Cây nhàu: nhận dạng quả, lá, rễ và chuyện nước ép trái nhàu cần biết trước khi uống

Nhàu (Morinda citrifolia) là cây gỗ nhỏ cùng chi với ba kích, lá to bóng mọc đối, hoa trắng mọc trên một đầu tròn, quả kép mấp mô như nhiều mắt dính nhau, xanh rồi ngả trắng ngà khi chín, có mùi nồng khó chịu. Dân gian Nam Bộ dùng rễ, quả, lá nhàu theo nhiều cách; còn nước ép trái nhàu bán khắp nơi thì có vài điểm an toàn mà người uống nên biết, nhất là người bệnh thận và bệnh gan.

Bài này giúp bạn nhận ra cây nhàu dù chưa có quả, kể lại cách dân gian dùng từng bộ phận ở mức tri thức truyền thống, và gom lại những lưu ý mà y văn hiện đại đã ghi nhận về nước ép nhàu. Bài không đưa công thức, không đưa liều, không khuyên dùng nhàu thay thuốc.

Cây nhàu mọc ở đâu

Nhàu là cây của vùng nhiệt đới ven biển và ven sông. Ở Việt Nam, nhàu quen thuộc nhất ở Nam Bộ: mọc dọc bờ kênh, bờ sông, quanh nhà ở các vùng đồng bằng sông Cửu Long, vườn tạp miền Đông, và ở nhiều vùng ven biển miền Trung. Cây chịu được đất phèn nhẹ, đất mặn nhẹ, chịu ngập tạm thời, nên sống được ở những chỗ cây ăn trái khó sống.

Có hai loại nhàu hay được nhắc tới. Nhàu núi, hay nhàu rừng, là cây mọc hoang, quả to, được dân gian dùng nhiều hơn. Nhàu nước mọc ven sông rạch, quả nhỏ hơn, có nơi dùng rễ. Cách gọi này mang tính địa phương; không phải lúc nào cũng tương ứng với một loài thực vật riêng.

Nhàu cùng chi Morinda với ba kích. Ba kích là dây leo, người ta dùng rễ thắt khúc; nhàu là cây đứng, người ta dùng nhiều bộ phận. Biết hai cây cùng họ hàng giúp hiểu vì sao trong một số tài liệu, rễ của chúng được mô tả với những điểm chung, như khả năng cho màu nhuộm.

Nhận dạng cây nhàu

Dáng cây. Cây gỗ nhỏ hoặc cây bụi lớn, cao ngang mái nhà cấp bốn hoặc hơn, tán khá rộng. Thân xám nâu, cành non có cạnh, hơi vuông.

Lá. Lá to, mọc đối, phiến hình bầu dục rộng, dài có khi hơn một gang tay rưỡi, mặt trên xanh bóng như có sáp, gân nổi rõ. Giữa hai cuống lá có lá kèm, cũng là đặc điểm chung của họ Cà phê. Lá nhàu to và bóng đến mức nhìn qua có người tưởng là lá cây ăn trái.

Hoa. Hoa nhỏ màu trắng, hình ống, mọc dính quanh một đế hoa hình cầu hoặc hình trứng. Các hoa nở dần từ dưới lên, nên trên một đế có thể thấy chỗ đã tàn, chỗ đang nở.

Quả. Đây là chỗ dễ nhận nhất. Quả nhàu là quả kép do nhiều quả nhỏ dính lại, to cỡ quả trứng gà tới nắm tay, mặt ngoài mấp mô như nhiều mắt nhỏ. Quả non xanh, già ngả vàng xanh, chín chuyển trắng ngà, mềm, và tỏa mùi nồng, nhiều người tả như mùi phô mai để lâu.

Rễ. Rễ nhàu khi đào lên có vỏ nâu, ruột vàng. Rễ cắt ra để khô có màu vàng đến đỏ nâu; đây là phần được dùng làm thuốc nhuộm truyền thống ở nhiều nơi trong vùng nhiệt đới.

Dân gian dùng rễ, quả và lá nhàu thế nào

Ở Nam Bộ, rễ nhàu là phần được dân gian dùng nhiều nhất. Người ta đào rễ, rửa, thái lát, sao vàng hoặc phơi khô, rồi nấu nước uống hoặc ngâm rượu, thường theo lời truyền của người lớn tuổi trong xóm. Rễ nhàu cũng có mặt trong một số thang thuốc nam của các thầy lang miền Tây. Đây là tri thức truyền thống; dữ liệu nghiên cứu trên người về rễ nhàu còn ít.

Quả nhàu xanh có nơi được nướng, có nơi thái lát phơi khô để nấu nước. Quả chín thì mùi rất nồng nên ít ai ăn sống; người ta ép lấy nước, ngâm đường hoặc lên men. Nước nhàu lên men tự làm ở nhà là thứ cần thận trọng, vì quá trình lên men không kiểm soát có thể sinh nấm mốc, vi khuẩn mà mắt thường không thấy.

