Phần lớn cây củ thuốc quen thuộc ở vườn Việt đều nhân được tại nhà mà không cần hạt: đinh lăng giâm cành; nghệ, gừng, riềng tách củ có mắt mầm; sắn dây và ba kích giâm hom dây; củ mài trồng bằng đoạn đầu củ hoặc củ con mọc ở nách lá. Gieo hạt chỉ thật sự cần với vài loài, và thường chậm hơn nhiều.
Mỗi cách có một điểm mấu chốt riêng, nhưng chúng chung nhau ba nguyên tắc: vật liệu giống phải lấy từ cây mẹ khoẻ và biết rõ là cây gì, vết cắt phải sạch, và chỗ ươm phải ẩm mà thoáng. Bài này đi qua từng cách, so sánh trong một bảng, rồi nói tới những lỗi khiến cả mẻ giống hỏng.
Ba nguyên tắc chung trước khi cầm dao
Biết rõ cây mẹ là cây gì. Với cây thuốc, nhân nhầm giống còn tệ hơn nhân hỏng, vì cây sống được và mọc lên trong vườn nhiều năm. Chỉ xin cành, củ từ cây đã được chủ vườn dùng ổn định, hoặc mua ở cơ sở giống có địa chỉ rõ ràng. Củ mài, củ nần, củ nâu cùng chi và dễ lẫn khi chỉ thấy đoạn củ; ba kích con cũng có thể bị lẫn với dây leo khác khi chưa có lá đặc trưng.
Lấy giống từ cây khoẻ, không lấy từ cây bệnh. Củ gừng có đốm thâm, củ nghệ mềm một đầu, cành đinh lăng có rệp sáp bám đều mang mầm bệnh theo. Bệnh héo xanh ở gừng, thối củ ở nghệ chủ yếu lây qua củ giống và đất. Một củ giống bệnh có thể làm hỏng cả thùng đất.
Dụng cụ sạch, vết cắt gọn. Lau dao kéo bằng cồn giữa các lần cắt, nhất là khi chuyển từ cây này sang cây khác. Vết cắt dập nát thối nhanh hơn vết cắt gọn. Củ sau khi tách hoặc cắt nên để se mặt trong bóng mát nửa ngày đến một ngày, có người chấm tro bếp lên mặt cắt cho mau khô.
Ẩm mà thoáng, sáng mà không gắt. Gần như mọi kiểu giâm, ươm đều chết vì một trong hai lý do: khô quá hoặc sũng nước. Chất trồng phải giữ ẩm nhưng thoát nước nhanh, chỗ đặt có ánh sáng tán xạ, không nắng chiếu thẳng buổi trưa.
Bảng so sánh cách nhân từng cây
Bảng dưới gom các cây thường gặp nhất trong vườn thuốc nam gia đình. Thời gian chỉ là khoảng thường gặp, thực tế thay đổi theo vùng, mùa và cách chăm.
| Cây | Vật liệu giống | Điểm mấu chốt | Bao lâu thấy mầm |
|---|---|---|---|
| Đinh lăng | Đoạn cành bánh tẻ 15–20 cm, có từ ba mắt | Cắm nghiêng, vùi hai mắt, không tưới sũng | Khoảng ba đến sáu tuần |
| Nghệ | Củ nhánh hoặc củ mẹ cắt khúc, mỗi khúc có mắt mầm | Củ chắc, mắt căng, để se mặt cắt | Vài tuần, nhanh hơn khi trời ấm |
| Gừng | Khúc củ dài vài phân có hai ba mắt mầm | Ủ cho nhú mầm trước rồi mới trồng | Hai đến bốn tuần sau ủ |
| Riềng | Khóm thân rễ tách kèm một hai thân giả | Cắt bớt thân giả để giảm mất nước | Thân mới mọc sau vài tuần |
| Sắn dây | Hom dây bánh tẻ vài đốt, hoặc dây con | Hom có đốt nằm dưới đất, giữ ẩm | Vài tuần |
| Ba kích | Hom thân dây hai ba đốt | Che bóng, ẩm đều, ươm bầu trước | Lâu hơn, có khi hơn một tháng |
| Củ mài | Đoạn đầu củ có mầm, hoặc củ con ở nách lá | Phần đầu củ mọc mầm khoẻ nhất | Vài tuần khi đất ấm |
Điều dễ thấy qua bảng: nhóm họ gừng (nghệ, gừng, riềng) đi theo đường tách củ, nhóm dây leo đi theo đường hom, còn đinh lăng là cây bụi giâm cành. Nắm được nhóm là đoán được cách làm cho những cây chưa có trong bảng.
Ủ củ gừng, nghệ cho nhú mầm trước khi trồng
Củ họ gừng trồng thẳng xuống đất vẫn mọc, nhưng ủ trước giúp bạn loại được củ hỏng và có mầm đều. Cách làm phổ biến ở quy mô nhà:
- Chọn củ già, vỏ căng, không vết thâm mềm; củ để lâu bị teo nhăn hoặc củ đã qua xử lý cho khỏi mọc mầm thường lên kém.
