Kinh nghiệm dân gian và người trồng đinh lăng thường chờ cây từ khoảng ba năm tuổi trở lên mới đào rễ, vì lúc đó rễ đã to, vỏ rễ dày và thơm; cây càng lâu năm rễ càng to, nhưng không có mốc tuổi nào được chứng minh là “đủ thuốc” hay “tốt nhất”. Tuổi của một cây đinh lăng trong vườn không đọc được chính xác như vòng gỗ trên thân cây lớn, chỉ ước được qua gốc, thân, cành và rễ, cộng với trí nhớ của người trồng.
Bài này giải thích con số ba năm đến từ đâu, cách ước tuổi một cây đinh lăng khi bạn không phải người trồng ra nó, và vì sao những lời rao như “đinh lăng trăm năm” hay “rễ năm mươi năm tuổi” nên được nghe với một chút dè dặt. Chuyện trồng, giâm cành có bài riêng trong mục trồng cây củ thuốc; chuyện chọn rễ khô ngoài chợ là đề tài của người mua dược liệu.
Con số ba năm đến từ đâu
Trong lời người làm vườn miền Bắc, câu quen thuộc là đinh lăng phải ba năm trở lên mới đáng đào. Con số này là kinh nghiệm tích luỹ qua nhiều đời: cây giâm cành năm đầu chủ yếu ra rễ con và lá; năm thứ hai rễ bắt đầu dày lên; tới năm thứ ba, rễ chính đã to cỡ ngón tay, vỏ rễ đủ dày để bóc và mùi thơm rõ.
Sách dược liệu Việt Nam khi mô tả vị rễ đinh lăng cũng nói tới việc thu hoạch rễ ở cây đã nhiều năm tuổi. Một số nghiên cứu trong nước có so sánh hàm lượng saponin theo tuổi cây và thấy cây lâu năm thường có hàm lượng cao hơn cây non. Tuy vậy, kết quả phụ thuộc giống, đất, cách trồng, và không có nghiên cứu nào chỉ ra một mốc tuổi mà trước đó rễ vô dụng còn sau đó rễ thành thuốc.
Vì vậy con số ba năm nên hiểu là một mốc thực hành, giúp người trồng không đào quá sớm khi rễ còn mảnh, chứ không phải ranh giới khoa học. Có người chờ năm năm, bảy năm; có người trồng chậu chỉ để lấy lá và không bao giờ đào rễ. Cả hai cách đều không sai.
Ước tuổi qua gốc và thân
Đường kính gốc. Cây giâm cành một năm tuổi gốc thường chỉ bằng ngón tay. Cây ba bốn năm trồng ngoài đất có thể to cỡ cổ tay trẻ em. Cây nhiều năm gốc to hơn nữa, có khi phình ra, nứt nẻ. Đất tốt và nhiều nước làm cây lớn nhanh, đất xấu hay trồng chậu làm cây chậm lớn, nên cùng tuổi mà gốc có thể chênh nhau rất xa.
Màu và vỏ thân. Thân non xanh, nhẵn. Qua năm thứ hai, phần gốc chuyển xám nâu, xuất hiện lỗ bì lấm tấm. Cây lâu năm vỏ gốc sần, có khi bong vảy nhỏ, rêu bám nếu trồng chỗ ẩm.
Sẹo lá trên thân. Mỗi lá rụng để lại một vết sẹo nằm ngang trên thân. Phần thân non có sẹo dày đặc, gần nhau. Ở phần gốc cây già, các sẹo này mờ dần vì vỏ dày lên. Một thân đầy sẹo rõ nét thường là thân còn trẻ.
Số lần phân cành. Đinh lăng ít phân cành nếu không bị cắt ngọn. Mỗi lần bị cắt, bị gãy, cây đâm ra hai ba nhánh mới. Một cây có nhiều tầng phân nhánh, chỗ chẻ nhánh đã hoá gỗ xám, thường đã qua nhiều năm và nhiều lần cắt tỉa.
Ước tuổi qua rễ khi đào thử
Rễ cho biết nhiều hơn thân. Muốn xem mà không hại cây, bạn có thể bới đất ở một phía gốc, sâu chừng một gang tay, để lộ một hai rễ ngang. Rễ cây non mảnh, màu vàng nhạt, vỏ mỏng, bẻ ra gần như toàn lõi. Rễ cây lâu năm to hơn, vỏ rễ dày rõ, màu trắng ngà, thơm khi cạo nhẹ; lõi gỗ cứng nằm ở giữa.
Một dấu hiệu khác là độ phân nhánh của rễ. Cây trẻ có ít rễ chính, mỗi rễ khá thẳng. Cây nhiều năm có rễ to phân nhánh, rễ con mọc từ rễ to, có đoạn cong queo vì gặp đá, gặp gạch trong đất. Rễ đinh lăng trồng ở đất tơi xốp thường dài và thẳng hơn rễ ở đất cứng.
