Đinh lăng trồng trong chậu được, và là một trong những cây thuốc nam dễ sống nhất ở ban công, sân thượng. Điều kiện cần là chậu sâu chừng 30–40 cm trở lên, có lỗ thoát nước, đất tơi pha thêm trấu hoặc xơ dừa, chỗ đặt có nắng ít nhất nửa ngày, và người trồng chịu khó tưới vừa đủ thay vì tưới đẫm mỗi ngày. Cách lên cây nhanh nhất là cắm thẳng một đoạn cành bánh tẻ dài 15–20 cm vào chậu, giữ ẩm vài tuần cho ra rễ.
Cần nói rõ ngay từ đầu: chậu hợp để có lá non hái ăn và một bụi xanh gọn gàng. Bộ rễ đinh lăng trong chậu bị giới hạn chỗ, nên muốn có rễ to, nhiều năm tuổi như cây trồng ngoài đất thì chậu khó đáp ứng. Bài này đi từ chọn giống, chọn chậu, trộn đất, giâm cành, chăm, tới những lỗi làm cây vàng lá và thối gốc hay gặp nhất.
Đinh lăng lá nhỏ hay lá to: chọn loại nào cho chậu
Ở vườn quê Việt Nam có vài dạng đinh lăng, người ta gọi theo hình lá. Loại được trồng nhiều nhất để lấy lá ăn và lấy rễ là đinh lăng lá nhỏ, nơi gọi là đinh lăng nếp, tên khoa học thường ghi là Polyscias fruticosa, thuộc họ Ngũ gia bì. Những dạng lá to, lá tròn, lá viền trắng phần lớn được trồng làm cảnh. Bảng dưới giúp bạn nhận ra khi đi xin cành.
| Đặc điểm | Đinh lăng lá nhỏ (đinh lăng nếp) | Các dạng lá to, lá tròn, lá viền |
|---|---|---|
| Hình lá | Lá kép xẻ nhiều lần, thuỳ nhỏ, mép có răng cưa, nhìn như lá ngò tây phóng to | Lá chét to, bản rộng, có loại tròn như đồng xu, có loại viền trắng hoặc vàng |
| Mùi khi vò lá | Thơm hăng nhẹ, quen thuộc với ai từng ăn gỏi cá | Mùi nhạt hơn, tuỳ dạng |
| Thân cành | Thân nhỏ, nhiều cành, vỏ xám có nốt sần | Thân thường mập hơn, cành thưa |
| Thường trồng để | Lấy lá ăn kèm, lấy rễ, làm hàng rào thấp | Làm cảnh, tạo dáng, hàng rào |
| Hợp chậu không | Hợp, nhất là chậu 30–50 lít | Hợp, nhưng không phải loại người ta quen hái lá ăn |
Nếu bạn trồng để hái lá cuốn gỏi, ăn kèm thịt luộc như nhiều nhà vẫn làm, hãy xin đúng cành đinh lăng lá nhỏ từ một cây đã biết rõ. Hỏi chủ vườn cây đó vẫn được nhà họ hái lá ăn, đó là cách chắc nhất. Cành mua ngoài chợ cây cảnh có khi là dạng lá to được bán chung một tên.
Chọn chậu và chỗ đặt chậu
Độ sâu trước, bề ngang sau. Đinh lăng ra rễ cọc và rễ phụ đâm xuống, nên chậu sâu 30–40 cm là mức tối thiểu cho một cây sống vài năm. Thùng sơn cũ 18–20 lít đục lỗ đáy, thùng xốp loại sâu, chậu nhựa hay chậu sành đều được. Chậu nông và rộng kiểu khay trồng rau thì cây vẫn sống nhưng rễ cuộn tròn, cây chậm lớn và dễ khô.
Lỗ thoát nước quyết định sống chết. Đinh lăng chịu hạn khá tốt nhưng rất sợ úng. Mỗi chậu cần ít nhất ba bốn lỗ ở đáy, đường kính cỡ ngón tay, lót một lớp sỏi, gạch vỡ hoặc mảnh xốp dày vài phân để nước không đọng. Chậu đặt sát nền xi măng thì kê lên hai thanh gạch cho đáy thông thoáng.
