Có. Hà thủ ô, cả củ sống lẫn củ đã chế, là một trong những dược liệu được ghi nhận nhiều nhất trong các báo cáo tổn thương gan do thảo dược ở châu Á và cả ở châu Âu, châu Úc. Một số cơ quan quản lý dược nước ngoài đã phát cảnh báo về sản phẩm chứa hà thủ ô. Tổn thương này không gặp ở mọi người, khó đoán trước, thường xuất hiện sau vài tuần đến vài tháng dùng đều.
Đa số trường hợp được phát hiện sớm và ngừng dùng thì gan hồi phục, nhưng đã có ca nặng phải điều trị dài ngày. Bài này giải thích kiểu tổn thương đó là gì, vì sao "uống ít thì không sao" là suy nghĩ không đáng tin, ai dễ gặp, và cần làm gì khi đang dùng mà thấy cơ thể lạ.
Tổn thương gan do hà thủ ô là kiểu gì
Các chuyên gia gan mật xếp tổn thương do hà thủ ô vào nhóm tổn thương gan do thuốc và thảo dược kiểu đặc ứng. "Đặc ứng" nghĩa là phản ứng phụ thuộc chủ yếu vào cơ địa từng người chứ không tăng đều theo lượng dùng như ngộ độc thông thường. Một người uống ít vẫn có thể bị, trong khi người khác uống nhiều hơn lại không sao.
Hình thái hay gặp là viêm gan cấp: tế bào gan bị tổn thương, men gan trong máu tăng vọt, có người kèm vàng da. Thời gian từ lúc bắt đầu dùng tới lúc có triệu chứng thường tính bằng tuần, có ca dài hơn. Vì đến chậm nên người bệnh ít khi nghĩ tới thứ mình đã uống từ tháng trước, và bác sĩ chỉ lần ra được khi hỏi kỹ.
Cơ chế chính xác đến nay chưa được làm rõ hết. Các nghiên cứu tập trung vào nhóm anthraquinon và một glucosid nhóm stilbene có nhiều trong củ, cùng với yếu tố di truyền và miễn dịch của người dùng. Bạn chỉ cần giữ một kết luận thực dụng: không có liều nào được xác định là an toàn chắc chắn cho mọi người.
Vì sao "đã chế rồi" hay "uống ít thôi" vẫn không đủ an toàn
Chế biến nhắm vào tác dụng xổ, không nhắm vào gan. Khâu đồ với đậu đen làm giảm phần gây tiêu chảy. Các báo cáo tổn thương gan lại ghi nhận ở cả người dùng củ đã chế và viên nén làm từ củ chế, nên không thể coi chế biến là tấm khiên bảo vệ gan.
Phản ứng đặc ứng không chừa người uống ít. Vì phụ thuộc cơ địa, việc giảm lượng chỉ làm giảm phần nào nguy cơ chứ không đưa nó về không. Người đã từng phản ứng một lần thì dùng lại dễ phản ứng nhanh và nặng hơn.
Người dùng thường uống lâu. Hà thủ ô gắn với hình ảnh đen tóc, bồi bổ, nên người ta có xu hướng uống liên tục nhiều tháng. Thời gian phơi nhiễm dài tạo thêm cơ hội cho phản ứng xuất hiện.
Sản phẩm nhiều thành phần che mất hà thủ ô. Viên uống mọc tóc, bổ thận, trà dưỡng nhan bán trôi nổi có thể chứa hà thủ ô ở dạng chiết xuất mà nhãn ghi rất nhỏ. Người uống viên đó lại sắc thêm hà thủ ô ở nhà thì cộng dồn mà không biết.
Chất lượng nguyên liệu không đều. Dược liệu lẫn tạp, mốc, hay bị trộn thêm thuốc tân dược để "thấy hiệu quả" là những rủi ro riêng, chồng lên rủi ro vốn có của củ.
Những hiểu lầm hay gặp về hà thủ ô và gan
"Thuốc nam lành, không hại như thuốc tây." Thuốc nam là thuốc, có tác dụng thì có tác dụng phụ. Gan là nơi chuyển hoá phần lớn những gì ta uống vào, dù đó là viên thuốc tây hay bát nước sắc. Hà thủ ô là ví dụ rõ nhất cho việc một vị thuốc nổi tiếng là bồi bổ vẫn có thể làm hại gan.
"Uống bao năm có sao đâu." Phản ứng đặc ứng không chọn người theo thâm niên. Có người uống lâu không sao rồi một đợt bỗng men gan tăng vọt, có người mới uống vài tuần đã vàng da. Việc nhiều người quen không gặp chuyện gì không nói được gì về cơ địa của riêng bạn.
