Củ bình vôi không phải củ ăn và cũng không phải vị thuốc nên tự dùng. Củ chứa các alkaloid tác động mạnh lên hệ thần kinh, trong đó có hoạt chất được chiết ra làm thuốc an thần, giảm đau theo đơn. Uống nước sắc hay rượu ngâm tự làm, người dùng không thể biết mình đã uống bao nhiêu hoạt chất, và dùng quá tay có thể gây ngủ li bì, tim chậm, thở yếu; dùng kéo dài đã có báo cáo tổn thương gan.
Bình vôi còn là nhóm cây bị khai thác đến cạn kiệt ở nhiều vùng núi đá vôi. Bài này giải thích cây bình vôi là gì, vì sao nó được gọi là củ "an thần", rủi ro khi tự dùng, ai tuyệt đối tránh, dấu hiệu ngộ độc, và vì sao không nên mua củ đào từ rừng.
Cây bình vôi là cây gì
Bình vôi là tên chung cho nhiều loài dây leo thuộc chi Stephania, họ Tiết dê. Đặc điểm làm nên cái tên là phần gốc thân phình thành một khối củ to, xù xì, màu xám nâu, nằm nổi trên mặt đất hoặc kẹt giữa các khe đá, trông như cái bình đựng vôi ăn trầu ngày trước. Có những củ lâu năm to cỡ cái nồi, nặng đến mức một người khó vác.
Từ củ mọc ra những dây leo mảnh, lá gần tròn hoặc hình tim. Một chi tiết giúp nhận ra là cuống lá không đính ở mép lá mà đính lùi vào trong phiến, giống cái khiên có tay cầm ở giữa. Cây ưa núi đá vôi, ven rừng, khe đá ẩm, gặp nhiều ở các tỉnh miền núi phía Bắc và một số vùng miền Trung.
Vì củ to, nằm lộ thiên và có tiếng là vị thuốc, bình vôi bị đào rất mạnh trong mấy chục năm qua. Ở nhiều vùng núi đá, người già kể rằng trước kia củ nằm đầy sườn núi, nay phải vào rất sâu mới gặp. Một số loài bình vôi đã nằm trong danh mục cần bảo tồn; câu chuyện bảo tồn nhóm cây dược liệu quý thuộc về các trang chuyên về cây quý hiếm, ở đây chỉ nhắc để bạn hiểu vì sao củ đào rừng không phải thứ nên mua.
Vì sao bình vôi được gọi là củ "an thần"
Trong củ bình vôi có nhiều alkaloid, nổi bật nhất là một chất thuộc nhóm tetrahydropalmatin. Từ nguồn nguyên liệu này, ngành dược trong nước đã chiết xuất được hoạt chất làm thuốc an thần, gây ngủ, giảm đau, quen thuộc với tên rotundin. Đây là thuốc kê đơn, có hàm lượng xác định trong từng viên, có chỉ định và chống chỉ định rõ ràng.
Dân gian biết tới tác dụng "dễ ngủ" của củ bình vôi từ lâu, trước cả khi có thuốc viên. Người ta thái lát phơi khô, sắc uống hoặc ngâm rượu để uống buổi tối. Chính vì nó có tác dụng thật lên thần kinh mà nó nguy hiểm: một vị thuốc làm người ta ngủ được thì cũng có thể làm người ta ngủ quá sâu, thở quá chậm nếu dùng quá tay.
Sự khác nhau giữa viên thuốc và củ tự sắc nằm ở chỗ kiểm soát được liều hay không. Hàm lượng alkaloid trong củ thay đổi theo loài, tuổi củ, nơi mọc, cách phơi. Một lát củ của cây này có thể đậm hơn nhiều lần lát của cây khác. Người tự sắc, tự ngâm rượu không có cách nào biết mình đang uống ở mức nào.
Đừng nhầm bình vôi với những khối củ to khác trên núi
Trên núi đá vôi và ven rừng còn nhiều loài cây có gốc hoặc rễ phình to, nhìn qua dễ gọi chung là "củ bình vôi". Có những dây họ Củ nâu, họ Bầu bí rừng, có những cây thân gỗ nhỏ gốc phình to vì sống trên đá khô. Người bán hàng rong và người mua thiếu kinh nghiệm hay lẫn lộn chúng, nhất là khi củ đã bị cắt dây, mất lá.
Chuyện nhầm này nguy hiểm theo hai chiều. Nếu mua phải củ khác mà tưởng là bình vôi, người dùng uống một thứ không rõ độc tính. Nếu cho rằng một khối củ to lạ là bình vôi rồi dùng làm thuốc ngủ, họ cũng không biết mình đang đưa gì vào người. Với cây thuốc tác động lên thần kinh, đoán sai tên cây không phải lỗi nhỏ.
