Gừng trồng trong bao vải, bao tải hay thùng xốp là cách hợp nhất cho vườn nhà và sân thượng, vì người trồng tự kiểm soát được đất sạch và có thể đổ thêm đất từng đợt cho củ phình. Củ giống được ủ cho nhú mầm trước, trồng nông, rồi cứ mỗi lần cây cao thêm lại đổ đất lấp dần; sau bốn năm tháng có thể bới gừng non, để đủ tám chín tháng trở lên thì được gừng già cay nồng.
Điểm khác với nghệ là gừng nhạy cảm hơn nhiều với bệnh trong đất, nhất là héo xanh do vi khuẩn. Bệnh này không có cách chữa ở quy mô vườn nhà, chỉ có phòng. Bao trồng với đất mới là một cách phòng rẻ và hiệu quả.
Vì sao gừng hợp bao và thùng hơn đất vườn cũ
Ở nhiều vùng trồng gừng, người làm nghề biết rằng một khi đất đã nhiễm bệnh héo xanh thì gừng trồng lại trên đó rất dễ chết rũ cả loạt. Vi khuẩn gây bệnh sống được lâu trong đất và trong tàn dư cây, lại lây qua củ giống, nước chảy tràn, dụng cụ dính đất. Vườn nhà từng trồng cà chua, ớt, cà tím, khoai tây bị héo rũ cũng nên cẩn thận, vì nhóm cây này chịu chung một loại bệnh héo xanh vi khuẩn.
Trồng trong bao giải quyết được mấy chuyện cùng lúc. Đất đổ vào bao là đất mới trộn, chưa từng trồng gừng. Mỗi bao tách riêng, một cây bệnh không làm lây cả luống. Đáy bao thoát nước nhanh, gừng ít bị úng. Bao xếp được trên sân xi măng, sân thượng, lối đi, chỗ không có đất trồng. Và quan trọng với gừng, bao cho phép đổ thêm đất lên dần theo đà lớn của cây.
Bù lại, đất trong bao khô nhanh, nóng nhanh vào trưa hè, và chất dinh dưỡng có hạn. Người trồng phải để mắt tưới nhiều hơn, che bớt nắng gắt và bổ sung phân hữu cơ theo vụ. Với vài bao cho bếp nhà thì phần chăm thêm này không đáng kể.
Chọn gừng giống và ủ cho nhú mầm
Củ già, vỏ mỏng căng, mắt mầm rõ. Gừng giống nên là gừng già đã đào từ vụ trước, cầm thấy nặng, vỏ không nhăn. Mắt mầm là những chỗ u nhỏ ở đầu nhánh, có khi đã hơi nhú màu xanh hồng. Củ gừng non vỏ mỏng trắng hồng, nhiều nước, dễ thối khi ủ, không hợp làm giống.
Bẻ khúc vừa phải. Mỗi khúc dài cỡ ba bốn đốt ngón tay, mang hai ba mắt mầm. Bẻ bằng tay theo chỗ nối nhánh thì vết gãy gọn hơn cắt dao. Để se mặt gãy ở chỗ râm một ngày.
Ủ ấm và ẩm vừa. Xếp các khúc gừng lên một lớp xơ dừa ẩm, cát ẩm hoặc trấu ẩm trong khay, phủ mỏng lên trên. Đặt nơi ấm, không có nắng trực tiếp. Trời lạnh ở phía Bắc thì đặt trong bếp hoặc chỗ kín gió. Sau khoảng hai đến bốn tuần, mầm nhú dài nửa đốt ngón tay là trồng được.
Loại thẳng tay củ có dấu hiệu lạ. Khúc nào chảy nước, mềm, ruột chuyển màu xám hoặc có mùi hôi thì bỏ cùng phần chất ủ quanh nó. Đây là bước lọc rẻ nhất để không đưa bệnh vào bao.
Gừng mua chợ về trồng được không. Nhiều khúc vẫn mọc, nhưng nguồn gốc không rõ nên rủi ro mang bệnh cao hơn. Ủ riêng một mẻ nhỏ, chỉ trồng những khúc lên mầm khoẻ và đều.
Chuẩn bị bao, thùng và đất trồng
Bao trồng có thể là bao vải chuyên dùng, bao tải dứa cũ gấp mép, thùng xốp sâu, xô sơn cũ. Điều kiện chung là đủ sâu và thoát nước tốt.
- Kích cỡ: bao hoặc thùng sâu chừng bốn năm tấc, đường kính ba bốn tấc trở lên. Bao nhỏ quá thì gừng chạm thành sớm, củ dẹt và khô nhanh.
- Thoát nước: bao vải tự thoát qua thành; bao dứa, thùng xốp, xô nhựa phải đục nhiều lỗ ở đáy và thành dưới. Kê bao lên gạch để đáy không áp sát nền.
- Đất trộn: khoảng một nửa đất vườn tơi lấy từ chỗ chưa từng trồng gừng hay cây họ cà, phần còn lại chia giữa xơ dừa hoặc trấu hun và phân hữu cơ đã hoai. Đất phải cầm lên thấy nhẹ, bóp nắm lại rồi vỡ ra dễ dàng.
