Hà thủ ô trắng là một loài dây leo có nhựa mủ trắng, thuộc họ Thiên lý cũ (nay được xếp vào họ Trúc đào), tên khoa học hay gặp là Streptocaulon juventas. Nó không phải hà thủ ô đỏ "loại trắng", cũng không cùng họ với hà thủ ô đỏ. Hai cây chỉ giống nhau ở chỗ đều có rễ củ được dân gian dùng và đều mang chữ "hà thủ ô" trong tên.
Sự trùng tên này gây ra hai kiểu nhầm. Kiểu thứ nhất là nghĩ hà thủ ô trắng hiền hơn, "mát" hơn nên dùng thoải mái. Kiểu thứ hai là mua phải củ trắng mà tưởng là hà thủ ô đỏ chưa chế. Bài này chỉ cách nhận ra từng cây ngoài vườn và ngoài đồi, giải thích vì sao nhựa mủ trắng là dấu hiệu cần dè chừng, và nói rõ những điều đến nay vẫn chưa biết về độ an toàn của nó.
Một cái tên, hai cây khác hẳn nhau
Hà thủ ô đỏ thuộc họ Rau răm, cùng họ với rau răm, nghể, chút chít. Đặc điểm chung của họ này dễ thấy ngay ở đốt thân: có một bẹ mỏng ôm quanh thân ở chỗ cuống lá đính vào, người làm thực vật gọi là bẹ chìa. Hà thủ ô trắng thì thuộc nhóm cây có nhựa mủ, họ hàng gần với thiên lý, hoa sữa, trúc đào, những cây bẻ ra thấy nhựa trắng chảy.
Trong sách thuốc nam, hà thủ ô trắng được ghi dưới nhiều tên địa phương. Nơi gọi là hà thủ ô nam, nơi gọi là dây sữa bò vì bẻ cành thấy chảy nhựa trắng như sữa. Tên "hà thủ ô" được gán cho nó có lẽ vì củ cũng dài, cũng được đào lên phơi làm thuốc như hà thủ ô đỏ, chứ không phải vì hai cây giống nhau về bản chất.
Vì khác họ nên thành phần hoá học của hai cây cũng khác. Thứ người ta lo ngại ở hà thủ ô đỏ là nhóm anthraquinon và chuyện tổn thương gan; ở hà thủ ô trắng, nỗi lo lại nằm ở nhóm hợp chất thường gặp trong các cây họ Trúc đào, trong đó có những chất tác động lên tim. Hiểu như vậy để thấy rằng kinh nghiệm dùng cây này không thể đem áp sang cây kia, và "cây trắng" không tự động hiền hơn "cây đỏ".
Nhận ra từng cây ngoài thực địa
Ngoài đồi hay trong vườn, bạn có thể phân biệt hai cây bằng mấy đặc điểm dưới đây. Mỗi đặc điểm đứng riêng có thể sai, nên hãy kiểm cùng lúc ít nhất ba điểm, nhất là nhựa mủ và cách lá mọc.
| Đặc điểm | Hà thủ ô đỏ | Hà thủ ô trắng |
|---|---|---|
| Họ thực vật | Họ Rau răm | Họ Thiên lý cũ, nay xếp vào họ Trúc đào |
| Nhựa khi bẻ cành, ngắt lá | Không có nhựa mủ trắng | Chảy nhựa mủ trắng như sữa |
| Cách lá mọc | Mọc so le, mỗi đốt một lá | Mọc đối, mỗi đốt hai lá đối diện |
| Bề mặt lá và thân | Nhẵn, lá hình tim, thân đỏ tía | Có lông mịn, sờ thấy ráp nhẹ |
| Đốt thân | Có bẹ mỏng ôm quanh thân | Không có bẹ |
| Ruột củ khi cắt | Hồng đến nâu đỏ, có vân vòng | Trắng ngà đến vàng nhạt, rỉ nhựa |
Nếu củ đã thái phiến, phơi khô thì gần như mất hết các dấu hiệu trên, chỉ còn màu ruột. Đến lúc đó, người không có chuyên môn rất khó nói chắc phiến nào là cây nào, và đó là lúc nên dừng lại thay vì đoán.
Nhựa mủ trắng: dấu hiệu nên dè chừng, không phải dấu hiệu bổ
Ở quê, nhiều người có thói quen coi nhựa trắng như sữa là "chất bổ", nhất là với những cây có tên gắn với chữ sữa. Thực tế, trong giới thực vật, nhựa mủ trắng thường là cách cây tự vệ: nó chứa những hợp chất đắng, gây kích ứng hoặc gây độc để sâu bọ, động vật ăn lá phải tránh xa. Trúc đào, thông thiên, sừng dê, nhiều loài xương rồng cảnh và cả họ Thầu dầu đều có nhựa như vậy, và không ít trong số đó rất độc.
Điều này không có nghĩa mọi cây có nhựa mủ đều độc. Thiên lý có nhựa mà hoa vẫn là món ăn quen; sữa của cây vú sữa cũng vậy. Nhưng với người không chuyên, nhựa mủ trắng nên được coi là một tín hiệu "dừng lại và hỏi", không phải tín hiệu yên tâm.
