Trong các mẹo dân gian về nghệ và gừng, chỉ một số ít có bằng chứng tương đối ở người, phần lớn còn lại hoặc chưa được chứng minh, hoặc đã được biết là có rủi ro. Gừng giúp đỡ buồn nôn trong một số tình huống là mẹo có nhiều nghiên cứu lâm sàng nhất. Uống nghệ cùng hạt tiêu để tăng hấp thu có cơ sở về cơ chế, nhưng chính điều đó cũng làm tăng rủi ro tương tác thuốc. Còn bôi nghệ lên vết thương hở, dùng nghệ thay thuốc dạ dày, xoa gừng cho mọc tóc thì bằng chứng chưa đủ hoặc có thể gây hại.
Bài này xếp từng mẹo quen thuộc theo mức bằng chứng hiện nay, kèm lưu ý cho người đang dùng thuốc, phụ nữ mang thai và người có bệnh mạn tính. Mục đích không phải để bác bỏ tri thức dân gian, mà để bạn biết chỗ nào có thể yên tâm dùng như thực phẩm, chỗ nào cần hỏi thầy thuốc trước.
Đọc bằng chứng thế nào cho khỏi bị dắt mũi
Khi nghe "nghiên cứu cho thấy nghệ chống viêm" hay "gừng diệt tế bào ung thư", điều đầu tiên cần hỏi là nghiên cứu làm trên cái gì. Nghiên cứu trên tế bào trong ống nghiệm và trên chuột là bước khởi đầu. Chúng cho biết một chất có hoạt tính, nhưng không cho biết ăn một lượng nghệ, gừng bình thường có tác dụng tương tự ở người hay không.
Bậc cao hơn là thử nghiệm lâm sàng trên người, có nhóm đối chứng, phân ngẫu nhiên. Bậc cao hơn nữa là các tổng quan hệ thống gom nhiều thử nghiệm lại để xem kết quả có nhất quán không. Phần lớn lời quảng cáo về nghệ và gừng dựa trên bậc thấp, rồi nói như thể đã được chứng minh ở bậc cao.
Một điểm nữa là dạng dùng. Nghiên cứu thường dùng chiết xuất chuẩn hoá hoặc bột khô ở liều được kiểm soát, khác xa thìa nghệ trong nồi cá kho. Kết quả của chiết xuất không áp được nguyên xi cho món ăn, và ngược lại, sự an toàn của món ăn cũng không áp được cho viên chiết xuất hàm lượng cao.
Vì thế trong bảng dưới đây, mỗi mẹo được xếp vào một trong ba mức: có bằng chứng tương đối ở người, chưa đủ bằng chứng, và có rủi ro đã biết. Đây là cách đọc ở thời điểm hiện tại, có thể thay đổi khi có nghiên cứu mới.
Bảng xếp các mẹo quen thuộc
Bảng gom những mẹo được nhắc nhiều nhất trong gia đình và trên mạng. Cột cuối là việc nên làm nếu bạn vẫn muốn dùng.
| Mẹo dân gian | Mức bằng chứng hiện nay | Lưu ý |
|---|---|---|
| Gừng đỡ buồn nôn, say tàu xe | Có bằng chứng tương đối ở người cho một số tình huống | Mang thai, sau mổ, đang hoá trị: hỏi bác sĩ trước |
| Trà gừng làm ấm người khi lạnh | Cảm giác ấm là có thật; không phải thuốc điều trị cảm cúm | Sốt cao, khó thở, ho kéo dài thì đi khám |
| Uống nghệ với tiêu để hấp thu tốt hơn | Cơ chế tăng hấp thu curcumin có nghiên cứu | Tăng hấp thu cũng tăng nguy cơ tương tác thuốc |
| Tinh bột nghệ chữa đau dạ dày | Chưa đủ bằng chứng để coi là điều trị | Đau dạ dày kéo dài phải khám tìm nguyên nhân |
| Bôi nghệ cho vết thương mau lành, không sẹo | Chưa đủ bằng chứng ở người với nghệ tự làm | Không bôi lên vết thương hở, vết mổ, vết bỏng |
| Đắp nghệ cho trắng da, mờ thâm | Chưa đủ bằng chứng | Có thể gây viêm da tiếp xúc, thử cổ tay trước |
| Xoa gừng lên da đầu cho mọc tóc | Chưa có bằng chứng | Có thể gây rát, kích ứng da đầu |
| Sáng ăn gừng như sâm, tối ăn gừng như thạch tín | Là câu truyền miệng, không có cơ sở về độc tính | Ai hay ợ nóng nên tránh ăn nhiều gừng sát giờ ngủ |
Mức "có bằng chứng tương đối" không có nghĩa là ai cũng nên dùng hay dùng bao nhiêu cũng được. Nó chỉ có nghĩa là có những thử nghiệm trên người cho kết quả ủng hộ, và liều, dạng dùng, người phù hợp cần được thầy thuốc cân nhắc.