- Gấp mép bao: với bao vải hoặc bao dứa, gấp mép xuống còn khoảng một nửa chiều cao, đổ đất vào phần đáy. Khi cây lớn thì kéo dần mép lên và đổ thêm đất.
- Chỗ đặt: nắng sáng, có bóng nhẹ buổi trưa chiều. Gừng ưa sáng tán xạ; nắng gắt trên sân thượng mùa hè làm lá cuộn và cháy mép. Lưới che mỏng hoặc đặt bao dưới giàn mướp, giàn bầu là đủ.
Mỗi bao cỡ vừa thường trồng một đến ba khúc giống, đặt cách đều. Trồng dày quá thì củ chen nhau, khó gỡ khi thu, mà cũng không ra nhiều hơn bao nhiêu.
Trồng nông rồi đổ đất từng đợt
Cách vun dần là điều làm gừng trong bao cho củ khá hơn hẳn so với đổ đầy bao từ đầu. Gừng mọc củ mới ở phía trên củ giống, càng có nhiều lớp đất bên trên thì càng có chỗ cho nhánh phình.
- Đổ lớp đất đầu tiên dày khoảng một gang tay dưới đáy bao. Đặt khúc gừng nằm ngang, mầm hướng lên, rồi phủ một lớp đất mỏng chừng vài phân.
- Tưới nhẹ cho ẩm, phủ thêm ít rơm hoặc lá khô. Chờ mầm lên khỏi mặt đất, thường mất vài tuần.
- Khi thân giả cao khoảng một gang tay, kéo mép bao lên một nấc và đổ thêm đất trộn phân, lấp quanh gốc tới gần nách lá dưới cùng.
- Lặp lại mỗi khi cây vươn cao thêm một đoạn, thường hai ba lần trong vụ, tới khi đất gần đầy bao.
- Sau mỗi lần đổ đất, tưới đẫm để đất mới lắng xuống và tiếp xúc với lớp dưới.
Nếu thấy nhánh gừng mới trồi lên lộ ra khỏi mặt đất, vỏ chuyển xanh, đó là dấu hiệu đến lúc đổ thêm đất. Lớp đất phủ giữ cho củ trắng, mềm và giữ ẩm cho rễ trên mặt.
Tưới nước và che nắng cho gừng trong bao
Gừng cần ẩm đều nhưng không chịu nổi đất sũng. Trong bao, đất có thể khô hẳn sau một buổi nắng gắt, rồi lại sũng sau một trận mưa lớn nếu lỗ thoát bị bịt. Cách kiểm đơn giản là nhấc thử một góc bao: nặng tay là còn đủ nước, nhẹ hẳn là khô. Thói quen nhìn mặt đất thôi chưa đủ, vì lớp phủ rơm làm mặt trông ẩm trong khi đất dưới đã khô.
Mùa nắng ở các tỉnh phía Nam, bao gừng trên sân thượng có thể phải tưới mỗi sáng, ngày nóng gắt tưới thêm chiều muộn. Tưới vào gốc, chậm, cho nước ngấm đều chứ không xối một lượt cho chảy tràn qua mặt. Mùa mưa thì gần như không phải tưới, chỉ cần kiểm lỗ thoát và gạt nước đọng quanh chân bao. Ở phía Bắc, mùa đông cây chậm lại, nhu cầu nước giảm hẳn.
Lá gừng cuộn tròn vào giữa trưa là cách cây tự giảm mất nước, chiều mát lá mở ra lại là bình thường. Nếu lá cuộn cả buổi sáng sớm, mép khô vàng, thì hoặc thiếu nước kéo dài, hoặc nắng quá gắt. Che thêm lưới, chuyển bao vào chỗ có bóng chiều, hoặc phủ thêm lớp rơm dày trên mặt đất.
Phân bón thì ít mà đều: mỗi lần đổ thêm đất là một lần bổ sung phân hữu cơ hoai. Nước ngâm vỏ trái cây, nước vo gạo để lâu dễ lên men chua, mùi hôi và kéo ruồi; nếu dùng thì pha loãng và tưới xa gốc.
Héo xanh, thối củ và cách giữ vườn gừng sạch bệnh
Nhận dạng héo xanh. Lá dưới hơi cuộn, rũ xuống nhưng vẫn còn xanh, dần lan lên cả thân, cây đổ gục mà lá chưa kịp vàng. Bẻ gốc thân giả thấy chỗ gãy úng nước, bóp ra dịch đục như sữa, củ bên dưới mềm và có mùi khó chịu. Bệnh lan rất nhanh trong mùa nóng ẩm.
Không cứu, chỉ cách ly. Khi một bao bị héo xanh, nhổ cả cây, đổ cả đất trong bao vào túi kín, mang bỏ xa vườn, không đổ ra luống rau, không cho vào đống ủ. Rửa sạch bao, phơi nắng nhiều ngày, hoặc bỏ luôn nếu là bao rẻ. Dụng cụ đã dùng phải rửa sạch trước khi đụng sang bao khác.