Với hà thủ ô trắng, các tài liệu dược liệu trong nước mô tả cây có độc tính ở mức cần thận trọng và dùng theo thầy thuốc. Một số nghiên cứu ở nước ngoài đã tách được từ chi này các hợp chất thuộc nhóm tác động lên tim, nhóm chất đặc trưng của họ Trúc đào. Bằng chứng về liều nào gây hại ở người còn rất ít, nên kết luận thực dụng nhất là: không tự dùng, nhất là người có bệnh tim hoặc đang uống thuốc tim mạch.
Dân gian dùng hà thủ ô trắng ra sao, và những gì chưa biết
Tri thức truyền thống. Ở một số vùng trung du và miền núi phía Bắc, củ hà thủ ô trắng được đào về thái phiến phơi khô, dùng trong các thang thuốc nam với ý bồi bổ, làm mạnh gân xương. Cũng có nơi dùng nó thay hà thủ ô đỏ khi khó kiếm hàng đỏ. Đây là ghi nhận về tập quán, không phải lời khẳng định về hiệu quả.
Chế biến không thống nhất. Có nơi đồ củ với nước đậu đen như hà thủ ô đỏ, có nơi chỉ phơi khô. Vì hai cây khác họ, khác chất, việc chép nguyên quy trình chế của cây này sang cây kia không có cơ sở rõ ràng để tin là làm giảm độc tính.
Bằng chứng hiện đại còn mỏng. Nghiên cứu về hà thủ ô trắng chủ yếu dừng ở mức tách chất và thử trên tế bào hoặc động vật. Chưa có dữ liệu đủ tốt về việc dùng lâu dài ở người, về tương tác với thuốc, hay về nhóm người dễ gặp tác dụng xấu.
Thiếu dữ liệu không có nghĩa là an toàn. Đây là chỗ hay bị hiểu ngược. Khi một cây "chưa thấy báo cáo ngộ độc", lý do có thể chỉ là ít người dùng, ít người theo dõi, hoặc ca ngộ độc không được truy ra nguyên nhân. Với cây có nhựa mủ thuộc một họ nổi tiếng nhiều loài độc, sự im lặng của dữ liệu là lý do để thận trọng hơn chứ không phải để yên tâm.
Khi hàng trắng lẫn vào hàng đỏ
Trên thị trường thuốc nam, hà thủ ô đỏ có tiếng hơn nên được tìm mua nhiều hơn. Điều đó tạo ra khả năng củ trắng bị trộn vào, nhuộm màu hoặc chế đen để bán như hàng đỏ đã chế. Khi đó người dùng chịu rủi ro kép: vừa không biết mình đang uống cây gì, vừa có thể uống cây có độc tính khác hẳn so với điều họ tưởng.
Thoạt nhìn, phiến đã chế đen của hai loại khá giống nhau. Người có kinh nghiệm thường dựa vào vân trên mặt cắt, độ dẻo, mùi và vị, nhưng những dấu hiệu này cần con mắt được rèn và vẫn có thể sai. Chuyện chọn nơi mua, nhận hàng giả hàng nhuộm thuộc về phía người mua dược liệu; ở đây chỉ nhắc một nguyên tắc: phiến không rõ nguồn, không có nơi chịu trách nhiệm về kiểm nghiệm, thì không nên dùng, bất kể nó mang tên gì.
Nếu trong vườn nhà có một dây leo người ta bảo là hà thủ ô, hãy bẻ thử một đoạn cành non. Thấy nhựa trắng chảy ra thì đó không phải hà thủ ô đỏ. Cây đó có thể vẫn để leo giàn cho mát, nhưng đừng đào củ lên làm thuốc theo lời truyền miệng.
Lỡ uống hoặc trẻ nhai phải: dấu hiệu cần đến cơ sở y tế ngay
Với cây có nhựa mủ chưa rõ độc tính, cách an toàn nhất là xử lý như một ca nghi ngộ độc thực vật. Làm lần lượt như sau:
- Ngừng dùng ngay, súc miệng bằng nước sạch nếu vừa nhai lá hay củ tươi. Không tự gây nôn cho trẻ nhỏ hoặc người đang lơ mơ.
- Buồn nôn, nôn, đau bụng, đi ngoài sau khi dùng: theo dõi sát, cho uống nước từng ít một, đến cơ sở y tế nếu không đỡ trong vài giờ.
- Hồi hộp, tim đập chậm bất thường hoặc đập loạn, chóng mặt, choáng váng, vã mồ hôi lạnh: đến cơ sở y tế ngay, đây là nhóm dấu hiệu liên quan tim.
- Ngất, khó thở, co giật, môi tím: gọi 115.
- Nhựa bắn vào mắt: rửa mắt bằng nước sạch chảy liên tục nhiều phút rồi đi khám mắt.
- Mang theo một đoạn cành có lá, phiến củ hoặc gói thuốc đã dùng để bác sĩ biết chính xác là cây gì.
Người đang dùng thuốc tim mạch, thuốc lợi tiểu, người cao tuổi có bệnh tim là nhóm cần đi khám sớm nhất, kể cả khi triệu chứng còn nhẹ.
