Sắn dây trồng ở vườn nhà cần ba thứ: một chỗ đất tơi, sâu, không đọng nước để củ ăn xuống; một giàn hoặc hàng rào chắc để dây leo; và người trồng chịu cắt tỉa để dây không bò lấn sang cây khác. Trồng từ hom hoặc cây con vào đầu mùa mưa hay đầu xuân, đến cuối năm khi lá vàng rụng thì đào củ, thường được dùng vào dịp gần Tết để làm bột hoặc nấu ăn.
Bài này dành cho gia đình muốn có một hai gốc sắn dây ở góc vườn, không phải trồng ruộng. Phần nhận dạng cây và làm bột sắn dây đã có ở các bài riêng của trang; ở đây chỉ nói chuyện trồng sao cho cây khoẻ và củ dễ đào.
Hiểu cây trước khi chọn chỗ
Sắn dây là dây leo họ Đậu, thân có lông, lá kép ba lá chét to, mùa hoa ra chùm hoa tím. Cây ở vườn Việt thường được gọi chung là sắn dây hay cát căn, tên khoa học thường ghi thuộc chi Pueraria. Dưới đất, rễ phình thành củ dài, có khi to bằng bắp chân, ăn sâu và toả ngang. Trên mặt đất, dây vươn dài rất nhanh trong mùa mưa, có thể phủ kín một giàn rộng chỉ sau một mùa.
Hai đặc điểm đó quyết định gần hết cách trồng. Vì củ ăn sâu, chỗ trồng phải là đất có tầng mặt dày, không có lớp đá hay lớp sét cứng ngay bên dưới, và không đọng nước, nếu không củ sẽ ngắn, cong queo hoặc thối. Vì dây mọc mạnh, chỗ trồng phải có đường cho dây leo lên và có không gian để cắt tỉa; trồng sát cây ăn trái mà không làm giàn thì chỉ vài tháng dây đã trùm lên tán.
Cũng nên biết sắn dây là cây khác hẳn cây sắn mà nhiều nơi gọi là khoai mì. Cây sắn khoai mì là cây bụi thân gỗ, củ có chất sinh độc cần bóc vỏ, ngâm và luộc kỹ; sắn dây là dây leo, củ dùng làm bột và nấu ăn. Củ đậu tuy cũng là dây leo họ Đậu nhưng hạt và lá có độc, đừng trồng lẫn rồi hái nhầm. Khi xin giống, hỏi rõ tên và xem lá.
Chọn chỗ trồng trong vườn nhà
Nắng nhiều. Sắn dây ưa sáng, chỗ có nắng gần cả ngày thì dây khoẻ và củ chắc. Dưới bóng cây to, dây vươn dài tìm sáng mà củ nhỏ.
Đất sâu và thoát nước. Góc vườn cao ráo, đất cát pha hoặc đất thịt nhẹ là hợp nhất. Chỗ thấp, sau mưa nước đọng nửa ngày mới rút, thì phải đắp ụ cao hoặc chọn chỗ khác.
Xa cây ăn trái và luống rau. Đặt gốc cách cây ăn trái và luống rau vài mét, hướng dây leo về phía giàn hoặc hàng rào riêng. Dây sắn dây bò sang cây khác sẽ quấn ngọn, che sáng, làm cây đó còi đi.
Có lối đào củ. Củ sắn dây đào lên tốn sức, phải xắn rộng quanh gốc. Đừng trồng sát tường nhà, bể nước hay móng chuồng, vì củ có thể ăn vào khe và lúc đào khó xử lý.
Dọc hàng rào là chỗ quen thuộc. Nhiều nhà ở quê trồng sắn dây dưới chân hàng rào tre hoặc lưới B40, vừa có chỗ leo vừa làm rào xanh. Chỉ cần định kỳ cắt dây vượt rào sang nhà hàng xóm.
Đào hố và chuẩn bị đất
Ở vườn nhà, mỗi gốc thường trồng riêng một hố lớn thay vì cả luống dài. Hố càng sâu, đất càng tơi thì củ càng thẳng và dài.
- Đào hố rộng và sâu khoảng năm sáu tấc, để riêng lớp đất mặt và đất dưới.
- Trộn lớp đất mặt với phân chuồng hoai mục hoặc phân ủ, thêm ít tro bếp. Nhặt bỏ đá, gạch vụn, rễ cây cũ trong hố.
- Đất sét nặng thì trộn thêm cát thô, trấu để đất tơi hơn. Đất chua thì rải một ít vôi bột vào hố và để vài tuần trước khi trồng.
- Lấp hỗn hợp đất trở lại hố, vun thành ụ cao hơn mặt vườn một chút để nước mưa thoát ra xung quanh.
