi một số cây thuộc chi riềng (Alpinia) là riềng gió. Riềng có thân cao hơn hẳn, cụm hoa ở đầu thân chứ không mọc riêng từ gốc như gừng gió.
- Nghệ trắng, ngải trắng: củ ruột trắng ngà, đôi khi bị gọi nhầm với gừng gió củ nhạt màu. Nhìn lá: nghệ lá to mọc từ gốc, không xếp hai hàng trên thân giả như gừng gió.
Nguyên tắc chung: khi một cái tên không đi kèm mô tả cây rõ ràng, hãy nhận cây bằng dáng lá, cách mọc hoa, mùi củ, và hỏi người địa phương thật sự biết cây. Đừng tin tên gọi đơn lẻ.
Gừng gió theo mùa: lúc nào dễ nhận nhất
Ở phần lớn các vùng có mùa mưa và mùa khô rõ rệt, bụi gừng gió nhú chồi khi những cơn mưa đầu mùa làm đất ẩm trở lại. Lá bung nhanh, trong vài tuần đã thành bụi xanh rậm. Giai đoạn này cây chưa có cụm hoa, rất dễ lẫn với gừng ăn mọc lại từ củ sót, nên đây là lúc dễ nhầm nhất nếu chỉ nhìn lá.
Giữa và cuối mùa mưa, cụm hoa bắt đầu trồi lên từ gốc. Ban đầu chỉ là một búp xanh nằm sát đất, dễ bị lá che. Vài tuần sau cuống dài ra, cụm hoa to dần và đổi màu. Khi cụm đã hồng đỏ, bụi gừng gió nổi bật hẳn giữa vườn; đây là thời điểm tốt nhất để ghi nhớ vị trí và dáng cây.
Sang mùa khô, lá vàng dần rồi rạp xuống, cụm hoa khô lại, sẫm màu. Củ lúc này đã già, mập, mùi hắc rõ nhất. Người dùng củ để ngâm rượu xoa bóp thường đào vào giai đoạn này. Với người chỉ muốn nhận cây, đây lại là lúc khó vì phần trên mặt đất gần như không còn gì.
Ở vùng ấm quanh năm và tưới đều, nhịp này có thể không rõ: cây giữ lá lâu hơn, ra hoa rải rác. Dù ở đâu, mùi củ vẫn là dấu hiệu không đổi theo mùa, nên khi nghi ngờ, cách chắc nhất vẫn là cắt một nhánh củ nhỏ và ngửi.
Có nên trồng gừng gió trong vườn nhà
Gừng gió là cây dễ sống. Nó chịu bóng râm tốt, thích đất ẩm nhiều mùn, mùa khô lá có thể tàn, củ nằm yên dưới đất và tới mùa mưa lại mọc chồi. Nhiều gia đình giữ vài bụi ở góc vườn vì cụm hoa đỏ đẹp và vì thói quen dùng củ để xoa bóp.
Nếu nhà có trẻ nhỏ hay người lớn tuổi hay ra vườn hái lá, đào củ, việc có cả gừng gió lẫn gừng ăn trong cùng một khu là điều nên tránh. Trồng ở hai góc khác nhau, giải thích cho mọi người trong nhà cách phân biệt bằng mùi củ. Đây là cách phòng nhầm lẫn rẻ nhất.
Cây lan bằng củ theo năm, có thể chiếm chỗ các cây khác nếu để mặc. Mỗi năm vào cuối mùa, khi lá tàn, đào bớt củ ở rìa bụi để giữ bụi gọn. Củ thừa đừng vứt vào đống rác gần rổ gừng ăn, nên ủ phân hoặc vùi xa.
Chuyện nhân giống, đất trồng, chăm bón cây họ gừng ở quy mô vườn nhà là phần riêng của mục trồng cây. Với gừng gió, chỉ cần nhớ cây không đòi hỏi gì nhiều, và việc quan trọng nhất là giữ nó tách biệt khỏi gừng dùng trong bếp.
Câu hỏi thường gặp
Gừng gió có độc không?
Gừng gió không được xếp vào nhóm cây độc mạnh như lá ngón hay củ nâu. Tuy vậy nó không phải thực phẩm, củ đắng hắc và chứa các chất có hoạt tính sinh học. Không nên ăn như gia vị; nếu lỡ ăn nhầm mà thấy đau bụng nhiều, nôn, khó thở thì đến cơ sở y tế.
Làm sao biết bụi cây trong vườn là gừng gió khi chưa ra hoa?
Nhìn dáng: thân giả to, lá to bản hơn gừng ăn, xếp hai hàng. Chắc nhất là đào một nhánh củ nhỏ, cắt ra ngửi. Mùi hắc như long não và vị đắng là gừng gió; mùi thơm cay quen thuộc là gừng ăn.
Nước nhớt trong hoa gừng gió dùng làm gì?
Ở một số nơi trên thế giới, nước nhớt trong cụm hoa được dùng xoa tóc, gội đầu theo cách dân gian. Đó là dùng ngoài và cũng chỉ là thói quen truyền thống. Không uống nước này, và nên thử một vùng da nhỏ trước nếu muốn dùng.
Rượu ngâm gừng gió có uống được không?
Theo cách dùng dân gian, rượu ngâm gừng gió là để xoa bóp ngoài da, không phải rượu uống. Nên cất riêng, đánh dấu rõ và để xa tầm tay trẻ nhỏ. Rượu không rõ nguồn gốc còn có nguy cơ lẫn methanol.
Gừng gió và gừng ăn có lai giống được không?
Hai loài cùng chi nhưng là loài khác nhau, và gừng ăn trồng lấy củ hầu như không ra hoa kết hạt ở vườn nhà. Gừng gió trong vườn không biến gừng ăn thành gừng gió. Lo ngại thật sự chỉ là lẫn củ khi thu hoạch.
Có nên đào gừng gió trong rừng về trồng?
Không nên. Gừng gió dễ tìm ở vườn quê, có thể xin nhánh củ từ người quen. Đào cây trong rừng, nhất là rừng đặc dụng và rừng phòng hộ, có thể vi phạm quy định về bảo vệ rừng và dễ lấy nhầm loài khác.