Thối củ do nấm và úng. Lá vàng từ dưới lên, gốc thâm, củ thối khô hoặc thối nhũn. Thường do đất giữ nước, lỗ thoát bị tắc, hoặc tưới quá tay. Mở thêm lỗ, giảm tưới, bỏ cây hỏng; các bao còn lại vẫn có thể cứu nếu chỉnh kịp.
Phòng hơn chữa. Củ giống sạch, đất mới, không trồng gừng lại liên tục trên cùng một đất, không đặt bao dưới chỗ nước mưa từ luống khác chảy qua. Đó là những việc ở vườn nhà làm được và hiệu quả hơn bất kỳ loại thuốc nào.
Sâu đục thân, rệp. Thân giả héo ngọn đơn lẻ thì cắt bỏ, rệp bám nách lá thì xịt nước hoặc lau đi. Không phun thuốc lên gừng sắp thu khi không rõ thời gian cách ly ghi trên nhãn.
Thu gừng non hay đợi gừng già
Một bao gừng có thể dùng theo hai cách: bới dần lấy gừng non, hoặc đợi tới cuối vụ đào một lần lấy gừng già. Bảng dưới so sánh để bạn chọn theo nhu cầu bếp nhà.
| Tiêu chí | Gừng non | Gừng già |
|---|---|---|
| Thời điểm | Khoảng bốn năm tháng sau trồng, khi cây đang xanh tốt | Từ tám chín tháng trở lên, khi lá bắt đầu vàng và tàn |
| Hình dạng củ | Vỏ mỏng, trắng ngà ánh hồng ở đầu nhánh, thớ mềm | Vỏ dày hơn, màu vàng nâu, thớ xơ, ruột vàng |
| Vị | Cay nhẹ, giòn, nhiều nước | Cay nồng, thơm đậm |
| Hợp với | Gừng ngâm, gừng xào, ăn kèm, mứt gừng | Nấu canh, kho cá, pha nước gừng, làm gia vị khô |
| Để được bao lâu | Ngắn, nên dùng trong ít ngày | Để được lâu hơn ở chỗ khô thoáng |
| Làm giống được không | Không nên | Được, chọn củ chắc nhất |
Cách bới gừng non mà không hỏng cả bao: luồn tay vào một góc, cắt lấy vài nhánh ngoài cùng rồi lấp đất lại, cây vẫn tiếp tục lớn. Cuối vụ đổ nghiêng cả bao ra bạt để lấy hết, chọn củ giống cất riêng, phần đất cũ không dùng lại cho gừng mà để trồng rau ăn lá hoặc trộn vào đống ủ khi chắc chắn không có cây bệnh.
Gừng tươi là gia vị ăn hằng ngày; nếu muốn dùng nhiều, đều đặn với mục đích sức khoẻ, nhất là khi đang dùng thuốc chống đông, đang mang thai hoặc có bệnh dạ dày, nên hỏi bác sĩ, dược sĩ trước.
Câu hỏi thường gặp
Trồng gừng trong bao bao lâu thì thu được?
Gừng non có thể bới sau khoảng bốn năm tháng kể từ khi trồng. Muốn có gừng già cay nồng và làm giống được thì để từ tám chín tháng trở lên, tới khi lá bắt đầu vàng tàn tự nhiên.
Một bao trồng mấy khúc gừng là vừa?
Bao cỡ vừa, sâu bốn năm tấc, trồng một đến ba khúc giống là hợp lý. Trồng dày hơn không làm tăng sản lượng đáng kể mà củ chen chúc, dễ úng, khó thu.
Gừng bị héo rũ mà lá vẫn xanh là bệnh gì?
Dấu hiệu này hay gặp ở bệnh héo xanh do vi khuẩn. Cây gục nhanh, gốc úng, củ có mùi hôi. Nên nhổ bỏ cả cây và đất trong bao, không dùng lại đất đó cho gừng, rửa sạch dụng cụ.
Có nên dùng lại đất bao cũ trồng gừng vụ sau?
Không nên trồng gừng liền vụ trên đất cũ, nhất là khi vụ trước có cây bệnh. Đất cũ có thể dùng cho rau ăn lá, cây họ đậu, còn gừng vụ mới nên dùng đất trộn mới.
Gừng trên sân thượng có cần che nắng không?
Thường nên che bớt vào mùa hè, nhất là ở các tỉnh phía Nam. Lưới che mỏng hoặc đặt bao dưới giàn bầu bí giúp lá không cháy mép mà cây vẫn đủ sáng để nuôi củ.
Củ gừng trong bếp đã mọc mầm có trồng được không?
Được, nếu củ còn chắc, không teo, không có chỗ mềm. Bẻ khúc có mầm khoẻ, để se mặt gãy rồi trồng nông. Củ đã nhăn và nhẹ tay thường không đủ sức nuôi cây con.