- Nếu trồng hai gốc trở lên, đặt các hố cách nhau vài mét để dây và củ không chen nhau.
Có nhà làm theo cách đào rãnh dài rồi lấp đất tơi, giúp củ ăn thẳng theo rãnh và lúc thu chỉ cần xắn dọc một bên rãnh. Cách này tốn công lúc đầu nhưng nhẹ khi đào, hợp với ai trồng vài gốc ổn định lâu dài.
Trồng hom hoặc cây con
Hom sắn dây lấy từ dây bánh tẻ của cây mẹ đã trồng nhiều năm, biết chắc là sắn dây. Thời vụ hợp là đầu xuân ở miền Bắc và đầu mùa mưa ở miền Nam.
- Cắt đoạn dây bánh tẻ dài chừng ba bốn gang tay, có vài đốt. Bỏ bớt lá, giữ một hai lá trên cùng.
- Ươm trước trong bầu đất hoặc cắm thẳng xuống hố đã chuẩn bị. Cắm thẳng thì vùi một hai đốt dưới đất, cắm hơi nghiêng.
- Ấn chặt đất quanh hom, tưới ẩm, che bóng bằng vài tàu lá trong một hai tuần đầu.
- Giữ đất ẩm vừa phải. Khi thấy lá non mọc ra đều ở đốt trên, hom đã bén rễ, bỏ che dần.
- Nếu dùng cây con trong bầu, xé bỏ túi nilon, đặt bầu vào giữa ụ, lấp đất ngang mặt bầu, tưới đẫm.
- Cắm ngay một cọc tre cạnh gốc, dẫn dây non quấn vào cọc để dây biết đường leo lên giàn, không bò lan trên mặt đất.
Một cách khác chắc ăn hơn là vùi một đoạn dây của cây mẹ xuống đất mà chưa cắt rời, chờ đốt vùi ra rễ và mọc lá mới rồi mới cắt. Cách này chậm nhưng hầu như không hỏng, hợp khi chỉ cần thêm một gốc.
Làm giàn, tỉa dây và giữ cho vườn gọn
Giàn sắn dây phải chắc hơn người ta tưởng. Đến giữa mùa mưa, một gốc khoẻ có thể phủ kín giàn bằng một lớp lá dày, mưa xuống nặng trĩu, gió mạnh dễ làm đổ giàn yếu. Cột tre to, chôn sâu, nối với nhau bằng thanh ngang và lưới hoặc dây thép. Giàn cao ngang tầm đầu người thì đứng dưới tỉa dây dễ hơn giàn thấp phải cúi.
Tỉa là việc phải làm đều trong mùa mưa. Dây bò xuống đất có thể bén rễ ở đốt và mọc thành gốc mới, làm vườn rối và củ phân tán thành nhiều củ nhỏ. Khi thấy dây buông xuống đất, nhấc lên quấn lại vào giàn hoặc cắt bỏ. Dây vượt khỏi giàn sang cây ăn trái, sang mái nhà thì cắt sát. Dây cắt ra có thể chặt nhỏ ủ phân hoặc làm thức ăn cho trâu bò, dê ở nơi có nuôi.
Nhiều người ở quê còn ngắt bớt ngọn khi dây đã phủ đủ giàn, với ý giữ sức cho củ. Không có quy tắc cứng; ở vườn nhà, mục tiêu là dây không lấn sang chỗ khác và lá đủ để nuôi củ. Hoa sắn dây ra chùm tím đẹp, có nhà để lại cho ong bướm.
Bón thêm không cần nhiều: một lần phân hữu cơ hoai rải quanh ụ vào giữa vụ, xới nhẹ lớp mặt rồi phủ rơm là đủ. Sắn dây là cây họ Đậu, rễ có nốt sần giúp lấy đạm từ không khí, nên bón đạm nhiều chỉ làm dây lá tốt um.
Lúc nào đào củ và đào thế nào
Củ sắn dây đào khi dây lá đã chuyển vàng, rụng bớt, thường vào cuối năm. Bảng dưới gom các dấu hiệu và việc cần làm.