Cách dân gian dùng rễ nhàu cũng khác nhau theo từng nhà: có nhà chỉ lấy rễ con nhỏ cho dễ thái, có nhà đào rễ to rồi chẻ nhỏ; có nhà sao vàng thật kỹ cho thơm, có nhà chỉ phơi nắng. Không có một quy trình thống nhất, và cũng chưa có nghiên cứu nào so xem các cách làm khác nhau ra sao.

Lá nhàu to, mềm, dân gian có nơi dùng để gói, để đắp ngoài da hoặc nấu ăn như một loại rau dại ở vài vùng. Ở một số đảo Thái Bình Dương, nơi nhàu cũng mọc nhiều, lá nhàu từng được dùng làm rau. Ở Việt Nam, cách dùng lá làm thức ăn không phổ biến bằng rễ và quả.

Rễ nhàu còn là nguồn thuốc nhuộm màu vàng, đỏ nâu cho vải ở nhiều nền văn hoá vùng nhiệt đới. Đây là một cách dùng ngoài y học, cho thấy cây nhàu từng gắn với đời sống hằng ngày hơn là chỉ một vị thuốc.

Nhàu ngoài Việt Nam: từ cây ven biển tới chai nước ép

Nhàu không phải cây riêng của Nam Bộ. Loài này mọc rải rác khắp vùng nhiệt đới châu Á, các đảo Thái Bình Dương và một phần Úc. Quả nhàu nổi được trên mặt nước, hạt có túi khí nhỏ, nên người ta cho rằng nước biển đã mang nhàu từ đảo này sang đảo khác qua thời gian rất dài, trước cả khi con người chủ động đem theo trồng.

Ở nhiều đảo Thái Bình Dương, nhàu gắn với đời sống người dân qua nhiều thế hệ: rễ để nhuộm vải, vỏ và lá dùng trong các bài thuốc truyền thống của họ, và có tài liệu ghi quả nhàu từng là thức ăn lúc mất mùa, khi không còn gì khác. Chi tiết này đáng chú ý: một thứ được ăn khi đói kém thì khác xa một thứ được coi là thần dược.

Từ khoảng những năm chín mươi của thế kỷ trước, nước ép trái nhàu được đóng chai và bán ra khắp thế giới dưới tên tiếng Anh là noni, kèm theo rất nhiều lời quảng cáo về sức khoẻ. Cơ quan quản lý ở một số nước đã từng lên tiếng cảnh báo các hãng về những lời quảng cáo chữa bệnh không có bằng chứng. Làn sóng đó cũng tràn về Việt Nam, khiến cây nhàu quen thuộc ven kênh bỗng được nhìn bằng con mắt khác.

Hiểu câu chuyện này giúp bạn đặt cây nhàu vào đúng chỗ: một cây có ích, có lịch sử dài trong đời sống nhiều dân tộc, có những cách dùng dân gian đáng tôn trọng, nhưng không phải lời giải cho mọi bệnh tật như một số quảng cáo muốn bạn tin.

Nước ép trái nhàu: điều y văn đã ghi nhận

Từ cuối thế kỷ trước, nước ép trái nhàu được bán rộng rãi trên thế giới như một loại đồ uống tốt cho sức khoẻ, và ở Việt Nam cũng có rất nhiều sản phẩm nhàu đóng chai, nhàu khô, nhàu ngâm. Song song với sự phổ biến đó, y văn đã ghi nhận một số trường hợp cần lưu ý.

Thứ nhất là kali. Nước ép nhàu có lượng kali đáng kể. Với người khoẻ mạnh, thận tự điều chỉnh được. Nhưng với người suy thận, người đang dùng một số thuốc làm tăng kali máu, uống thêm một nguồn kali đậm đặc có thể làm kali máu tăng cao, gây rối loạn nhịp tim. Đã có báo cáo ca bệnh như vậy.

Thứ hai là gan. Đã có một số báo cáo ca bệnh tổn thương gan ở người uống nước ép nhàu. Mối liên hệ nhân quả không phải lúc nào cũng được xác định chắc chắn, và số ca không nhiều so với số người uống, nhưng đủ để các cơ quan y tế ở một số nước khuyến cáo người có bệnh gan nên thận trọng.

Thứ ba là tương tác thuốc. Như nhiều dược liệu khác, nhàu có thể ảnh hưởng tới tác dụng của một số thuốc. Dữ liệu chưa đầy đủ, nên người đang dùng thuốc điều trị lâu dài, đặc biệt thuốc tim mạch, thuốc lợi tiểu, thuốc chống đông, nên hỏi dược sĩ trước.

