Ba kích trồng được ở vườn nhà nếu có một góc đất tơi, thoát nước tốt, có bóng nhẹ trong năm đầu, và người trồng chịu chờ ba năm trở lên mới đào rễ. Cây giống nên mua từ cơ sở có nguồn gốc rõ hoặc xin từ vườn đã trồng, tuyệt đối không đào cây hoang trong rừng. Trồng vào đầu mùa mưa, cắm cọc cho dây leo, giữ gốc sạch cỏ và không úng, cây sẽ tự lớn chậm mà chắc.
Ba kích không phải cây cho người nóng vội: vài tháng đầu trông như không lớn, năm thứ hai dây mới vươn mạnh, rễ thì phải nhiều năm mới mập và thắt khúc. Với vườn nhà, đó là một cây trồng một lần rồi chăm nhẹ nhàng nhiều năm, giống như trồng một bụi đinh lăng lấy rễ.
Ba kích trong vườn nhà là cây thế nào
Ba kích mà người ta trồng để lấy rễ thường là ba kích tím, tên khoa học hay ghi là Morinda officinalis, cùng họ Cà phê với cây nhàu. Đó là dây leo thân quấn, cành non có lông, lá mọc đối hình bầu dục, mặt dưới hơi nhạt. Hoa nhỏ màu trắng, quả khi chín màu đỏ. Rễ là phần được dùng, mọc thành chuỗi, có nhiều chỗ thắt lại như chuỗi hạt, vỏ ngoài vàng nâu, ruột tím hồng khi rễ đã già.
Ngoài tự nhiên, ba kích mọc ở vùng đồi núi phía Bắc, dưới tán rừng thưa, trên đất tơi nhiều mùn, thoát nước. Ba kích hoang đã bị khai thác mạnh từ lâu, ở nhiều nơi trở nên hiếm, và được đưa vào danh sách cần bảo vệ. Vì vậy cây trong vườn nhà chỉ nên bắt đầu từ cây giống trồng, không đi đào cây rừng về. Một số vùng như Quảng Ninh đã trồng ba kích thành vùng nguyên liệu, có cơ sở sản xuất cây giống bằng giâm hom và nuôi cấy mô.
Điều kiện cây ưa thích gợi ý luôn cách bố trí ở vườn: một góc đất cao ráo, dưới tán cây ăn trái thưa, hoặc bìa vườn có bóng chiều. Đất cát pha hay đất đồi đỏ vàng tơi xốp là hợp; đất sét nặng hay vườn trũng là chỗ ba kích dễ thối rễ nhất. Trang có bài nhận dạng ba kích ngoài vườn, nên đọc trước để biết cây con đúng trông ra sao.
Chọn cây giống cho chắc
Mua cây con trong bầu. Với vườn nhà, cây con đã giâm hom hoặc nuôi cấy mô, ươm trong bầu vài tháng, có vài cặp lá và thân cứng cáp, là lựa chọn dễ nhất. Tự giâm hom ba kích được nhưng tỷ lệ sống thấp hơn đinh lăng, sắn dây nhiều.
Hỏi rõ nguồn. Hỏi người bán cây từ đâu ra, giâm từ vườn nào, đã trồng bao lâu. Cơ sở bán giống đàng hoàng thường nói được điều này. Cây "ba kích rừng" bán dạo, gốc còn dính đất rừng, có vết đào, thì không nên mua.
Xem lá và thân. Lá mọc đối, thân non có lông mịn, mặt lá không có đốm cháy hay vết rệp. Bầu đất chắc, rễ không thòi ra ngoài bầu quá nhiều, cây không vàng úa.
Đừng nhầm với dây leo khác. Cây con chưa có hoa quả, người mới dễ nhầm với một số dây leo lá mọc đối. Nếu nhà có người quen trồng ba kích, nhờ xem giúp trước khi trồng, vì cây sẽ ở vườn nhiều năm.
Số lượng vừa sức. Vài gốc là đủ cho vườn nhà. Ba kích cần chỗ leo và bóng phù hợp, trồng nhiều mà không bố trí được chỗ thì cây còi, mất công chăm.
Ánh sáng, nước và đất theo từng giai đoạn
Nhu cầu của ba kích thay đổi khá rõ theo tuổi cây. Bảng dưới là khung tham khảo cho vườn nhà; vùng nắng gắt cần che nhiều hơn, vùng mát thì ít hơn.