Dấu hiệu lá hình khiên với cuống đính lùi vào giữa phiến chỉ dùng được khi cây còn nguyên lá. Phiến củ thái lát, phơi khô bán ngoài chợ thì gần như không thể nhận chắc bằng mắt. Vì vậy, quy tắc đơn giản nhất là không dùng bất kỳ phiến củ nào được giới thiệu là bình vôi khi không có nguồn rõ ràng và không có thầy thuốc kê.
Rủi ro khi tự dùng củ bình vôi
Quá liều trên thần kinh và tim. Dùng nhiều có thể gây buồn ngủ li bì, lơ mơ, huyết áp tụt, nhịp tim chậm, thở chậm và nông. Trẻ nhỏ và người già là nhóm dễ bị nặng nhất.
Cộng dồn với rượu. Rượu cũng ức chế thần kinh. Củ bình vôi ngâm rượu vì vậy là sự cộng dồn hai thứ cùng chiều; uống vài chén buổi tối có thể khiến người già ngủ sâu bất thường, ngã khi dậy đi vệ sinh ban đêm.
Cộng dồn với thuốc ngủ, thuốc an thần, thuốc chống dị ứng gây buồn ngủ. Người đang uống những thuốc này mà uống thêm bình vôi là đang tăng liều mà không biết. Nguy cơ suy hô hấp tăng lên rõ rệt.
Tổn thương gan khi dùng kéo dài. Y văn nước ngoài đã ghi nhận các ca viêm gan ở người dùng sản phẩm thảo dược chứa hoạt chất nhóm tetrahydropalmatin trong thời gian dài. Bằng chứng không nhiều, nhưng đủ để không coi bình vôi là thứ uống quanh năm.
Lệ thuộc vào cảm giác dễ ngủ. Người mất ngủ kéo dài dùng bình vôi thay cho việc tìm nguyên nhân mất ngủ dễ rơi vào vòng uống mãi, tăng dần. Mất ngủ có nhiều nguyên nhân cần được khám, từ trầm cảm, lo âu đến bệnh tuyến giáp, ngưng thở khi ngủ.
Ai tuyệt đối không tự dùng bình vôi
Với những nhóm sau, bình vôi chỉ được dùng nếu bác sĩ trực tiếp chỉ định, và trong đa số trường hợp, bác sĩ sẽ chọn thuốc khác an toàn hơn:
- Trẻ em ở mọi lứa tuổi.
- Phụ nữ mang thai và đang cho con bú.
- Người cao tuổi, nhất là người hay chóng mặt, đã từng ngã.
- Người có bệnh tim, nhịp tim chậm, huyết áp thấp.
- Người có bệnh gan, men gan tăng hoặc uống rượu thường xuyên.
- Người đang dùng thuốc ngủ, thuốc an thần, thuốc chống động kinh, thuốc chống trầm cảm, thuốc giảm đau gây nghiện, thuốc chống dị ứng gây buồn ngủ.
- Người lái xe, vận hành máy móc, làm việc trên cao.
Nếu bạn đang mất ngủ và được người quen khuyên dùng bình vôi, hãy đi khám trước. Bác sĩ có thể tìm ra nguyên nhân và chọn cách xử lý phù hợp, kể cả khi đó là một thuốc có nguồn gốc từ chính cây bình vôi nhưng với liều được kiểm soát.
Dấu hiệu ngộ độc bình vôi: đến cơ sở y tế ngay
Ngộ độc thường xuất hiện sau khi uống một lượng lớn nước sắc hoặc rượu ngâm, hoặc ở trẻ nhỏ lỡ uống phải. Cần làm theo thứ tự:
- Buồn ngủ nhiều bất thường, choáng váng, nói lè nhè, đi loạng choạng sau khi uống: không để người bệnh ngủ một mình, đánh thức và theo dõi nhịp thở.
- Khó đánh thức, lơ mơ, mạch chậm, da tái lạnh, vã mồ hôi: đến cơ sở y tế ngay.
- Thở chậm, thở ngắt quãng, môi tím, không gọi được: gọi 115 ngay, đặt người bệnh nằm nghiêng an toàn, không cho uống gì.
- Trẻ nhỏ lỡ uống phải rượu ngâm hay nước sắc bình vôi, dù chưa có triệu chứng: đưa đến cơ sở y tế để được theo dõi.
- Mang theo bình rượu, gói củ hoặc nước sắc còn lại cho bác sĩ.
Vàng da, nước tiểu sẫm, chán ăn kéo dài ở người đã dùng bình vôi nhiều tuần cũng là lý do để đi khám, kể cả khi không có triệu chứng thần kinh.
Mất ngủ: việc nên làm trước khi nghĩ tới bình vôi
Phần lớn người tìm đến củ bình vôi là người mất ngủ, nhất là người lớn tuổi. Mất ngủ kéo dài thật sự làm khổ người ta, nhưng nó thường là triệu chứng của một chuyện khác: lo âu, buồn phiền kéo dài, đau nhức xương khớp về đêm, tiểu đêm nhiều lần, ngáy to và ngưng thở khi ngủ, uống trà, cà phê muộn, hay đơn giản là ngủ trưa quá dài. Uống một thứ làm buồn ngủ không giải quyết được các nguyên nhân này.
