Thuốc nam có tác dụng phụ. Bất cứ thứ gì đủ mạnh để tác động lên cơ thể theo hướng có lợi thì cũng có thể tác động theo hướng có hại, và chữ “tự nhiên” không thay đổi điều đó. Tác dụng phụ của thuốc nam có thể đến từ chính cây, từ việc nhầm cây, từ nguyên liệu bị nhiễm bẩn, từ cách chế biến sai, từ dị ứng của người dùng, hoặc từ tương tác với thuốc đang dùng.
Bài này không nhằm làm bạn sợ thuốc nam, mà giúp bạn nhận ra khi nào một triệu chứng có thể do thứ mình đang dùng, khi nào phải dừng, khi nào phải gọi 115, và nên mang gì đi khám. Phần cuối là vài nguyên tắc giúp giảm rủi ro cho người vẫn muốn dùng.
“Tự nhiên” không có nghĩa là vô hại
Một số chất độc mạnh nhất mà con người biết đến có nguồn gốc từ thực vật. Ô đầu, phụ tử chứa aconitin, một chất có thể gây loạn nhịp tim chết người. Lá ngón, cà độc dược, trúc đào, hạt củ đậu đều là cây mọc quanh ta. Ngược lại, nhiều thuốc tây quan trọng cũng có nguồn gốc từ cây, như digoxin từ cây mao địa hoàng hay morphin từ cây thuốc phiện. Ranh giới giữa thuốc và độc nằm ở liều, ở cách dùng, chứ không nằm ở nguồn gốc tự nhiên hay tổng hợp.
Niềm tin “thuốc nam lành, thuốc tây độc” khiến nhiều người dùng thuốc nam lượng lớn, kéo dài mà không theo dõi gì, trong khi với thuốc tây họ lại rất dè dặt. Thật ra thuốc tây được nghiên cứu tác dụng phụ kỹ hơn, được ghi rõ trên tờ hướng dẫn. Thuốc nam phần lớn chưa được nghiên cứu như vậy, nên tác dụng phụ không phải là không có, mà là chưa được biết hết.
Một lý do khác khiến người ta tin thuốc nam lành là vì tác dụng phụ không được ghi lại. Người dùng bị vàng da sau vài tháng uống nước lá có thể không nghĩ tới nước lá, bác sĩ không được kể, và trường hợp đó không bao giờ được tính vào đâu cả.
Tác dụng phụ đến từ đâu
Độc tính có sẵn trong cây. Một số cây có chất độc ở mọi liều, như lá ngón. Một số chỉ độc ở liều cao hoặc khi chưa chế biến, như hà thủ ô sống, sắn chưa khử độc, củ bình vôi. Một số độc tích luỹ: dùng ít một lần không sao, dùng đều đặn nhiều tháng thì có hại.
Đặc ứng và dị ứng. Một số người phản ứng với một cây mà người khác dùng không sao. Có thể là dị ứng với nổi mẩn, ngứa, sưng; có thể là tổn thương gan đặc ứng không đoán trước được. Không có cách nào biết trước mình có thuộc nhóm đó hay không.
Nhầm cây. Hái nhầm cây độc giống cây thuốc, mua nhầm vị thuốc có tên gần giống. Đây là nguyên nhân của nhiều ca ngộ độc nặng ở Việt Nam, như nhầm lá ngón với chè vằng.
Nhiễm bẩn. Dược liệu phơi sấy, bảo quản không đúng có thể nhiễm nấm mốc sinh độc tố như aflatoxin. Cây trồng ở đất ô nhiễm có thể chứa kim loại nặng. Cây phun thuốc bảo vệ thực vật không đúng cách có thể còn dư lượng. Một số dược liệu bị xông lưu huỳnh để chống mốc, giữ màu.