| Dấu hiệu hoặc việc | Cách làm hay gặp ở vườn nhà |
|---|---|
| Dấu hiệu đến lúc đào | Lá vàng, rụng nhiều, dây khô dần; trời đã vào mùa khô hoặc lạnh |
| Trước khi đào | Cắt dây cách gốc một đoạn, gỡ bớt dây trên giàn cho thoáng; chờ đất ráo vài ngày sau mưa |
| Xắn đất | Đào rộng vòng quanh gốc, từ ngoài vào trong, lần theo hướng củ ăn; không bổ thẳng vào gần gốc |
| Nhấc củ | Moi đất dọc thân củ rồi mới bẩy lên; củ gãy giữa chừng thì phần dưới mau hỏng |
| Giữ gốc cho năm sau | Có thể chừa lại một phần gốc và dây để cây mọc lại mùa sau, hoặc lấy hom mới trồng chỗ khác |
| Sau khi đào | Rũ đất, để chỗ râm; dùng sớm hoặc chế biến trong vài ngày vì củ tươi để lâu dễ hỏng |
Củ một năm thường nhỏ hơn củ để hai năm, nhưng để lâu quá củ dễ xơ. Ở vườn nhà, mỗi năm đào một lần vào cuối năm là nhịp phổ biến. Việc gọt, mài, lọc lắng thành bột sắn dây được hướng dẫn trong bài làm bột riêng; lưu ý bột sắn dây là món ăn uống quen thuộc, không thay cho thuốc hạ sốt khi người nhà sốt cao, và người có bệnh tiểu đường nên hỏi bác sĩ về lượng tinh bột dùng mỗi ngày.
Những trục trặc hay gặp
Dây tốt mà củ bé. Thường do đất cứng, nông hoặc bóng râm, cũng có khi do bón quá nhiều phân đạm khiến cây dồn sức vào lá. Năm sau đổi sang chỗ nhiều nắng hơn, đào hố sâu và rộng hơn, đập nhỏ đất, giảm phân và chỉ bón hữu cơ hoai.
Củ thối một đầu. Đất đọng nước trong mùa mưa, nhất là vườn thấp hoặc hố đào vào nền đất sét như cái chậu không lỗ. Đắp ụ cao hơn, khơi rãnh quanh gốc dẫn nước ra xa, tránh tưới thêm trong mùa mưa. Phần củ thối cắt bỏ, phần lành dùng sớm.
Lá bị sâu ăn lỗ chỗ. Sắn dây nhiều lá, mất một phần lá ít ảnh hưởng tới củ. Bắt tay sâu to vào sáng sớm hoặc chiều mát, ngắt bỏ lá có ổ trứng. Không cần phun thuốc ở quy mô vài gốc, càng không nên phun khi trong nhà vẫn hái ngọn non nấu ăn.
Rệp bám đọt non. Xịt nước mạnh hoặc ngắt đọt bị rệp. Kiến bò nhiều lên dây thường là dấu hiệu có rệp ở đọt, vì kiến ăn chất ngọt rệp tiết ra và bảo vệ rệp. Dọn tổ kiến dưới chân giàn giúp giảm rệp đáng kể.
Dây mọc lan khắp vườn. Không tỉa đều trong mùa mưa nên dây bò đất, bén rễ ở đốt. Cắt dây bò đất, nhổ những gốc con mọc từ đốt bén rễ ngay khi còn nhỏ, vì để tới cuối năm chúng đã có củ con, lúc nhổ phải đào cả vạt vườn.
Giàn đổ sau mưa gió. Giàn tre chôn nông, dây lá đẫm nước mưa nặng hơn nhiều so với ngày khô. Chôn cột sâu hơn, thêm thanh chống xiên, tỉa thưa bớt dây trước mùa bão ở các tỉnh ven biển miền Trung.
Câu hỏi thường gặp
Sắn dây trồng bao lâu thì đào được củ?
Ở vườn nhà, phần lớn gia đình trồng đầu mùa mưa hoặc đầu xuân rồi đào vào cuối năm, khi lá vàng và rụng. Củ để lâu hơn một năm có thể to hơn nhưng cũng dễ xơ, tuỳ đất và giống.
Sắn dây có trồng trong chậu được không?
Có thể trồng trong thùng lớn, sâu để làm giàn xanh, nhưng củ sẽ bị giới hạn chỗ nên nhỏ và cong. Nếu mục tiêu là lấy củ làm bột thì trồng xuống đất sâu, tơi vẫn hợp hơn.
Một gốc sắn dây cần giàn rộng bao nhiêu?
Tuỳ đất và cách tỉa, nhưng một gốc khoẻ trong mùa mưa có thể phủ kín một giàn vài mét vuông. Làm giàn vừa phải và tỉa đều thì dây gọn, không cần giàn quá rộng.
Sắn dây có lấn hại cây khác trong vườn không?
Có nếu không cắt tỉa. Dây leo nhanh, quấn lên cây ăn trái, che sáng làm cây kia còi. Trồng xa cây khác, có giàn riêng và cắt dây vượt giàn đều đặn là đủ kiểm soát.
Có thể để gốc sắn dây mọc lại năm sau không?
Có. Khi đào, nhiều nhà chừa lại phần gốc và một ít rễ để mùa sau cây đâm chồi lại. Tuy vậy, gốc già dần cho củ xơ hơn, nên vài năm một lần thay bằng hom mới.