| Giai đoạn | Ánh sáng | Nước | Việc chính |
|---|---|---|---|
| Mới trồng đến vài tháng | Che bóng nhiều, chỉ để nắng sớm lọt vào | Giữ ẩm đều, không để khô mặt | Che, giữ ẩm, dẫn dây lên cọc |
| Năm thứ nhất | Bóng nhẹ, nắng lọt qua tán thưa | Tưới khi khô hạn, tránh úng | Làm cỏ tay, tủ gốc |
| Năm thứ hai | Tăng dần sáng, bỏ bớt che | Chủ yếu nhờ mưa, tưới mùa khô | Làm cọc cao hơn hoặc giàn thấp |
| Từ năm thứ ba | Sáng nhiều hơn, vẫn hợp bóng thưa | Ít phải tưới | Giữ gốc sạch, thoát nước; có thể bắt đầu đào thử |
Che bóng ở vườn nhà không cần lưới chuyên dụng. Vài tàu lá dừa, cành cây cắm xiên phía tây gốc, hoặc trồng ba kích ngay dưới rìa tán cây mít, cây nhãn là đủ cho năm đầu. Sang năm thứ hai, cây đã có bộ rễ khá, bỏ che dần để dây đủ sáng.
Đào hố và trồng
Thời vụ hợp nhất là đầu mùa mưa, khi đất đã ẩm và trời không còn nắng gắt kéo dài. Ở phía Bắc có thể trồng vào xuân khi mưa phùn đã làm đất ẩm.
- Đào hố rộng và sâu chừng bốn năm tấc. Để riêng đất mặt, nhặt sạch đá, rễ cây cũ.
- Trộn đất mặt với phân chuồng thật hoai hoặc phân ủ, thêm một ít tro bếp. Ba kích không ưa phân tươi.
- Lấp đất trộn trở lại hố cho đầy, vun cao hơn mặt đất một chút để nước mưa không đọng ở gốc.
- Bóc bỏ túi bầu nhẹ nhàng, giữ nguyên khối đất, đặt cây vào giữa hố, mặt bầu ngang mặt đất, lấp và ấn nhẹ quanh.
- Tưới đẫm một lần, phủ rơm, lá khô quanh gốc, che bóng ngay trong ngày.
- Cắm một cọc tre nhỏ cạnh gốc, buộc lỏng ngọn dây vào cọc bằng dây mềm.
Trồng vào ngày râm hoặc chiều mát. Cây con ba kích héo rất nhanh dưới nắng trưa khi rễ chưa kịp bám đất mới, mà đã héo lâu thì hồi rất chậm.
Trong một hai tháng đầu, ghé gốc vài ngày một lần: đất quanh bầu còn ẩm, lá không rũ, ngọn có màu xanh tươi là cây đang bén. Gốc nào lá vàng rụng dần mà đất vẫn ướt thì nghi úng, bới nhẹ xem bầu có bị sũng không trước khi tưới thêm.
Chăm qua các năm
Làm cỏ bằng tay. Rễ ba kích lan nông quanh gốc, cuốc sâu dễ làm đứt. Nhổ cỏ bằng tay hoặc dao nhỏ, phần cỏ nhổ phủ lại quanh gốc làm lớp tủ.
Tủ gốc quanh năm. Lớp lá khô, rơm, vỏ trấu giữ ẩm mùa khô, chống đất đóng váng mùa mưa và nuôi mùn cho lớp đất mặt, gần giống điều kiện dưới tán rừng mà cây quen.
Chống úng tuyệt đối. Ba kích thối rễ rất nhanh nếu nước đọng quanh gốc sau mưa lớn. Khơi rãnh nhỏ dẫn nước ra xa, nhất là vườn có nền đất sét.
Bón nhẹ mỗi năm. Đầu mùa mưa mỗi năm rải một ít phân hữu cơ hoai quanh gốc, cách gốc một gang tay, xới nhẹ rồi phủ lại. Không bón phân vô cơ đậm sát gốc.
Dẫn dây và tỉa nhẹ. Khi dây dài, dẫn lên cọc cao hơn hoặc giàn thấp. Cắt bỏ cành khô, cành bệnh. Không cần tỉa nhiều như sắn dây vì ba kích leo chậm hơn.
Để ý rệp, sâu ăn lá. Thường chỉ lác đác. Bắt tay, ngắt bỏ lá bị hại, xịt nước cho rệp. Gốc bị thối, lá vàng rũ hàng loạt thì nghi úng hoặc nấm rễ, kiểm tra thoát nước trước tiên.
Bố trí ba kích chung với các cây khác trong vườn
Ba kích ở lại vườn nhiều năm, nên chỗ đặt nó cần nghĩ xa hơn một mùa. Một cách bố trí hay gặp ở vườn trung du là trồng ba kích dọc rìa phía đông của hàng cây ăn trái: buổi sáng cây nhận nắng nhẹ, buổi chiều được tán cây che. Dây leo lên cọc riêng, không quấn vào thân cây ăn trái, để lúc cắt tỉa hay hái quả không giẫm vào gốc ba kích.