Gừng và buồn nôn: mẹo có nhiều nghiên cứu nhất
Gừng đỡ buồn nôn là một trong những công dụng dân gian được nghiên cứu lâm sàng nhiều nhất trong nhóm gia vị. Các thử nghiệm đã xem xét buồn nôn khi mang thai, buồn nôn sau phẫu thuật, say tàu xe và buồn nôn liên quan đến điều trị ung thư. Kết quả không đồng đều giữa các tình huống: có nơi ủng hộ khá rõ, có nơi kết quả lẫn lộn.
Điều đáng chú ý là chính những nhóm hay được nhắc tới, như phụ nữ mang thai và người bệnh đang điều trị, lại là nhóm cần thận trọng nhất. Ốm nghén nặng có thể dẫn tới mất nước, cần được theo dõi; buồn nôn sau mổ hay khi hoá trị đã có phác đồ riêng. Vì vậy, nếu bạn thuộc các nhóm này và muốn dùng gừng ngoài lượng gia vị trong bữa ăn, hãy hỏi bác sĩ sản khoa hoặc bác sĩ điều trị.
Với người khoẻ mạnh bị say xe nhẹ, ngậm một lát gừng hay uống ít nước gừng là thói quen vô hại với đa số người. Một số người bị ợ nóng, khó chịu dạ dày khi dùng gừng, nhất là lúc đói.
Những gì không nên làm: dùng viên gừng hàm lượng cao, trà gừng đậm đặc nhiều lần trong ngày trong thời gian dài mà không hỏi ai, đặc biệt khi đang dùng thuốc chống đông. Gừng được ghi nhận có khả năng ảnh hưởng tới đông máu ở liều cao, nên người sắp phẫu thuật cũng cần báo bác sĩ.
Nghệ, curcumin và chuyện uống nghệ với tiêu
Curcumin là chất trong nghệ được nghiên cứu nhiều nhất, với hàng nghìn công trình về kháng viêm, chống oxy hoá và nhiều hướng khác. Tuy vậy, curcumin hấp thu qua đường uống rất kém và bị chuyển hoá nhanh. Đó là lý do nhiều kết quả trên tế bào không lặp lại được khi thử trên người.
Piperine trong hạt tiêu đen được ghi nhận làm tăng mức hấp thu curcumin trong một số nghiên cứu. Từ đó sinh ra mẹo uống nghệ với tiêu và nhiều sản phẩm kết hợp hai chất này. Về cơ chế thì có cơ sở. Nhưng piperine tăng hấp thu bằng cách ảnh hưởng tới quá trình chuyển hoá ở gan và ruột, và quá trình đó cũng là nơi chuyển hoá nhiều loại thuốc. Tăng hấp thu nghệ cũng có thể đồng thời thay đổi nồng độ thuốc bạn đang uống.
Đã có những báo cáo tổn thương gan liên quan đến sản phẩm bổ sung nghệ hoặc curcumin hàm lượng cao, trong đó có sản phẩm kết hợp với piperine. Các trường hợp này không phổ biến, nhưng đủ để thận trọng. Nghệ trong món ăn thì khác hẳn về lượng và dạng dùng.