- Bẻ hoặc cắt thành khúc, mỗi khúc giữ ít nhất hai ba mắt mầm, tức những chấm nhô nhạt màu trên vỏ. Để se mặt cắt một ngày ở chỗ râm.
- Lót một lớp xơ dừa ẩm, cát ẩm hoặc trấu ẩm vào khay hay thùng xốp, xếp củ lên, phủ thêm một lớp mỏng cùng loại.
- Đặt khay nơi ấm, tối hoặc râm. Giữ ẩm vừa phải, mỗi vài ngày kiểm một lần, bỏ ngay củ có mùi chua hay chảy nước.
- Khi mầm nhú dài chừng nửa đến một đốt ngón tay, nhấc củ ra trồng, mầm hướng lên, lấp đất vài phân.
Nếu trong khay xuất hiện vài củ thối, bỏ chúng và cả lớp chất ủ xung quanh, đừng chỉ nhặt củ rồi để nguyên chỗ cũ. Lớp chất ủ đã dính dịch thối là nơi bệnh lan sang củ bên cạnh.
Giâm hom dây leo: sắn dây và ba kích
Sắn dây và ba kích đều là dây leo, rễ phình thành củ hoặc chuỗi rễ mập. Cả hai nhân được từ đoạn thân, gọi là hom. Hom đẹp nhất là đoạn bánh tẻ ở giữa dây: phần ngọn quá non dễ héo, phần gốc quá già hoá gỗ thì ra rễ chậm. Mỗi hom cần ít nhất hai đốt, một đốt vùi xuống chất trồng để ra rễ, một đốt ở trên để ra mầm lá.
Với sắn dây, nhiều nhà trồng chọn cách vùi luôn một đoạn dây còn nối với cây mẹ xuống đất, chờ đốt dưới đất ra rễ mới cắt rời, giống kiểu chiết cành nằm. Cách này chậm hơn hom rời nhưng gần như chắc ăn, hợp với người chỉ cần thêm một hai gốc. Hom rời thì cắm vào bầu đất, đặt chỗ râm, giữ ẩm đều cho tới khi thấy lá non mới ra chỗ sáng hơn.
Ba kích khó tính hơn. Hom ra rễ chậm, ưa ẩm đều và bóng râm trong giai đoạn đầu, nên thường được ươm trong bầu nilon hoặc chậu nhỏ, có mái che, sau vài tháng cây con cứng cáp mới đưa ra trồng. Nơi sản xuất giống ba kích có quy mô còn dùng cây nuôi cấy mô; với nhà vườn nhỏ, mua cây con trong bầu từ cơ sở rõ nguồn gốc thường tiện hơn tự giâm.
Một điều cần nói rõ với ba kích: đừng lấy hom, đào gốc từ cây mọc hoang trong rừng. Ba kích hoang ở nhiều nơi đã bị khai thác cạn và là đối tượng được bảo vệ. Vườn nhà chỉ nên bắt đầu từ cây giống trồng.
Củ mài và các loại củ trồng bằng đoạn củ
Củ mài, khoai mài, khoai từ, khoai vạc thuộc nhóm củ của chi Dioscorea. Chúng được trồng bằng đoạn củ hoặc củ con chứ hiếm khi bằng hạt. Một số lưu ý khi tự làm giống:
- Phần đầu củ, gần chỗ nối với dây, là phần mọc mầm khoẻ và nhanh nhất. Nhiều nhà khi đào củ ăn thường cắt riêng đoạn đầu này giữ lại làm giống cho vụ sau.
- Củ con nhỏ mọc ở nách lá, nơi gọi là dái củ hay củ trời, cũng dùng làm giống được, chỉ là cây lên chậm hơn và cho củ nhỏ trong năm đầu.
- Đoạn củ cắt ra để se mặt vài ngày ở nơi thoáng, có thể chấm tro bếp lên mặt cắt rồi mới vùi.
- Nhựa ở củ tươi của nhiều loài trong chi này gây ngứa da tay; đeo găng khi cắt nhiều.
- Không lấy giống từ củ đào ngoài rừng hay bờ bụi khi không chắc là loài gì. Củ nần và củ nâu cùng chi, có độc, nhìn đoạn củ rất khó phân biệt.
Củ giống mua ở chợ cũng cần hỏi kỹ người bán gọi đúng tên gì, trồng ở đâu ra. Với nhóm củ này, câu hỏi "củ gì" quan trọng ngang câu hỏi "củ có khoẻ không".