"Thấy mệt là do thuốc đang ngấm." Đây là hiểu lầm nguy hiểm nhất, vì nó khiến người bệnh cố uống tiếp đúng lúc cần dừng. Mệt, chán ăn, buồn nôn khi đang dùng một vị thuốc mới là tín hiệu cần ngừng và đi khám, không phải dấu hiệu "thuốc đang có tác dụng".
"Viên uống có giấy phép thì an toàn tuyệt đối." Giấy phép lưu hành cho biết sản phẩm đã qua thủ tục quản lý, chất lượng được kiểm soát ở mức nhất định. Nó không xoá được nguy cơ vốn có của hoạt chất. Người dùng vẫn cần đọc thành phần và hỏi dược sĩ khi đang có bệnh nền.
"Uống thêm thuốc mát gan là bù lại được." Không có bằng chứng nào cho thấy uống thêm một sản phẩm "bảo vệ gan" sẽ trung hoà được tổn thương do hà thủ ô. Ngừng thứ gây hại và đi khám mới là việc cần làm.
Khi cha mẹ, ông bà đang dùng hà thủ ô: nói chuyện thế nào
Người dùng hà thủ ô nhiều nhất thường là người lớn tuổi muốn giữ tóc đen, giữ sức, và họ thường tin vào kinh nghiệm truyền miệng hơn là lời con cháu đọc trên mạng. Bảo thẳng "bỏ đi, độc lắm" dễ làm câu chuyện tắc lại. Cách hiệu quả hơn là hỏi trước: đang uống loại gì, mua ở đâu, uống từ bao giờ, dạo này ăn ngủ thế nào. Những câu hỏi đó vừa cho thấy mình quan tâm, vừa giúp mình biết có dấu hiệu nào đáng lo không.
Sau đó, hãy đề nghị một việc cụ thể và dễ chấp nhận, chẳng hạn mang gói thuốc theo trong lần tái khám tới để hỏi bác sĩ, hoặc đi xét nghiệm men gan định kỳ. Khi chính bác sĩ điều trị nói về nguy cơ, người lớn tuổi thường nghe hơn. Nếu ông bà đang có bệnh gan, đang uống nhiều thuốc huyết áp, tiểu đường, mỡ máu, thì việc hỏi bác sĩ càng không nên chờ.
Cũng nên để ý các món quà biếu. Hộp viên đen tóc, chai rượu ngâm củ, gói trà dưỡng sinh có hà thủ ô là những thứ hay được tặng nhau dịp lễ Tết. Người tặng có ý tốt, nhưng người nhận lớn tuổi, có bệnh nền lại là nhóm cần dè dặt nhất. Một câu nhắc nhẹ trong nhà có khi giúp được nhiều hơn mọi bài báo.
Ai dễ gặp hoặc gặp thì nặng hơn
Không có cách nào biết trước chắc chắn một người có phản ứng hay không. Tuy vậy, các bác sĩ thường dặn thận trọng gấp đôi với những nhóm sau:
- Người đã có bệnh gan: viêm gan virus B, C, gan nhiễm mỡ, xơ gan, men gan tăng chưa rõ nguyên nhân.
- Người từng bị tổn thương gan do thuốc hoặc thuốc nam bất kỳ.
- Người uống rượu bia thường xuyên.
- Người đang dùng nhiều thuốc cùng lúc, đặc biệt thuốc lao, một số thuốc chống nấm, thuốc giảm đau hạ sốt dùng nhiều ngày, thuốc điều trị mỡ máu.
- Người cao tuổi, người suy dinh dưỡng, người đang mắc bệnh mạn tính.
- Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ, những nhóm không nên dùng hà thủ ô ngay từ đầu.
Nếu bạn nằm trong một nhóm trên mà đang được người quen khuyên dùng hà thủ ô cho tóc, hãy hỏi bác sĩ điều trị chính của mình trước khi bắt đầu, và nói rõ bạn đang uống những thuốc gì.
Dấu hiệu tổn thương gan: đến cơ sở y tế ngay
Triệu chứng sớm của viêm gan cấp dễ bị lẫn với mệt mỏi thông thường. Hãy coi các dấu hiệu sau là tín hiệu dừng, theo thứ tự từ nhẹ tới nặng:
- Mệt rã rời không rõ lý do, chán ăn, buồn nôn kéo dài nhiều ngày, sợ mỡ: ngừng hà thủ ô và mọi thuốc nam đang uống, đi khám sớm.
- Đau tức hoặc nặng vùng hạ sườn phải, sốt nhẹ: đi khám trong ngày.
- Nước tiểu sẫm màu như nước chè đặc, lòng trắng mắt hoặc da hơi vàng, ngứa khắp người, phân bạc màu: đến cơ sở y tế ngay.
- Lơ mơ, ngủ gà, nói lẫn, chảy máu chân răng hoặc bầm tím dễ, bụng chướng, phù chân: gọi 115 hoặc đưa đi cấp cứu.