Người có bệnh gan, sỏi mật hay bệnh đường mật, người đang dùng thuốc chống đông, thuốc tiểu đường, phụ nữ mang thai và người sắp phẫu thuật nên hỏi bác sĩ trước khi dùng nghệ dạng bổ sung, kể cả khi sản phẩm ghi "thiên nhiên". Mục dùng an toàn của trang có bài riêng về thuốc nam dùng chung với thuốc tây.
Bôi nghệ lên da: thói quen lâu đời và rủi ro ít được nói
Bôi nghệ lên vết thương, vết mụn, vết thâm là thói quen của nhiều thế hệ. Một số nghiên cứu đã thử curcumin dạng bào chế trong gel, kem, băng gạc chuyên dụng. Những sản phẩm đó được làm vô trùng và kiểm soát nồng độ, khác hẳn nghệ tươi giã ở nhà hay tinh bột nghệ tự làm.
Rủi ro lớn nhất của nghệ tự làm bôi lên vết thương hở là nhiễm khuẩn. Nghệ tươi có đất, bột tự làm không vô trùng, đắp lên vết thương có thể mang vi khuẩn vào, làm vết thương lâu lành hoặc nhiễm trùng. Vết bỏng, vết mổ, vết thương sâu, vết cắn của động vật cần được sơ cứu đúng cách và khám, không đắp bất kỳ thứ gì tự chế.
Rủi ro thứ hai là viêm da tiếp xúc. Một số người nhạy cảm với nghệ, bôi lên bị ngứa, đỏ, nổi mụn nước. Nghệ còn nhuộm vàng da và móng vài ngày, đôi khi làm khó nhìn vết thương đang tiến triển thế nào.
Với da lành, đắp mặt nạ nghệ cho vui là lựa chọn cá nhân. Hãy thử ở cổ tay trước, rửa sạch sau ít phút, và ngưng nếu thấy rát. Đừng kỳ vọng nghệ làm mờ sẹo hay trị mụn thay thuốc da liễu; mụn nhiều, viêm nặng thì nên gặp bác sĩ da liễu.
Ai cần hỏi thầy thuốc trước khi dùng nghệ, gừng ngoài bữa ăn
Người đang dùng thuốc chống đông, chống kết tập tiểu cầu. Cả nghệ và gừng ở liều cao đều được ghi nhận có thể ảnh hưởng tới đông máu. Dùng chung có thể làm tăng nguy cơ chảy máu.
Người có sỏi mật, bệnh đường mật, bệnh gan. Nghệ có thể làm tăng co bóp túi mật; đã có báo cáo tổn thương gan với sản phẩm nghệ hàm lượng cao.
Người đang dùng thuốc tiểu đường, thuốc huyết áp. Một số nghiên cứu ghi nhận nghệ, gừng có thể ảnh hưởng tới đường huyết; cộng với thuốc có thể làm thay đổi kiểm soát bệnh.
Phụ nữ mang thai, cho con bú. Lượng gia vị trong bữa ăn thường không đáng lo, nhưng dạng đậm đặc, dạng viên cần được bác sĩ đồng ý. Nghệ đen có điều kiêng riêng với thai phụ.
Người sắp phẫu thuật, nhổ răng. Báo bác sĩ mọi thứ đang dùng, kể cả trà gừng, tinh bột nghệ hằng ngày, vì có thể ảnh hưởng tới chảy máu.
Trẻ nhỏ. Không cho trẻ uống nước gừng đậm, nghệ đậm đặc theo kiểu người lớn. Trẻ ốm sốt, nôn nhiều cần được khám.
Trước khi thử một mẹo mới: năm câu tự hỏi
Mẹo về nghệ và gừng sẽ còn xuất hiện liên tục trên mạng, trong nhóm chat gia đình, trong lời truyền của hàng xóm. Thay vì nhớ từng mẹo, bạn có thể dùng một danh sách câu hỏi ngắn để tự sàng lọc trước khi làm theo.
- Mẹo này dùng nghệ, gừng như món ăn hay như thuốc? Cho thêm gừng vào nồi canh là chuyện bếp núc; uống đậm đặc mỗi ngày để "trị" một bệnh là chuyện dùng thuốc, cần thận trọng hơn nhiều.