Cây trồng cùng khu nên là những cây cũng ưa đất thoát nước và không cần tưới nhiều, chẳng hạn đinh lăng, sả, hay một bụi gừng gió. Không nên đặt ba kích cạnh khóm riềng, khoai môn hay luống rau ăn lá phải tưới hằng ngày, vì nước tưới thừa sẽ ngấm sang gốc ba kích. Cũng tránh chỗ có đường nước mưa từ mái nhà hay từ sân đổ xuống.
Ở vườn đất dốc, đặt hố ba kích theo hàng ngang sườn dốc, mỗi hố có bờ đất nhỏ phía dưới giữ mùn và lá tủ không bị mưa cuốn. Vườn bằng mà đất nặng thì đắp ụ cao hơn hẳn mặt vườn rồi trồng trên ụ.
Ghi lại năm trồng của từng gốc bằng một cọc gỗ hay một dòng trong sổ vườn. Ba kích lớn chậm và trông năm này qua năm khác khá giống nhau; vài năm sau, chính người trồng cũng khó nhớ gốc nào đủ tuổi để đào thử. Nếu trong nhà có trẻ nhỏ, nhắc các cháu rằng quả đỏ của ba kích không phải để hái ăn, tập thói quen không bỏ vào miệng bất cứ quả lạ nào ngoài vườn.
Đào rễ và giữ ranh giới an toàn
Ba kích trồng thường từ năm thứ ba trở đi mới bắt đầu có rễ đáng đào, nhiều nơi để lâu hơn. Ở vườn nhà không cần đào cả gốc một lần: có thể bới một bên gốc, cắt lấy vài rễ già mập, lấp đất lại để cây tiếp tục sống và ra rễ mới. Rễ già có vỏ vàng nâu, nhiều đốt thắt, bẻ ra ruột tím hồng; rễ non nhỏ, ruột trắng, ít giá trị.
Đào vào mùa khô, khi đất ráo, rễ ít nước, dễ phơi. Rễ đào lên rửa sạch đất, để ráo. Các bước sơ chế, phơi sấy, rút lõi được bàn trong mục thu hái và sơ chế của trang. Phần gốc còn lại vẫn tiếp tục đâm rễ cho những năm sau nếu không bị tổn thương nặng.
Ba kích là cây được dân gian dùng lâu đời, thường ngâm rượu hoặc sắc uống, nhưng bài này chỉ nói chuyện trồng. Việc dùng rễ ba kích cho mục đích sức khoẻ, nhất là ngâm rượu uống thường xuyên, cần hỏi thầy thuốc, dược sĩ có chuyên môn trước, đặc biệt với người có bệnh tim mạch, huyết áp, bệnh gan, người đang dùng thuốc điều trị, phụ nữ mang thai. Rượu ngâm cũng là rượu, uống nhiều vẫn hại như mọi loại rượu khác.
Một lần nữa về ranh giới: không mang cây, rễ đào từ rừng về vườn, không mua bán cây ba kích hoang. Vườn nhà làm tốt nhất vai trò của nó khi giúp giảm áp lực lên cây ngoài rừng, chứ không thành nơi tiêu thụ cây rừng.
Câu hỏi thường gặp
Ba kích trồng mấy năm thì đào được rễ?
Thường từ năm thứ ba trở đi rễ mới bắt đầu mập và có ruột tím, nhiều nơi để lâu hơn. Ở vườn nhà có thể đào tỉa từng phần rễ già quanh gốc, để cây tiếp tục sống và ra rễ mới.
Ba kích có trồng trong chậu được không?
Có thể trồng trong thùng lớn, sâu, nhưng rễ bị giới hạn chỗ nên khó mập và cây dễ úng hoặc khô hơn ngoài đất. Nếu chỉ có ban công, trồng làm cây leo xanh thì được; muốn lấy rễ nên trồng xuống đất.
Ba kích có cần che nắng không?
Cần trong giai đoạn mới trồng và năm đầu, nhất là ở vùng nắng gắt. Sang năm thứ hai bỏ che dần. Trồng ở rìa tán cây ăn trái thưa là cách tạo bóng tự nhiên tiện nhất cho vườn nhà.
Vì sao ba kích trồng nhà bị thối gốc?
Phần lớn do đất giữ nước, trồng chỗ trũng hoặc tưới quá nhiều. Ba kích ưa đất tơi thoát nước như đất đồi. Khơi rãnh, vun cao gốc, giảm tưới và không bón phân tươi sát gốc.
Có thể lấy cây ba kích ngoài rừng về trồng không?
Không nên. Ba kích hoang đã bị khai thác cạn ở nhiều nơi và là đối tượng được bảo vệ. Hãy mua cây giống từ cơ sở có nguồn gốc rõ ràng hoặc xin hom, cây con từ vườn đã trồng.
Ba kích trồng từ hạt được không?
Về nguyên tắc có, nhưng cây con từ hạt lớn chậm, không đều và hạt không dễ kiếm. Vườn nhà thường trồng từ cây giâm hom hoặc nuôi cấy mô vì nhanh và chắc hơn.