Nắng nửa ngày là đủ. Cây ưa sáng, chịu được bóng nhẹ. Ban công hướng đông có nắng sáng là chỗ lý tưởng. Hướng tây nắng chiều gắt, mùa hè ở các tỉnh phía Nam có thể làm cháy mép lá non; khi đó che bằng lưới mỏng vài giờ trưa chiều.
Tránh gió lùa mạnh và mép tường hắt mưa. Cành đinh lăng giòn, gió tầng cao dễ làm gãy ngọn. Chỗ mưa hắt thẳng vào chậu suốt mùa mưa thì đất luôn sũng, rễ dễ thối. Đặt chậu lùi vào trong mái hiên một chút là đủ.
Một chậu một cây. Muốn có bụi dày thì cắm hai ba cành trong chậu lớn, nhưng nếu mục tiêu là cây khoẻ lâu năm thì một chậu một cây dễ chăm hơn, tưới và bón cũng đều hơn.
Trộn đất cho đinh lăng trồng chậu
Đất vườn nguyên chất cho vào chậu thường bị nén chặt sau vài tháng tưới, nước khó thoát và rễ thiếu khí. Công thức dưới đây là khung tham khảo, bạn điều chỉnh theo thứ có sẵn ở nhà. Tỷ lệ là theo thể tích, ước bằng xô hoặc gáo.
- Khoảng một nửa là đất thịt nhẹ hoặc đất phù sa đã phơi khô, đập nhỏ, nhặt bỏ rễ cỏ và đá.
- Chừng một phần tư là chất làm tơi: trấu hun, xơ dừa đã xả chát, hoặc trấu sống trộn ít. Trấu hun giúp đất thoáng và hơi kiềm nhẹ, hợp với đất chua.
- Phần còn lại là phân hữu cơ đã hoai mục: phân bò ủ kỹ, phân trùn quế, hoặc phân ủ từ rác bếp. Phân tươi chưa hoai dễ gây nóng rễ và sinh nấm, không nên dùng.
- Một nắm vôi bột trộn đều cho mỗi thùng lớn nếu đất vốn chua; đất đã trung tính thì bỏ qua bước này.
- Một lớp sỏi hoặc xốp vụn dưới đáy, trên đó mới đổ hỗn hợp đất, chừa miệng chậu chừng ba bốn phân để tưới không tràn.
Trộn xong, tưới ướt đều rồi để hai ba ngày cho đất lắng mới cắm cành. Bóp một nắm đất: thấy ẩm, nắm lại thành khối, chạm nhẹ là vỡ ra là độ tơi vừa. Nếu bóp thấy dẻo quánh như đất sét, cần thêm trấu hoặc xơ dừa.
Giâm cành trực tiếp vào chậu, từng bước
Đinh lăng ra rễ từ cành dễ hơn gieo hạt rất nhiều, nên gần như mọi nhà đều nhân bằng cành. Thời điểm hợp là đầu mùa xuân ở miền Bắc, đầu mùa mưa ở miền Nam, khi trời ấm và ẩm.
- Chọn cành bánh tẻ trên cây mẹ khoẻ: không quá non còn xanh mềm, không quá già vỏ nứt sần; đường kính khoảng ngón tay cái là vừa.
- Dùng dao hoặc kéo sắc, lau cồn trước khi cắt, cắt thành đoạn 15–20 cm, mỗi đoạn có từ ba mắt trở lên. Cắt vát đầu dưới, đầu trên cắt bằng để nhớ chiều.
- Tỉa bỏ gần hết lá trên đoạn cành, chỉ chừa một hai lá nhỏ ở ngọn hoặc bỏ hẳn, để cành không mất nước qua lá khi chưa có rễ.
- Để vết cắt se lại trong bóng mát vài giờ. Một số người nhúng đầu cành vào nước tro bếp loãng hoặc chất kích rễ bán ở cửa hàng vật tư; dùng chất kích rễ thì làm đúng hướng dẫn trên bao bì.
- Cắm cành nghiêng chừng 45 độ, vùi sâu khoảng một nửa đến hai phần ba chiều dài, ít nhất hai mắt nằm dưới đất. Nén chặt đất quanh gốc cho cành đứng vững.