Sau khi bén rễ: đưa cây con ra chậu hoặc ra vườn
Mầm đã lên đều không có nghĩa là cây con sẵn sàng chịu nắng gió ngoài vườn. Khoảng thời gian từ lúc thấy lá non tới lúc đem trồng là giai đoạn dễ mất cây nhất, vì người trồng thấy xanh là yên tâm và bớt để ý. Với hom đinh lăng, nên chờ tới khi cành ra hai ba tầng lá cứng, lá không còn mềm rũ vào trưa nắng. Với khúc củ nghệ, gừng, riềng, chờ mầm vươn thành thân giả cao một gang tay. Với hom sắn dây và ba kích, chờ dây non dài ra và có thêm vài lá mới.
Trước khi chuyển chỗ chừng một tuần, tập cho cây quen dần: mỗi ngày đưa khay ra chỗ sáng hơn một ít, sáng sớm và chiều muộn trước, trưa sau. Giảm tưới nhẹ để bộ rễ quen tìm nước. Đây là cách nhà vườn gọi là luyện cây, làm đúng thì cây ra đất mới gần như không khựng lại.
Lúc chuyển, tưới ẩm bầu từ hôm trước để đất bám rễ, bóp nhẹ thành bầu rồi nhấc cả khối ra, đừng giũ đất. Đặt cây vào hố hoặc chậu đã chuẩn bị, mặt bầu ngang với mặt đất mới, lấp và nén nhẹ quanh rìa chứ không dẫm lên gốc. Chọn chiều mát hoặc ngày râm để trồng, tưới đẫm một lần cho đất lắng. Vài ngày đầu che bớt nắng trưa bằng lá chuối, tàu dừa hay một tấm lưới cũ. Cây nào héo lâu không hồi sau một tuần thì ghi lại để biết lần sau cần ươm lâu hơn hay luyện kỹ hơn, thay vì đổ cho giống.
Những lỗi làm hỏng cả mẻ giống
Chất trồng quá giàu phân. Hom và củ giống chưa có rễ không cần phân. Trộn phân chuồng nhiều vào bầu ươm làm đất nóng, dễ thối gốc hom. Chất ươm tốt là thứ nghèo dinh dưỡng mà tơi: cát pha xơ dừa, trấu hun pha đất. Phân chỉ thêm khi cây đã ra lá thật.
Nhổ lên xem rễ. Thói quen kéo hom lên kiểm tra làm đứt những rễ tơ mới nhú. Hãy nhìn mầm lá: mầm ra đều, lá không héo vào giữa trưa là hom đã bén.
Ra nắng quá sớm. Cây con mới có vài lá đưa thẳng ra nắng gắt sẽ héo rũ dù đất ẩm, vì bộ rễ chưa kịp hút đủ nước. Chuyển dần từ râm sang sáng trong một hai tuần.
Trộn lẫn nhiều loại trong một khay không đánh dấu. Mầm nghệ và mầm gừng khi còn nhỏ trông khá giống nhau, hom các loại dây leo cũng vậy. Cắm que đánh dấu hoặc chia khu rõ ràng ngay khi ươm.
Bỏ qua mùa. Ươm giữa mùa đông lạnh miền Bắc hay cao điểm nắng hạn miền Nam đều tỷ lệ sống thấp. Mùa xuân ấm ẩm ở phía Bắc và đầu mùa mưa ở phía Nam là hai cửa sổ thuận nhất.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mua củ gừng, củ nghệ ở chợ về trồng không?
Được, nhiều nhà vẫn làm vậy. Chọn củ già, căng, có mắt mầm rõ và không có vết thâm mềm. Một số củ bán để ăn đã để lâu hoặc qua xử lý nên mọc kém; ủ thử vài khúc trước sẽ biết củ nào lên được.
Giâm cành đinh lăng trong nước như cành cây cảnh được không?
Một số người thử cắm cành vào nước cho ra rễ rồi mới trồng, nhưng đinh lăng giâm thẳng vào đất tơi thường chắc hơn. Rễ mọc trong nước mềm và dễ gãy khi chuyển sang đất, cây phải mất thêm thời gian thích nghi.
Ba kích có gieo hạt được không?
Ba kích có quả và hạt, về nguyên tắc gieo được, nhưng cây con từ hạt lớn chậm và không đều. Với vườn nhà, mua cây con giâm hom hoặc nuôi cấy mô từ cơ sở giống có nguồn gốc rõ ràng thường hợp lý hơn.
Củ giống bị mọc mầm trắng dài trong bếp có trồng được không?
Củ họ gừng có mầm dài vẫn trồng được nếu củ còn chắc, chỉ cần đặt nhẹ tay để mầm không gãy. Củ đã teo nhăn, mềm hoặc có mùi lạ thì bỏ, vì phần dự trữ trong củ không còn đủ nuôi cây con.
Có cần chất kích rễ khi giâm cành tại nhà không?
Không bắt buộc. Đinh lăng và sắn dây ra rễ khá dễ mà không cần. Với cây khó như ba kích, chất kích rễ có thể giúp tăng tỷ lệ, nhưng phải dùng đúng hướng dẫn trên bao bì, đeo găng và cất xa tầm tay trẻ nhỏ.