Xem xong, lấp đất lại ngay, nén nhẹ và tưới chút nước. Đinh lăng chịu được việc bới nhẹ như vậy, nhưng nếu bạn làm đứt nhiều rễ to cùng lúc, cây có thể héo lá vài tuần. Trồng chậu thì càng phải nhẹ tay, vì bộ rễ trong chậu ít và dễ tổn thương.
Bảng ước tuổi tham khảo cho cây đinh lăng lá nhỏ trồng đất
Bảng dưới là mô tả tham khảo cho cây giâm cành trồng ngoài đất ở điều kiện vườn bình thường. Đây không phải số đo chuẩn; cây trong chậu, cây ở đất xấu sẽ chậm hơn nhiều.
| Giai đoạn | Gốc và thân | Rễ | Người trồng thường làm gì |
|---|---|---|---|
| Năm đầu | Gốc cỡ ngón tay, thân xanh, nhiều sẹo lá | Rễ con mảnh, chưa có vỏ dày | Hái lá rải rác, chưa đào |
| Năm thứ hai | Gốc xám dần, bắt đầu có lỗ bì | Rễ chính dày lên, vỏ còn mỏng | Hái lá, tỉa ngọn cho cây đâm nhánh |
| Năm thứ ba đến thứ năm | Gốc nâu xám, sần, cỡ cổ tay trẻ em trở lên | Rễ to cỡ ngón tay hoặc hơn, vỏ dày, thơm | Bắt đầu đào một phần rễ hoặc cả cây |
| Nhiều năm hơn | Gốc to, có thể nứt, nhiều tầng nhánh hoá gỗ | Rễ to phân nhánh, lõi gỗ rõ | Đào khi cần, hoặc giữ làm cây lâu năm |
Hãy coi bảng như một khung để quan sát, không phải công cụ để định giá hay để tin một lời rao. Hai cây cùng tuổi ở hai mảnh vườn có thể khác nhau hơn hai cây chênh nhau vài tuổi ở cùng một vườn.
Nếu bạn nhận một cây đinh lăng từ người khác, câu hỏi đơn giản nhất vẫn là hỏi thẳng: cây trồng từ năm nào, ở đâu, giâm từ cành của ai. Trí nhớ của người trồng thường chính xác hơn mọi cách ước bằng mắt.
Đào cả cây hay đào một phần
Người trồng đinh lăng có hai cách lấy rễ. Cách thứ nhất là đào cả cây: lấy được toàn bộ rễ, nhưng mất cây. Cách này hợp với vườn trồng nhiều gốc, đào luân phiên, gốc nào đào thì giâm cành trồng lại cây mới.
Cách thứ hai là đào một phần: bới một phía gốc, cắt lấy vài rễ ngang to, chừa lại phần lớn bộ rễ ở các phía khác, lấp đất lại, bón chút phân hoai và tưới đủ. Cây vẫn sống và tiếp tục ra rễ mới. Nhiều nhà có một hai gốc đinh lăng trước sân dùng cách này để giữ cây lâu năm.
Với cây đinh lăng trồng làm cảnh, làm hàng rào, hoặc cây đã có từ đời ông bà, nhiều gia đình chọn không đào gì cả, chỉ hái lá. Một cây đinh lăng già trước hiên nhà có giá trị riêng của nó, không chỉ ở bộ rễ.
Mùa đào rễ thường là mùa khô, khi đất ráo, rễ ít nước, phơi nhanh khô. Đào vào mùa mưa rễ ngậm nước, phơi lâu khô và dễ mốc. Cách thái, phơi, cất rễ đinh lăng là chuyện của phần sơ chế, có bài riêng trên trang.
Đinh lăng trồng chậu, trồng thùng xốp: tuổi không đi đôi với rễ
Rất nhiều nhà ở thành phố trồng đinh lăng trong chậu sành, thùng xốp trên sân thượng. Với những cây này, mọi cách ước tuổi ở trên đều phải điều chỉnh. Rễ bị giới hạn trong lòng chậu nên không thể to ra như cây ngoài đất; sau vài năm, rễ cuộn vòng quanh thành chậu, đan thành một khối chặt chứ không vươn dài.
Một cây trong chậu năm năm tuổi có thể chỉ có bộ rễ bằng cây ngoài đất hai năm. Thân và gốc cũng nhỏ hơn, lá thưa hơn nếu không được thay đất, bón thêm. Vì vậy người trồng chậu thường coi đinh lăng là cây lấy lá, cây xanh trang trí, ít khi tính chuyện đào rễ.
Nếu muốn có rễ từ cây chậu, cách hợp lý là mỗi hai ba năm thay chậu lớn hơn một cỡ, cắt bớt phần rễ cuộn ở đáy và quanh thành chậu, trồng lại với đất mới. Phần rễ cắt ra lúc thay chậu chính là phần có thể rửa sạch, phơi khô mà không hại cây. Chuyện chọn chậu, trộn đất có bài riêng trong mục trồng ở vườn nhà.