- Tưới nhẹ cho ẩm, đặt chậu chỗ sáng nhưng không nắng gắt trong hai ba tuần đầu. Giữ đất ẩm như miếng bọt biển đã vắt, không để sũng.
- Sau khoảng ba đến sáu tuần, mầm lá nhú ở mắt trên. Đừng nhổ lên xem rễ; mầm ra đều và lá không héo là cành đã bén.
Cành có lá mầm rồi vẫn có thể héo đột ngột nếu rễ chưa đủ mà nắng gắt quá sớm. Chỉ đưa chậu ra chỗ nắng nửa ngày khi cây đã ra ba bốn tầng lá.
Tưới, bón và tỉa cho cây ra lá đều
Quy tắc tưới đơn giản nhất cho đinh lăng chậu là chọc ngón tay xuống đất sâu hai đốt: còn ẩm thì chưa tưới, khô thì tưới đẫm đến khi nước chảy ra lỗ đáy rồi thôi. Mùa nắng ở miền Nam có khi một ngày một lần, mùa mưa hoặc mùa đông miền Bắc có khi ba bốn ngày mới cần tưới. Tưới theo lịch cố định mỗi sáng mà không nhìn đất là nguyên nhân hàng đầu khiến cây thối gốc.
Bón thì nên ít mà đều. Cứ một đến hai tháng, rải một nắm nhỏ phân trùn quế hoặc phân bò hoai quanh mép chậu, xới nhẹ lớp mặt rồi tưới. Phân vô cơ không cần thiết với cây trồng để hái lá ăn trong nhà; nếu dùng thì hoà thật loãng và tránh bón sát gốc. Cây trong chậu không có đất rộng để pha loãng phân, bón đậm một lần dễ làm cháy rễ.
Cắt tỉa giúp cây thành bụi thay vì vươn một ngọn cao lêu nghêu. Khi cây cao khoảng 50–60 cm, bấm ngọn để kích các mắt bên ra cành. Mỗi lần hái lá, hái cả cụm lá non ở đầu cành thay vì vặt lá già bên dưới; cách hái này vừa cho lá mềm ngon vừa làm cây tự đâm nhánh. Cành tỉa ra đủ lớn có thể đem giâm tiếp sang chậu khác.
Mỗi năm một lần, thường vào đầu mùa xuân, xới bỏ lớp đất mặt khoảng vài phân đã chai, bù đất mới trộn phân. Sau hai ba năm, khi rễ bắt đầu trồi lên mặt hoặc mọc ra lỗ đáy, đó là lúc thay chậu lớn hơn hoặc đưa cây xuống đất.
Vì sao đinh lăng chậu vàng lá, rụng lá, thối gốc
Lá vàng từ dưới lên, đất luôn ướt. Đây là dấu hiệu úng. Rễ thiếu khí sẽ thâm đen, mềm nhũn, có mùi chua. Ngưng tưới, kiểm tra lỗ thoát nước, nghiêng chậu cho nước rút. Nếu gốc đã mềm và vỏ tuột ra khi bóp, cây khó cứu; cắt lấy phần cành trên còn khoẻ để giâm lại.
Lá héo rũ giữa trưa rồi tươi lại chiều tối. Thường do chậu nhỏ, đất nóng và khô nhanh dưới nắng gắt. Thêm lớp phủ mặt bằng rơm hoặc xơ dừa, che bớt nắng chiều, hoặc chuyển sang chậu lớn hơn.
Lá rụng hàng loạt sau khi dời chỗ. Đinh lăng phản ứng với thay đổi ánh sáng đột ngột bằng cách rụng lá. Thường cây ra lá lại sau vài tuần nếu rễ vẫn khoẻ. Đừng bón thêm phân lúc này, chỉ giữ ẩm vừa phải.
Mặt dưới lá có chấm trắng như bông, lá quăn. Đó có thể là rệp sáp, hay đi cùng kiến. Lau bằng khăn ẩm, xịt nước mạnh, hoặc dùng nước pha chút xà phòng rửa chén rồi xịt lại nước sạch sau vài giờ. Nhớ không hái lá ăn trong lúc đang xử lý.