Những điều trên không có nghĩa nước ép nhàu là chất độc. Nó có nghĩa nước ép nhàu không phải đồ uống vô hại cho mọi người, và những lời quảng cáo nhàu chữa được bệnh này bệnh kia không dựa trên bằng chứng đủ mạnh.

Ai nên tránh hoặc hỏi bác sĩ trước khi dùng nhàu

Bảng dưới gom các nhóm người nên dè dặt với nước ép, rượu ngâm hay nước sắc từ nhàu, kèm lý do ngắn gọn. Danh sách không thay lời khám của bác sĩ.

Nếu đang uống nước ép nhàu mà thấy mệt nhiều, buồn nôn, vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, hoặc tim đập bất thường, yếu cơ, hãy ngừng và đến cơ sở y tế. Mang theo chai hoặc bao bì đã dùng.

Trồng một cây nhàu trong vườn có nên không

Nhiều nhà ở Nam Bộ để một cây nhàu ở góc vườn vì nó dễ sống, cho bóng mát và có sẵn khi cần. Nếu bạn định trồng, mấy điều dưới đây đáng cân nhắc.

• Nhàu lớn nhanh và tán rộng, nên trồng ở góc vườn cách nhà, cách tường một khoảng; rễ không quá phá nhưng tán che nắng các cây khác.
• Quả chín rụng xuống đất có mùi nồng, thu hút ruồi; nhặt quả rụng thường xuyên nếu cây gần chỗ ở.
• Cây chịu đất nghèo, chịu úng ngắn ngày, trồng từ hạt hoặc cây con đều được; ở miền Bắc mùa đông lạnh cây phát triển kém.
• Không cần phun thuốc gì đặc biệt; nếu muốn dùng quả, lá theo lối dân gian thì càng không nên phun.
• Dạy trẻ trong nhà rằng quả nhàu không phải trái cây ăn chơi, dù trông lạ mắt.

Nếu muốn giữ cây nhàu như một cây bóng mát hơn là cây lấy quả, có thể tỉa bớt cành ra hoa ở tầng thấp, cây vẫn xanh tốt mà quả rụng ít đi. Cành tỉa xuống băm nhỏ ủ làm phân xanh cho các luống rau khác trong vườn.

Có một cây nhàu trong vườn không có nghĩa là nên dùng nó hằng ngày. Đó là một cây quen thuộc của miền sông nước, đáng biết, đáng giữ, và khi muốn dùng vì sức khoẻ thì vẫn cần hỏi người có chuyên môn.

Câu hỏi thường gặp

Cây nhàu và cây ba kích có họ hàng không?

Có. Cả hai cùng chi Morinda trong họ Cà phê. Ba kích là dây leo, dân gian dùng rễ thắt khúc; nhàu là cây gỗ nhỏ, dùng rễ, quả và lá. Hai cây cùng có lá mọc đối với lá kèm ở giữa, và rễ đều có thể cho màu nhuộm.

Trái nhàu chín có mùi gì, ăn sống được không?

Trái nhàu chín mềm, màu trắng ngà và có mùi nồng, nhiều người tả như mùi phô mai để lâu. Hầu như không ai ăn sống. Dân gian thường ép nước, ngâm đường hoặc phơi khô quả xanh để nấu nước. Dù dùng cách nào, người có bệnh thận, bệnh gan nên hỏi bác sĩ trước.

Người bệnh thận uống nước ép nhàu được không?

Không nên tự uống. Nước ép nhàu có lượng kali đáng kể; với người suy thận hoặc đang dùng thuốc làm tăng kali, uống thêm có thể làm kali máu tăng cao, gây rối loạn nhịp tim. Y văn đã có báo cáo ca bệnh như vậy. Hãy hỏi bác sĩ điều trị thận của bạn.

Nước ép nhàu có hại gan không?

Đã có một số báo cáo ca bệnh tổn thương gan ở người uống nước ép nhàu, dù quan hệ nhân quả không phải lúc nào cũng chắc chắn và số ca không nhiều. Người có bệnh gan nên thận trọng và hỏi bác sĩ. Nếu thấy vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm thì ngừng và đi khám.

Nhàu núi và nhàu nước khác nhau thế nào?

Đây là cách gọi dân gian. Nhàu núi hay nhàu rừng thường chỉ cây quả to mọc hoang, được dùng nhiều hơn; nhàu nước chỉ cây mọc ven sông rạch, quả nhỏ hơn. Cách gọi thay đổi theo vùng và không phải lúc nào cũng tương ứng với một loài riêng biệt.

Tự làm nước nhàu lên men ở nhà có an toàn không?

Lên men tại nhà khó kiểm soát vệ sinh, nhiệt độ và thời gian, nên dễ sinh nấm mốc hoặc vi khuẩn mà mắt thường không thấy. Mẻ nào có váng lạ, mùi chua thối khác thường thì bỏ. Ngoài ra, các lưu ý về kali và gan vẫn áp dụng cho nước nhàu tự làm.