- Khi đi khám, mang theo tất cả những gì đã uống trong ba tháng gần nhất, kể cả trà, viên uống, rượu ngâm, để bác sĩ xem.
Đừng tự chuyển sang uống "thuốc mát gan", nước lá giải độc hay các viên bảo vệ gan khi chưa được khám. Thêm một thứ không rõ thành phần chỉ khiến bức tranh rối thêm.
Bác sĩ chẩn đoán thế nào và sau đó ra sao
Không có xét nghiệm nào chỉ ra "đây là hà thủ ô" một cách trực tiếp. Bác sĩ sẽ đo men gan, bilirubin, chức năng đông máu, làm siêu âm, và loại trừ các nguyên nhân thường gặp khác như viêm gan virus, rượu, sỏi mật, bệnh gan tự miễn. Khi các nguyên nhân đó không khớp, mốc thời gian dùng hà thủ ô lại trùng với lúc khởi bệnh, và bệnh cải thiện sau khi ngừng, chẩn đoán tổn thương gan do dược liệu mới được đặt ra.
Vì vậy lời kể của người bệnh rất quan trọng: uống từ ngày nào, uống dạng gì, mua ở đâu, có dùng kèm gì. Giữ lại bao bì là việc nhỏ nhưng giúp bác sĩ nhiều.
Phần lớn người bệnh hồi phục sau vài tuần đến vài tháng khi ngừng hẳn. Một số ít diễn tiến nặng, cần nằm viện. Sau khi đã từng bị, người bệnh được dặn tránh hà thủ ô vĩnh viễn, vì lần dùng lại thường phản ứng nhanh và mạnh hơn.
Nếu vẫn muốn dùng hà thủ ô thì nên nghĩ gì trước
Câu hỏi đầu tiên không phải là "uống bao nhiêu thì an toàn" mà là "mình dùng để làm gì". Nếu mục đích là tóc bạc sớm, rụng tóc, có rất nhiều nguyên nhân cần được khám như thiếu máu, bệnh tuyến giáp, căng thẳng kéo dài, và có những cách xử lý ít rủi ro hơn. Nếu mục đích là "bồi bổ chung chung", bữa ăn đủ chất và ngủ đủ giấc đem lại nhiều hơn một vị thuốc có tiếng là hại gan.
Nếu sau khi đã cân nhắc mà bạn vẫn muốn dùng, hãy đi qua một bác sĩ y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề, dùng dược liệu từ nguồn có kiểm nghiệm, không tự kéo dài thời gian, và hỏi bác sĩ về việc xét nghiệm chức năng gan trước và trong khi dùng. Mỗi lần thấy mệt, chán ăn bất thường, hãy nghĩ tới gan trước tiên.
Câu hỏi thường gặp
Uống hà thủ ô bao lâu thì có thể bị hại gan?
Các báo cáo cho thấy triệu chứng thường xuất hiện sau vài tuần đến vài tháng dùng đều, nhưng cũng có ca sớm hơn. Vì phản ứng phụ thuộc cơ địa nên không có mốc thời gian nào được coi là an toàn tuyệt đối.
Men gan tăng nhẹ khi đang uống hà thủ ô thì có cần ngừng không?
Nên ngừng và báo bác sĩ. Men gan tăng là tín hiệu sớm nhất mà xét nghiệm bắt được; dừng lúc này thì khả năng hồi phục trọn vẹn cao hơn nhiều so với chờ đến khi vàng da mới xử lý.
Đã từng bị viêm gan do hà thủ ô thì có dùng được các loại thuốc nam khác không?
Mỗi dược liệu có nguy cơ riêng, nhưng người đã có tiền sử tổn thương gan do thảo dược nên báo cho mọi bác sĩ mình gặp và chỉ dùng thuốc nam khi được kê, có theo dõi. Tự dùng là không nên.
Ăn chè, bánh có hà thủ ô thì có sao không?
Một số món chè, bánh, trà dưỡng sinh cho thêm hà thủ ô để quảng bá. Lượng ít không có nghĩa là không có nguy cơ, nhất là khi ăn thường xuyên. Người có bệnh gan, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ nên tránh hẳn các món này.
Hà thủ ô trắng có gây hại gan giống hà thủ ô đỏ không?
Hà thủ ô trắng là cây khác họ, độc tính của nó chưa được nghiên cứu đầy đủ. Không có dữ liệu để nói nó an toàn hơn, nên cũng không nên dùng thay thế với suy nghĩ tránh được rủi ro của hà thủ ô đỏ.
Người nhà đang vàng da sau khi uống rượu ngâm hà thủ ô thì có cần đi viện ngay không?
Có. Vàng da là dấu hiệu gan đã bị ảnh hưởng rõ, và rượu còn làm tình trạng nặng thêm. Hãy ngừng hẳn rượu ngâm, mang theo bình rượu hoặc ảnh chụp, đến cơ sở y tế ngay trong ngày.