Những việc nên thử trước gồm: đi ngủ và thức dậy vào giờ cố định, kể cả ngày nghỉ; không dùng trà, cà phê sau buổi trưa; hạn chế ngủ trưa quá lâu; ra ngoài trời có nắng vào buổi sáng; tắt điện thoại, ti vi trước giờ ngủ một khoảng; giữ phòng ngủ tối, mát, yên. Đây là những nguyên tắc vệ sinh giấc ngủ mà bác sĩ hay khuyên, chi phí bằng không và không có tác dụng phụ.
Nếu đã làm vậy vài tuần mà vẫn khó ngủ, hãy đi khám để bác sĩ tìm nguyên nhân. Người nhà cũng nên để ý dấu hiệu buồn chán kéo dài, ăn kém, sụt cân ở người lớn tuổi mất ngủ, vì đó có thể là trầm cảm, một bệnh điều trị được. So với một chén rượu ngâm củ bình vôi mỗi tối, một lần đi khám đem lại nhiều hơn hẳn.
Đừng mua củ bình vôi đào từ rừng
Trên mạng và ở một số chợ vùng cao vẫn có người bán củ bình vôi nguyên khối, củ to được quảng cáo là "trăm năm tuổi", thậm chí bày làm vật trang trí. Mỗi khối củ to như vậy là một cây đã sống rất lâu trên núi đá, bị đào lên mà không có cách nào tái sinh tại chỗ. Mua củ là trực tiếp nuôi việc khai thác đó.
Luật Lâm nghiệp năm 2017 và các văn bản về thực vật rừng nguy cấp, quý hiếm đặt ra nguyên tắc chung là không được khai thác, mua bán trái phép thực vật rừng thuộc danh mục bảo vệ, và không khai thác trong rừng đặc dụng. Loài nào nằm trong danh mục nào cần đối chiếu văn bản hiện hành; nhưng về nguyên lý, củ to đào từ núi rừng không rõ nguồn là thứ người dùng không nên đụng tới.
Nếu bạn quý dáng củ bình vôi như một cây cảnh, có những cơ sở nhân giống bằng hạt hoặc từ cây trồng. Còn nếu bạn cần thuốc an thần, thì thuốc đã qua kiểm soát chất lượng, có bác sĩ kê là lựa chọn an toàn hơn hẳn so với một khối củ không rõ tuổi, không rõ hàm lượng.
Câu hỏi thường gặp
Củ bình vôi có độc không?
Có độc nếu dùng quá liều hoặc dùng sai đối tượng. Củ chứa alkaloid tác động mạnh lên thần kinh, có thể gây ngủ li bì, tim chậm, thở yếu. Dùng kéo dài cũng có báo cáo hại gan. Vì vậy không nên tự sắc hay ngâm rượu.
Rượu ngâm củ bình vôi uống mỗi tối có giúp ngủ ngon không?
Có thể làm buồn ngủ, nhưng đó là cộng dồn tác dụng ức chế thần kinh của rượu và của alkaloid trong củ, với liều không kiểm soát được. Người già uống dễ ngã ban đêm, người có bệnh gan càng không nên.
Thuốc rotundin có phải làm từ củ bình vôi không?
Hoạt chất trong thuốc này được chiết từ nguồn nguyên liệu cây bình vôi và được bào chế với hàm lượng xác định. Đó là thuốc kê đơn, khác hẳn với việc tự sắc củ ở nhà, nơi hàm lượng thay đổi rất lớn từ củ này sang củ khác.
Làm sao nhận ra cây bình vôi?
Gốc phình thành củ to xù xì màu xám nâu, thường nằm nổi trên đá vôi; dây leo mảnh; lá gần tròn, cuống đính lùi vào giữa phiến lá như cái khiên. Nhận ra được là để không đào và không dùng bừa, không phải để đi tìm.
Có nên mua củ bình vôi to làm cảnh hoặc làm thuốc không?
Không nên mua củ đào từ rừng. Một số loài bình vôi cần bảo tồn và việc khai thác, mua bán thực vật rừng thuộc danh mục bảo vệ bị pháp luật hạn chế. Nếu muốn trồng cảnh, hãy tìm cây nhân giống từ cơ sở có nguồn gốc rõ.
Lỡ uống nhiều nước sắc bình vôi thì xử lý thế nào?
Không để người đó ngủ một mình, theo dõi nhịp thở. Nếu khó đánh thức, lơ mơ, thở chậm hoặc môi tím thì gọi 115 ngay. Trẻ nhỏ lỡ uống phải dù chưa có triệu chứng cũng nên đưa đến cơ sở y tế để theo dõi.