Trộn thuốc tây. Một số sản phẩm thuốc nam không rõ nguồn bị phát hiện trộn corticoid, thuốc giảm đau, thuốc hạ đường huyết để có tác dụng nhanh. Người dùng tưởng uống thuốc nam, thật ra đang uống thuốc tây không liều kiểm soát.
Tương tác với thuốc đang dùng. Thuốc nam có thể làm thuốc tây mạnh lên hoặc yếu đi, như đã nói ở bài về dùng thuốc nam cùng thuốc tây.
Triệu chứng hay gặp và nên làm gì
Bảng dưới không dùng để tự chẩn đoán. Nó giúp bạn nhận ra khi nào một triệu chứng đáng để nghĩ tới thứ mình đang dùng, và mức độ khẩn cấp.
| Triệu chứng | Có thể liên quan | Nên làm |
|---|---|---|
| Buồn nôn, đau bụng, tiêu chảy nhẹ sau khi uống | Kích ứng tiêu hoá, nhiễm bẩn, lá nhuận tràng | Ngừng, theo dõi; nếu kéo dài, đi khám |
| Nổi mẩn, ngứa | Dị ứng | Ngừng; nếu lan rộng hoặc kèm sưng thì đi khám ngay |
| Sưng môi, sưng mắt, khó thở, choáng | Phản vệ | Gọi 115 ngay |
| Vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm, mệt, chán ăn | Tổn thương gan | Ngừng, đi khám sớm, xét nghiệm |
| Tiểu ít, phù, mệt mỏi kéo dài | Ảnh hưởng thận | Ngừng, đi khám, xét nghiệm |
| Tê miệng, tê tay chân, tim đập bất thường, chóng mặt, nhìn mờ, khó thở | Ngộ độc cấp | Gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế ngay |
| Mặt tròn, tăng cân nhanh, huyết áp tăng sau thời gian dùng thuốc “hiệu nghiệm” | Có thể bị trộn corticoid | Đi khám, không tự ngừng đột ngột nếu đã dùng lâu |
Dòng cuối có một lưu ý quan trọng: nếu nghi sản phẩm bị trộn corticoid và đã dùng lâu, ngừng đột ngột có thể gây nguy hiểm. Hãy đi khám để bác sĩ hướng dẫn cách ngừng.
Dị ứng và phản vệ: khi nào phải gọi 115
Phản ứng dị ứng với cây cỏ không hiếm. Phần lớn là nhẹ: nổi mẩn, ngứa, đỏ da. Nhưng một số ít trường hợp có thể tiến triển thành phản vệ, một phản ứng toàn thân nguy hiểm tới tính mạng, có thể xảy ra trong vài phút tới vài giờ sau khi tiếp xúc.
Dấu hiệu phản vệ gồm: sưng môi, lưỡi, mắt, mặt; khó thở, thở khò khè, cảm giác nghẹn cổ; choáng váng, ngất, da lạnh; nổi mẩn lan nhanh toàn thân; đau bụng, nôn ói dữ dội. Khi thấy các dấu hiệu này, gọi 115 ngay, cho người bệnh nằm, kê cao chân nếu không khó thở, và không cho uống gì thêm.
Người đã từng bị dị ứng nặng với một cây nên ghi lại tên cây, kể với bác sĩ, và tránh cây đó cùng các cây gần họ. Người có cơ địa dị ứng, hen suyễn nên thận trọng hơn khi thử một thứ lá mới, kể cả dùng ngoài da.
Ngộ độc cấp từ rượu ngâm cây độc
Rượu ngâm củ rễ là thói quen phổ biến, và cũng là nguồn ngộ độc cấp nghiêm trọng. Rượu ngâm ô đầu, phụ tử ở vùng núi phía Bắc đã gây nhiều ca ngộ độc, có ca tử vong. Người uống thường không biết bình rượu có ngâm ô đầu, hoặc biết nhưng nghĩ uống ít thì không sao. Rượu là dung môi tốt, hoà tan nhiều hoạt chất, kể cả chất độc, nên một chén rượu ngâm cây độc có thể nguy hiểm hơn ăn trực tiếp một ít lá.