- Bằng chứng nằm ở bậc nào? Thử trên tế bào, trên chuột hay trên người? Có nhiều nghiên cứu cho cùng kết quả hay chỉ một?
- Mình có đang dùng thuốc nào không? Thuốc chống đông, thuốc tiểu đường, thuốc huyết áp, thuốc dạ dày là những nhóm hay bị nhắc tới khi bàn về tương tác với nghệ, gừng.
- Mình có thuộc nhóm cần thận trọng không? Mang thai, cho con bú, bệnh gan, sỏi mật, sắp phẫu thuật, trẻ nhỏ.
- Mẹo có bảo bỏ thuốc hay trì hoãn đi khám không? Nếu có, đó là dấu hiệu đáng lo nhất; không mẹo gia vị nào đáng để đánh đổi việc chẩn đoán đúng.
Trả lời xong năm câu, phần lớn mẹo sẽ rơi vào một trong hai nhóm: dùng như gia vị thì cứ dùng, hoặc cần hỏi bác sĩ, dược sĩ trước. Nhóm thứ ba, những mẹo bảo bỏ thuốc hay chữa khỏi bệnh nặng, thì nên bỏ qua.
Tri thức dân gian về nghệ và gừng có giá trị thật ở chỗ nó gắn với bữa ăn, với mùa, với thói quen giữ ấm. Giữ lấy phần đó, và để phần điều trị cho thầy thuốc.
Câu hỏi thường gặp
Uống trà gừng có chữa được cảm cúm không?
Trà gừng ấm giúp nhiều người thấy dễ chịu khi bị cảm, nhưng chưa có bằng chứng nó rút ngắn bệnh hay thay được điều trị. Cảm cúm thông thường cần nghỉ ngơi, uống đủ nước. Sốt cao, khó thở, ho kéo dài hoặc người già, trẻ nhỏ mệt nhiều thì cần đi khám.
Ăn nghệ hằng ngày trong bữa ăn có hại gan không?
Nghệ trong món ăn với lượng gia vị bình thường là thói quen lâu đời và chưa thấy là nguyên nhân gây hại gan ở người khoẻ mạnh. Các báo cáo tổn thương gan liên quan chủ yếu tới sản phẩm bổ sung hàm lượng cao. Người có bệnh gan nên hỏi bác sĩ về chế độ ăn.
Câu sáng ăn gừng như sâm, tối ăn gừng như thạch tín có đúng không?
Đó là câu truyền miệng, không có cơ sở cho thấy gừng ăn buổi tối trở nên độc. Có thể câu này xuất phát từ kinh nghiệm gừng cay làm khó ngủ, ợ nóng ở một số người. Nếu bạn hay ợ nóng, tránh ăn nhiều gừng sát giờ ngủ.
Có nên uống nghệ mật ong mỗi sáng lúc đói không?
Đây là thói quen phổ biến, nhưng nghệ và mật ong lúc đói làm một số người khó chịu dạ dày. Mật ong cũng là đường, người tiểu đường cần cân nhắc. Không có cơ sở để coi đây là cách phòng bệnh; nếu đang dùng thuốc, hãy hỏi bác sĩ trước.
Gừng có làm tăng huyết áp không?
Lời đồn này không có bằng chứng rõ. Một số nghiên cứu còn ghi nhận gừng có thể ảnh hưởng nhẹ theo hướng ngược lại. Người đang dùng thuốc huyết áp nên hỏi bác sĩ trước khi dùng gừng đậm đặc thường xuyên, vì có thể cộng thêm tác dụng của thuốc.
Làm sao biết một mẹo về nghệ, gừng trên mạng có đáng tin?
Hãy xem mẹo dẫn từ nghiên cứu nào, làm trên người hay trên tế bào, dùng dạng gì và lượng bao nhiêu. Mẹo hứa chữa khỏi bệnh nặng, khuyên bỏ thuốc đang dùng, hoặc bán kèm sản phẩm thì càng nên nghi ngờ. Khi phân vân, hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.