Cây cao mà lá thưa, nhạt màu. Thiếu sáng là chính. Cây đặt sâu trong nhà hoặc ban công quá râm sẽ vươn cành tìm sáng. Dời ra chỗ sáng hơn từ từ, mỗi tuần thêm một ít giờ nắng.
Hái lá, chuyện rễ trong chậu và lúc nên dừng
Lá non đinh lăng lá nhỏ được nhiều gia đình ăn sống kèm gỏi cá, cuốn thịt luộc, nấu canh, coi như một loại rau thơm. Hái mức một nắm cho bữa ăn là dùng như rau; dân gian vẫn dặn không nên ăn quá nhiều một lúc vì dễ thấy mệt, cồn cào. Người đang mang thai, cho con bú, đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính nên hỏi bác sĩ trước khi ăn thường xuyên, kể cả lá.
Rễ đinh lăng là phần dân gian quý nhất, thường được nói là phải để cây nhiều năm mới đào. Với cây trong chậu, rễ không có chỗ phát triển như ngoài đất nên vừa nhỏ vừa cuộn. Nếu gia đình muốn có rễ thì sau vài năm nên hạ thổ cây ra góc vườn, hoặc chấp nhận chậu chỉ để lấy lá. Việc dùng rễ làm thuốc, ngâm rượu hay sắc uống không thuộc phạm vi bài trồng cây này; trước khi dùng theo cách đó cần hỏi thầy thuốc, dược sĩ có chuyên môn.
Cuối cùng là chuyện an toàn trong nhà. Lá đinh lăng tự nó không phải loại cây độc mạnh, nhưng chậu đặt ở ban công có trẻ nhỏ thì vẫn nên để xa tầm với, vì trẻ hay bứt lá cho vào miệng với số lượng mà người lớn không kiểm soát được. Nếu trong nhà có trồng chung các chậu cây cảnh có nhựa độc, hãy tách chúng ra khu khác hẳn để không ai hái nhầm khi vội. Đinh lăng ít khi bị nhầm, nhưng thói quen hái đúng cây là thứ nên giữ ở mọi góc vườn.
Câu hỏi thường gặp
Đinh lăng trồng chậu bao lâu thì hái lá được?
Cành giâm thường ra lá sau một đến hai tháng. Nên đợi cây có khoảng năm sáu tầng lá, cao chừng ba bốn mươi phân, tức sau vài tháng, rồi mới hái lá non đều đặn. Hái quá sớm làm cây chậm lớn và còi.
Có thể gieo hạt đinh lăng trong chậu không?
Có thể, nhưng hạt khó kiếm, tỷ lệ nảy mầm không đều và cây con lớn chậm hơn nhiều so với cây giâm cành. Với nhu cầu một hai chậu ở nhà, xin một đoạn cành từ cây khoẻ là cách nhanh và chắc chắn hơn hẳn.
Đinh lăng có trồng trong nhà, thiếu nắng được không?
Cây chịu được bóng nhẹ nhưng ở góc phòng thiếu sáng lâu ngày sẽ vươn cành dài, lá thưa và nhạt màu. Nếu chỉ có chỗ trong nhà, hãy đặt sát cửa sổ sáng nhất, định kỳ đưa ra ngoài vài ngày cho cây lấy nắng.
Đinh lăng trong chậu có cần thay đất hằng năm không?
Không cần thay toàn bộ. Mỗi năm xới bỏ lớp đất mặt đã chai và bù đất trộn phân hoai là đủ. Sau hai ba năm, khi rễ chui ra lỗ đáy hoặc nước tưới thấm rất chậm, mới cần sang chậu lớn hoặc hạ thổ.
Mùa đông miền Bắc đinh lăng chậu bị rụng lá có sao không?
Trời lạnh và khô, cây có thể chậm lại và rụng bớt lá già, đó là phản ứng bình thường. Giảm tưới, tránh để chậu nơi gió bấc lùa, không bón phân trong mấy tuần lạnh nhất. Sang xuân cây sẽ ra lộc lại nếu rễ còn khoẻ.