Dấu hiệu ngộ độc aconitin thường xuất hiện sớm: tê miệng, tê lưỡi, tê lan ra mặt và tay chân; buồn nôn, nôn; vã mồ hôi; tim đập chậm, nhanh hoặc loạn nhịp; tụt huyết áp, khó thở. Đây là cấp cứu, gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế ngay, mang theo bình rượu.
Rượu ngâm còn có rủi ro riêng của rượu: rượu không rõ nguồn có thể chứa methanol, gây mù và tử vong. Người say rượu thì khó nhận ra dấu hiệu ngộ độc, người xung quanh dễ nghĩ chỉ là say. Nếu một người uống rượu ngâm mà có triệu chứng bất thường so với say thông thường như tê miệng, nhìn mờ, tim đập loạn, đừng để họ ngủ cho tỉnh rượu.
Khi đi khám, mang theo gì và nói gì
Thông tin chính xác giúp bác sĩ xử lý nhanh và đúng. Chuẩn bị theo các bước sau, kể cả khi đang hoảng.
- Mang theo thứ đã dùng: lá, bã, nước sắc còn lại, bình rượu, gói thuốc, hộp sản phẩm. Nếu không mang được thì chụp ảnh rõ.
- Nói rõ đã dùng gì, bao nhiêu, bao lâu, lần cuối lúc nào.
- Nói các thuốc khác đang dùng và bệnh nền.
- Kể triệu chứng xuất hiện từ lúc nào, diễn tiến thế nào.
- Nếu sản phẩm mua ở đâu, ghi lại nơi mua, người bán.
Ở Việt Nam có hệ thống theo dõi phản ứng có hại của thuốc, với Trung tâm Quốc gia về Thông tin thuốc và Theo dõi phản ứng có hại của thuốc. Nhân viên y tế có thể báo cáo các ca phản ứng có hại, kể cả với thuốc từ dược liệu. Kể đủ thông tin cho bác sĩ cũng là góp phần để những ca như vậy được ghi nhận, giúp người sau tránh.
Những hiểu lầm hay gặp về tác dụng phụ của thuốc nam
“Uống thấy mệt, buồn nôn là thuốc đang ngấm”. Đây là cách giải thích khiến nhiều người cố uống tiếp trong khi cơ thể đang báo có vấn đề. Mệt lả, buồn nôn kéo dài, vàng da, nước tiểu sẫm màu không phải dấu hiệu thuốc “hợp”, mà là lý do để dừng và đi khám. Tổn thương gan do dược liệu thường âm thầm trong vài tuần đầu, phát hiện muộn thì khó hồi phục hơn.
“Cây nhà trồng thì sạch, không sao”. Trồng ở vườn nhà giúp bạn biết cây không phun thuốc bảo vệ thực vật, nhưng không làm thay đổi hoạt chất trong cây. Một cây vốn có độc tính hoặc dễ gây tương tác thì trồng ở đâu cũng vậy. Ngoài ra, cây mọc hoang cạnh vườn có thể bị nhầm với cây trồng nếu chỉ nhìn lá.
“Uống ít một, lâu dài thì không hại”. Với một số cây, rủi ro lại nằm ở chỗ dùng kéo dài: chất tích luỹ dần, hoặc gan thận phải làm việc liên tục. Nhiều ca tổn thương gan liên quan đến dược liệu được ghi nhận ở người uống đều đặn nhiều tháng chứ không phải uống một lần. Dùng lâu dài nên có bác sĩ theo dõi và xét nghiệm định kỳ khi cần.
“Đã hỏi người bán rồi, họ bảo lành”. Người bán thường không biết bạn đang dùng thuốc gì, có bệnh nền gì, đang mang thai hay không. Lời “lành” của người bán không thay được việc bác sĩ, dược sĩ xem toàn bộ những gì bạn đang dùng. Nếu nghi ngộ độc, gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất, mang theo phần cây hoặc gói thuốc còn lại.
