Tri thức cây thuốc của đồng bào các dân tộc ở Việt Nam là kho kinh nghiệm sống, truyền miệng trong gia đình và cộng đồng qua nhiều thế hệ, gắn chặt với rừng, nương rẫy, ngôn ngữ và cách sống của từng nơi. Hiểu đúng tri thức ấy không phải là chép lại một danh sách lá cây và công dụng, mà là hiểu nó được dùng trong bối cảnh nào, bởi ai, và vì sao tách khỏi bối cảnh đó thì dễ sai.
Bài này nói ở mức chung cho cả nước, không đi sâu vào riêng một tỉnh hay một dân tộc. Nó đi qua những hình thức tri thức quen gặp, lý do người ngoài khó hiểu đúng, những lưu ý khi mua lá thuốc ở chợ phiên hay điểm du lịch, cách ghi chép tri thức trong gia đình mình, và chuyện tôn trọng quyền của người giữ tri thức.
Tri thức cây thuốc nằm ở đâu
Phần lớn tri thức cây thuốc dân gian không nằm trong sách. Nó nằm trong trí nhớ của những người lớn tuổi, trong thói quen của từng gia đình: bà nấu nồi nước lá gì cho con dâu sau sinh, ông hái cây gì khi bị ong đốt trên nương, cả bản có thói quen tắm lá gì vào mùa nào. Nhiều gia đình người Kinh ở nông thôn cũng có kho riêng như vậy, nhưng ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, kho này thường phong phú hơn vì gắn với rừng.
Ở nhiều cộng đồng có những người được tin cậy vì biết nhiều về cây thuốc, mà người Kinh quen gọi chung là ông lang, bà mế. Họ không nhất thiết hành nghề như thầy thuốc, nhưng hàng xóm hay tìm tới khi có chuyện. Tri thức của họ thường được truyền cho con cháu hoặc học trò chọn lọc, không phải ai cũng được dạy.
Tri thức ấy gắn với ngôn ngữ. Tên cây, cách gọi bộ phận cây, cách mô tả bệnh đều bằng tiếng dân tộc, và không phải lúc nào cũng dịch được sang tiếng Việt một cách chính xác. Một tên cây trong tiếng Dao có thể ứng với một loài, nhưng khi người Kinh dịch ra lại gọi bằng tên của một loài khác trông na ná.
Tri thức cũng gắn với nơi chốn: cây mọc ở khe suối nào, sườn đồi hướng nào, hái vào mùa nào. Đưa tri thức ra khỏi vùng đất ấy, nhiều chi tiết quan trọng bị rơi mất.
Những hình thức quen gặp
Lá tắm của người Dao. Người Dao ở nhiều vùng núi phía Bắc nổi tiếng với tục tắm nước lá, đặc biệt cho phụ nữ sau sinh, người mệt mỏi, người làm nương về. Một nồi lá tắm có thể gồm nhiều loại lá khác nhau. Ở một số nơi như vùng Sa Pa (Lào Cai) hay vùng núi Ba Vì (Hà Nội), tắm lá đã trở thành dịch vụ du lịch. Việc thương mại hoá giúp tri thức được biết đến rộng hơn, nhưng cũng làm nảy sinh câu hỏi về chất lượng và về quyền lợi của cộng đồng.
Vườn thuốc quanh nhà. Nhiều gia đình vùng cao, vùng trung du trồng một số cây thuốc quen quanh nhà, bên hàng rào, đầu nương để có sẵn khi cần. Đây là cách giữ tri thức thực tế nhất: cây ở ngay đó, con cháu nhìn thấy mỗi ngày, hỏi được tên và cách dùng.
Chợ phiên bày lá thuốc. Ở chợ phiên vùng cao, nhiều người bán bày các bó lá, khúc rễ, vỏ cây phơi khô. Người bán thường là người hái, nói được cây gì, dùng ra sao theo kinh nghiệm của họ. Với người mua từ nơi khác, đây là nơi tiếp xúc trực tiếp với tri thức dân gian, nhưng cũng là nơi dễ hiểu sai nhất vì bất đồng ngôn ngữ.
Kinh nghiệm theo mùa và theo đời sống. Nhiều tri thức không phải bài thuốc mà là kinh nghiệm sống: lá nào giã đắp khi bị côn trùng cắn, cây nào không được để trâu bò ăn, quả nào trẻ con không được hái. Phần kinh nghiệm về cây độc, cây cấm này có giá trị an toàn rất lớn và hay bị bỏ qua khi người ngoài chỉ quan tâm tới bài thuốc.
Vì sao người ngoài khó hiểu đúng
Khó thứ nhất là tên gọi. Như đã nói, tên cây trong tiếng dân tộc khi chuyển sang tiếng Việt dễ bị gán cho một loài khác. Ngay trong tiếng Việt, một tên cũng có thể chỉ nhiều loài ở nhiều vùng. Một người Kinh nghe kể “lá X chữa đau lưng” rồi về hái đúng cây mình gọi là X, nhưng cây đó chưa chắc là cây người kể nói.