Những cây nhựa mủ trắng quen mặt quanh nhà nên dè chừng
Biết hà thủ ô trắng có nhựa mủ, bạn cũng nên biết thêm vài cây có nhựa tương tự hay gặp quanh nhà ở Việt Nam. Không phải để sợ mà để nhớ rằng nhựa trắng không phải "sữa bổ":
- Trúc đào: cây cảnh hoa hồng, hoa trắng trồng dọc đường, dải phân cách; toàn cây rất độc với tim, kể cả lá khô và khói đốt cành.
- Thông thiên: cây bụi hoa vàng hình phễu, quả có cạnh; hạt và nhựa đều độc, trẻ nhỏ hay nhặt quả chơi.
- Sừng dê, sữa bò dại và một số dây leo họ Trúc đào khác mọc hoang ven đồi, có nhựa trắng, quả dài như sừng.
- Các cây họ Thầu dầu có nhựa mủ như xương rồng cảnh, trạng nguyên, ngô đồng cảnh: nhựa gây bỏng da, rất hại nếu dính vào mắt.
- Cây vú sữa, sung, mít cũng có nhựa trắng nhưng là cây ăn quả quen thuộc, cho thấy nhựa không tự nói lên độc hay lành. Điều quyết định là biết đúng tên cây.
Nguyên tắc chung khi cắt tỉa những cây này là đeo găng, không dụi mắt, rửa tay kỹ sau khi làm và không cho trẻ nhỏ cầm cành vừa cắt. Gặp cây có nhựa mà không biết tên, đừng hái làm thuốc.
Có nên giữ cây trong vườn không
Hà thủ ô trắng không phải loài cấm trồng, và một dây leo trên hàng rào không gây hại gì nếu người trong nhà hiểu nó là cây gì. Điều cần làm là đặt tên cho đúng: dặn người nhà, nhất là người lớn tuổi hay tự hái thuốc, rằng đây là hà thủ ô trắng, không phải hà thủ ô đỏ, và củ của nó không dùng thay được.
Với gia đình có trẻ nhỏ, nên làm giàn ở chỗ trẻ không tự với tới, cắt tỉa thì đeo găng, tránh để nhựa dây vào mắt. Lá và cành cắt tỉa nên bỏ đi, không đem cho gà vịt hay vật nuôi ăn.
Nếu bạn muốn trồng một dây leo quen thuộc để có bóng mát và có lá ăn được, những cây như mồng tơi, thiên lý, bầu bí phù hợp hơn nhiều. Còn nếu mục đích là có hà thủ ô làm thuốc, đó là việc nên bàn với một bác sĩ y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề, người có thể cho bạn biết bạn có cần nó không, chứ không phải việc tự trồng rồi tự dùng.
Câu hỏi thường gặp
Hà thủ ô trắng có phải là hà thủ ô đỏ chưa chế không?
Không. Hà thủ ô đỏ chưa chế vẫn là cây họ Rau răm, ruột hồng đỏ. Hà thủ ô trắng là một cây khác, có nhựa mủ trắng, thuộc nhóm họ Trúc đào. Hai thứ không đổi được cho nhau dù đã hay chưa qua chế biến.
Hà thủ ô trắng có độc không?
Tài liệu dược liệu xếp nó vào nhóm cần thận trọng, dùng theo thầy thuốc. Cây thuộc họ có nhiều loài chứa chất tác động lên tim, và dữ liệu về an toàn ở người còn rất ít. Vì vậy không nên tự đào củ dùng hay ngâm rượu.
Làm sao biết dây leo trong vườn là hà thủ ô trắng hay đỏ?
Bẻ một đoạn cành non. Có nhựa trắng chảy ra, lá mọc đối, sờ thấy lông mịn thì nhiều khả năng là hà thủ ô trắng. Lá mọc so le, nhẵn, đốt thân có bẹ mỏng ôm quanh, không có nhựa thì gần với hà thủ ô đỏ hơn.
Người có bệnh tim có nên dùng hà thủ ô trắng không?
Không nên tự dùng. Vì cây thuộc họ có nhiều chất tác động lên tim và chưa được nghiên cứu đủ, người có bệnh tim hoặc đang uống thuốc tim mạch cần hỏi bác sĩ điều trị trước khi đụng tới bất kỳ vị thuốc nào từ cây này.
Chế hà thủ ô trắng với đậu đen như hà thủ ô đỏ có làm nó an toàn hơn không?
Không có cơ sở rõ ràng. Quy trình đồ với đậu đen sinh ra để xử lý chất gây xổ của hà thủ ô đỏ. Hà thủ ô trắng có thành phần khác hẳn, nên chép nguyên cách chế đó sang không bảo đảm làm giảm độc tính của nó.
Trẻ nhỏ nhai lá hà thủ ô trắng thì phải làm gì?
Cho trẻ súc miệng, không tự gây nôn, theo dõi sát vài giờ. Nếu trẻ nôn nhiều, lả đi, tim đập bất thường hay khó thở thì đến cơ sở y tế ngay hoặc gọi 115, mang theo một cành lá để bác sĩ nhận dạng.