Dùng thế nào để bớt rủi ro
Nếu bạn vẫn muốn dùng thuốc nam sau khi đã cân nhắc, những nguyên tắc dưới đây không làm rủi ro về không, nhưng giảm được phần lớn những rủi ro tránh được.
- Nhận đúng cây. Không chắc thì không dùng. Ưu tiên cây tự trồng hoặc mua từ nơi có nguồn gốc rõ.
- Hỏi thầy thuốc y học cổ truyền có giấy phép và báo bác sĩ tây y nếu đang điều trị bệnh.
- Mỗi lần chỉ thêm một thứ mới, ghi lại ngày bắt đầu.
- Không dùng lượng lớn, kéo dài khi chưa hỏi. Món ăn trong bữa cơm khác với uống như thuốc.
- Không ngâm rượu cây lạ, cây rừng không rõ tên.
- Kiểm tra dược liệu khô: mốc, mùi lạ, màu bất thường thì bỏ.
- Theo dõi cơ thể và làm xét nghiệm định kỳ nếu dùng lâu, nhất là người có bệnh gan thận.
- Dừng ngay khi có dấu hiệu bất thường, đi khám khi cần, gọi 115 khi nặng.
Câu hỏi thường gặp
Thuốc nam dùng lâu có hại không?
Tuỳ cây và tuỳ người. Một số cây có độc tính tích luỹ, dùng lâu mới gây hại gan, thận. Một số sản phẩm không rõ nguồn có thể bị trộn thuốc tây gây hại khi dùng kéo dài. Nếu muốn dùng lâu, hãy hỏi thầy thuốc và làm xét nghiệm định kỳ theo dõi.
Thuốc nam có gây dị ứng không?
Có. Như mọi thứ có nguồn gốc thực vật, thuốc nam có thể gây dị ứng ở người nhạy cảm, từ nổi mẩn ngứa nhẹ tới phản vệ nguy hiểm. Người có cơ địa dị ứng nên thận trọng hơn khi thử thứ mới, và gọi 115 ngay nếu thấy sưng môi, khó thở, choáng.
Uống thuốc nam bị tiêu chảy có phải là thuốc đang thải độc không?
Không nên hiểu như vậy. Tiêu chảy thường là tác dụng phụ, có thể do kích ứng, do lá nhuận tràng hoặc nguyên liệu nhiễm bẩn. Tiêu chảy kéo dài làm mất nước, mất điện giải, nguy hiểm với người già và trẻ nhỏ. Nên ngừng và đi khám nếu không đỡ.
Nhà có bình rượu ngâm cây không rõ tên thì làm gì?
Không uống và không mời người khác uống. Nếu muốn biết đó là cây gì, mang ảnh hoặc mẫu tới hỏi người có chuyên môn. Nếu không xác định được, an toàn nhất là bỏ. Bình rượu ngâm cũng cần cất xa tầm tay trẻ em.
Thuốc nam của thầy thuốc có giấy phép thì có tác dụng phụ không?
Vẫn có thể có, như mọi loại thuốc. Khác biệt là thầy thuốc có chuyên môn sẽ cân nhắc tình trạng của bạn, chọn vị thuốc, liều phù hợp và theo dõi. Hãy báo cho thầy mọi bệnh và thuốc đang dùng, và báo lại ngay khi có biểu hiện lạ.
Có cách nào biết thuốc nam mình mua có bị trộn thuốc tây không?
Người dùng không tự kiểm được bằng mắt. Dấu hiệu đáng ngờ là thuốc có tác dụng nhanh bất thường, hết đau ngay, ăn ngủ tốt lên nhanh, kèm tăng cân, mặt tròn. Mua ở nơi rõ nguồn gốc, có giấy phép, và đi khám nếu nghi ngờ để bác sĩ đánh giá.