Khó thứ hai là cách dùng. Người giữ tri thức biết hái phần nào, hái lúc nào, phối với lá gì, dùng bao nhiêu, cho ai thì không dùng. Những chi tiết này thường không được nói ra hết với người ngoài, một phần vì họ coi là hiển nhiên, một phần vì đó là bí quyết. Người ngoài chỉ nhận được phần ngọn: tên cây và công dụng.
Khó thứ ba là cách hiểu bệnh. Cách mô tả bệnh trong tri thức dân gian khác cách mô tả trong y học hiện đại. “Đau lưng” trong lời kể có thể là mỏi cơ sau làm nương, cũng có thể là bệnh thận. Dùng bài thuốc cho đau lưng do bệnh thận mà không đi khám là bỏ qua bệnh thật.
Khó thứ tư là liều. Kinh nghiệm dân gian không đo liều bằng gam, mà bằng nắm tay, bằng nhúm, bằng “một ít”. Liều đó được điều chỉnh qua quan sát từng người, điều mà người ngoài làm theo không thể có.
Mua lá thuốc ở chợ phiên, điểm du lịch: những điều nên giữ
Mua một bó lá thuốc ở chợ phiên làm kỷ niệm, mua gói lá tắm về dùng là việc nhiều du khách làm. Vài lưu ý dưới đây giúp việc đó an toàn hơn và tôn trọng người bán hơn.
- Hỏi rõ cây gì, dùng để làm gì, dùng ngoài (tắm, xông) hay uống, ai không nên dùng. Nếu không hiểu được câu trả lời, đừng đoán.
- Ưu tiên những thứ dùng ngoài như lá tắm hơn những thứ để uống. Rủi ro của tắm lá thấp hơn nhiều so với uống nước sắc.
- Không mua về để uống chữa bệnh nặng, bệnh mạn tính, hoặc cho người đang dùng thuốc, phụ nữ có thai, trẻ nhỏ khi chưa hỏi bác sĩ.
- Không mua các loài cây rừng quý hiếm, rễ “trăm tuổi”, vì có thể góp phần vào khai thác trái phép.
- Giữ lại một ít mẫu và ghi lại tên người bán, nơi mua. Nếu có chuyện, thông tin này giúp bác sĩ.
- Trả giá vừa phải, cảm ơn người bán đã chia sẻ. Tri thức họ đưa cho bạn kèm theo bó lá là thứ không có giá.
Ghi chép tri thức cây thuốc trong gia đình mình
Nhiều gia đình có ông bà biết nhiều về cây cỏ, nhưng con cháu không ghi lại. Khi người già mất đi, tri thức mất theo. Ghi chép cho đúng cách giúp giữ lại phần có giá trị mà không biến nó thành đơn thuốc nguy hiểm.
- Chụp ảnh cây lúc còn sống: toàn cây, lá cả hai mặt, thân, hoa, quả nếu có, củ hoặc rễ. Ảnh giúp người sau nhận đúng cây hơn mọi mô tả bằng lời.
- Ghi tên gọi ông bà dùng, kể cả tên tiếng dân tộc, và hỏi xem nơi khác gọi là gì.
- Ghi cây mọc ở đâu, hái vào mùa nào, hái phần nào.
- Ghi ông bà dùng cây cho việc gì, dùng ngoài hay uống, và đặc biệt ghi những lời dặn kiêng: ai không được dùng, lúc nào không được dùng, cây nào dễ nhầm.
- Ghi rõ ai dạy, năm nào. Không tự suy ra liều để ghi thêm vào.
- Đánh dấu rõ ràng: đây là kinh nghiệm gia đình, không phải đơn thuốc; muốn dùng thì hỏi thầy thuốc.
Một cuốn sổ như vậy, hoặc một thư mục ảnh có chú thích, là món quà quý cho con cháu, và có thể là tư liệu cho người nghiên cứu nếu gia đình muốn chia sẻ.
Tôn trọng quyền của người giữ tri thức
Tri thức cây thuốc truyền thống không phải tài sản vô chủ. Ở cấp quốc tế, Nghị định thư Nagoya về tiếp cận nguồn gen và chia sẻ lợi ích, mà Việt Nam đã tham gia, đặt ra nguyên tắc: khi khai thác nguồn gen và tri thức truyền thống gắn với nguồn gen để nghiên cứu, thương mại, cần có sự đồng ý của cộng đồng và chia sẻ lợi ích công bằng. Luật Đa dạng sinh học của Việt Nam cũng có những quy định về tiếp cận nguồn gen và tri thức truyền thống.
Với người bình thường, nguyên tắc ấy dịch thành những việc cụ thể: xin phép trước khi ghi âm, quay phim người giữ tri thức; không đăng lên mạng “bài thuốc bí truyền của bà mế X” khi người đó không đồng ý; nếu làm sản phẩm thương mại dựa trên tri thức của một cộng đồng, tìm cách để cộng đồng đó được hưởng lợi.