Nghe lời rao “đinh lăng trăm năm” thế nào cho tỉnh
Trên chợ cây, chợ mạng, thỉnh thoảng có những gốc đinh lăng được rao là năm mươi năm, trăm năm tuổi, đi kèm lời kể về giá trị đặc biệt. Vài điều nên nghĩ tới trước khi tin.
- Tuổi của một gốc đinh lăng gần như không kiểm chứng được bằng mắt; gốc to có thể do đất tốt, do ghép nhiều thân, do được chăm kỹ.
- Đinh lăng làm bonsai, uốn thế thường được bón và tạo dáng để gốc trông già hơn tuổi thật.
- Không có bằng chứng rằng rễ đinh lăng rất già có tác dụng khác biệt hẳn so với rễ cây vài năm tuổi; lời kể về rễ trăm năm như một thứ quý hiếm là chuyện dân gian, không phải kết luận khoa học.
- Gốc cây già bứng từ nơi khác về thường bị cắt nhiều rễ, dễ chết sau khi trồng lại.
- Muốn mua cây vì thích, vì đẹp là chuyện bình thường; chỉ cần đừng mua vì tin vào một con số tuổi không ai kiểm được.
Với người có mảnh vườn nhỏ, một cây đinh lăng tự giâm, tự trồng, biết rõ từng năm của nó, đáng tin hơn một gốc cây lạ có con số tuổi đẹp.
Trước khi dùng rễ đinh lăng tự đào
Rễ đinh lăng là vị thuốc dân gian quen thuộc, nhưng sách dược liệu và người làm nghề thuốc đều dặn dùng có chừng mực. Kinh nghiệm truyền thống ghi nhận dùng rễ đinh lăng quá nhiều có thể gây mệt, buồn nôn, khó chịu; điều này cũng là lý do người xưa thường dùng lượng nhỏ, kèm thức ăn, hoặc trong thang thuốc có thầy bốc.
Người đang dùng thuốc điều trị lâu dài, phụ nữ mang thai hoặc cho con bú, trẻ em, người có bệnh gan thận nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng rễ đinh lăng dưới bất kỳ dạng nào, kể cả ngâm rượu hay hãm nước như trà. Rễ tự đào ở vườn nhà không có nghĩa là an toàn hơn; nó chỉ có nghĩa là bạn biết rõ nguồn gốc hơn.
Nếu sau khi dùng mà thấy buồn nôn nhiều, nôn, tiêu chảy, mệt lả, tim đập nhanh hoặc phát ban, hãy ngừng ngay và đến cơ sở y tế, mang theo phần rễ đã dùng.
Câu hỏi thường gặp
Đinh lăng trồng một năm đào rễ được chưa?
Đào được nhưng rễ còn mảnh, vỏ mỏng, gần như toàn lõi nên dân gian ít khi đào cây một năm. Năm đầu người ta thường chỉ hái lá rải rác. Kinh nghiệm phổ biến là chờ cây khoảng ba năm trở lên, khi rễ to cỡ ngón tay và vỏ rễ đã dày, thơm.
Đinh lăng càng già rễ càng tốt có đúng không?
Cây càng lâu năm rễ càng to, và một số nghiên cứu trong nước thấy hàm lượng saponin ở cây lâu năm thường cao hơn cây non. Nhưng không có bằng chứng về một mốc tuổi tốt nhất, cũng không có bằng chứng rễ rất già có tác dụng khác biệt hẳn so với rễ cây vài năm tuổi.
Làm sao biết tuổi cây đinh lăng trong vườn người khác?
Chỉ ước được qua đường kính gốc, màu vỏ, sẹo lá, số tầng phân nhánh và rễ khi bới thử. Các dấu hiệu này chịu ảnh hưởng mạnh của đất và cách chăm. Cách chắc nhất là hỏi người trồng cây từ năm nào và giâm từ cành của ai.
Đào rễ đinh lăng mà không làm chết cây được không?
Được. Bới một phía gốc, cắt lấy vài rễ ngang to, chừa phần lớn bộ rễ ở các phía còn lại, lấp đất, bón chút phân hoai và tưới đủ. Cây có thể héo lá vài tuần rồi hồi lại. Cây trồng chậu có bộ rễ ít nên càng phải nhẹ tay.
Có nên mua gốc đinh lăng được rao là trăm năm tuổi không?
Tuổi của một gốc đinh lăng gần như không kiểm chứng được bằng mắt; gốc to có thể do đất tốt, ghép thân hay tạo dáng bonsai. Mua vì thích cây đẹp là chuyện bình thường, nhưng không nên trả tiền vì tin vào một con số tuổi hay lời kể về tác dụng đặc biệt.
Đào rễ đinh lăng vào mùa nào thì tốt?
Người trồng thường đào vào mùa khô, khi đất ráo, rễ ít nước, thái ra phơi nhanh khô và ít mốc. Đào giữa mùa mưa rễ ngậm nước, phơi lâu và dễ hỏng, nhất là ở miền Bắc vào thời gian nồm ẩm.