Tôn trọng cũng có nghĩa là không bôi nhọ. Có người giữ tri thức cẩn trọng, có người làm sai, như ở mọi nghề. Nói về rủi ro của việc dùng thuốc nam không có nghĩa là coi thường những người đã giữ tri thức ấy qua nhiều đời. Ngược lại, không lý tưởng hoá đến mức coi mọi bài thuốc dân gian là đúng.
Khi tri thức dân gian bị mượn tên để bán hàng
Không ít sản phẩm trên mạng gắn mác “bài thuốc của người Dao”, “lá rừng của bà mế” để bán với lời hứa chữa bệnh. Tri thức thật của đồng bào thường gắn với người cụ thể, cây cụ thể, cách dùng cụ thể và có lời kiêng đi kèm; còn lời quảng cáo thì chung chung, hứa chữa được nhiều bệnh, không nói rõ cây gì, ai làm, dùng cho ai. Cái tên của một dân tộc không phải bằng chứng về độ an toàn hay tác dụng.
Khi gặp loại hàng này, nên hỏi lại ba điều: cây là cây gì, có tên khoa học hay ít nhất tên địa phương rõ ràng không; cơ sở nào làm ra, có giấy phép không; người dùng nào không nên dùng. Không trả lời được thì nên dừng. Người đang dùng thuốc, mang thai, cho con bú, có bệnh gan thận cần hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất cứ sản phẩm nào kiểu này.
Tri thức đang mất dần và những cách giữ lại
Rừng thu hẹp làm mất chỗ mọc của nhiều cây thuốc. Người trẻ đi làm ăn xa, học ở thành phố, ít còn thời gian theo ông bà lên nương học nhận cây. Người già mất đi mang theo những gì chưa kịp truyền. Đây là thực tế ở nhiều vùng, và các nhà nghiên cứu dân tộc học, dược liệu học đã nhiều lần nói tới.
Có một số cách đang được làm: các dự án điều tra, ghi chép tri thức cây thuốc của cộng đồng; trồng vườn cây thuốc ở trường học, trạm y tế, nhà văn hoá; các hợp tác xã trồng cây thuốc thông dụng theo hướng có kiểm soát; những gia đình tự ghi chép như phần trên.
Cách đơn giản nhất ai cũng làm được là trồng vài cây thuốc thông dụng trong vườn nhà, học tên và cách nhận chúng, và dạy lại cho con cháu cả phần cây ăn được lẫn phần cây độc. Tri thức sống được khi nó còn được dùng và được dạy, không chỉ khi nó được cất trong sách.
Câu hỏi thường gặp
Lá tắm của người Dao có an toàn cho mọi người không?
Tắm lá thường ít rủi ro hơn uống, nhưng không phải ai cũng hợp. Người có bệnh tim mạch, huyết áp, phụ nữ có thai, người có vết thương hở, bệnh da nên hỏi trước. Nước tắm quá nóng, ngâm quá lâu có thể gây choáng. Hỏi rõ người phục vụ về thành phần và cách tắm.
Mua lá thuốc ở chợ phiên về uống có nên không?
Không nên uống nếu bạn không biết chắc đó là cây gì và dùng thế nào. Bất đồng ngôn ngữ dễ khiến hiểu sai. Nếu muốn dùng, chụp ảnh và mang mẫu tới hỏi thầy thuốc y học cổ truyền có giấy phép, đặc biệt khi bạn đang dùng thuốc hoặc có bệnh mạn tính.
Ghi lại bài thuốc của ông bà rồi chia sẻ lên mạng có được không?
Nên hỏi ý ông bà và gia đình trước. Khi chia sẻ, ghi rõ đây là kinh nghiệm gia đình, kèm ảnh cây, những lời dặn kiêng, và lời khuyên hỏi thầy thuốc trước khi dùng. Tránh viết như một đơn thuốc chữa khỏi bệnh, vì người đọc có thể làm theo mà nhầm cây.
Ông lang, bà mế có phải là người hành nghề y hợp pháp không?
Không phải ai cũng vậy. Người có giấy phép hành nghề y học cổ truyền theo quy định là người hành nghề hợp pháp. Nhiều người giữ tri thức trong cộng đồng không hành nghề, chỉ giúp hàng xóm. Khi tìm tới ai để chữa bệnh, bạn có quyền hỏi về giấy phép hành nghề.
Tri thức cây thuốc dân gian có được nghiên cứu khoa học không?
Có. Nhiều nghiên cứu dược liệu ở Việt Nam và trên thế giới bắt đầu từ việc ghi chép cây dân gian dùng. Một số cây đã được nghiên cứu thành phần, tác dụng trên mô hình thí nghiệm. Tuy vậy, số cây có bằng chứng đủ mạnh trên người vẫn còn ít so với kho tri thức dân gian.
Làm sao để con cháu còn nhận được cây thuốc trong nhà?
Trồng vài cây thuốc thông dụng quanh nhà, mỗi lần dùng thì gọi con cháu ra xem, nói tên, chỉ lá. Dạy cả những cây độc không được động vào. Chụp ảnh, ghi chép cùng con cháu biến việc học thành chuyện của cả nhà thay vì một bài giảng.