Rượu ngâm củ rễ có ba rủi ro thật, xếp theo mức nguy hiểm: rượu nền không rõ nguồn có thể lẫn methanol gây mù và tử vong; ngâm nhầm hoặc cố ý ngâm cây độc như củ ấu tàu, lá ngón, hạt mã tiền; và lượng cồn uống đều đặn mỗi ngày, thứ mà cái tên "rượu thuốc" khiến nhiều người quên. Củ rễ ngâm vào không làm rượu lành hơn; chúng chỉ thêm mùi vị, màu sắc, và đôi khi thêm độc.
Ngâm rượu là thói quen lâu đời ở nhiều gia đình Việt, từ bình rượu gừng, rượu nghệ đến rượu ba kích, rượu đinh lăng. Bài này không đưa công thức ngâm kèm lượng uống, vì đó là việc của bác sĩ, dược sĩ. Bài nói về những gì cần biết để một bình rượu ngâm trong nhà không thành mối nguy: chọn rượu nền, chọn củ, chọn bình, nhận ra bình hỏng, nhận ra dấu hiệu ngộ độc và phải làm gì ngay.
Rủi ro thứ nhất: rượu nền, nơi methanol ẩn mình
Phần lớn các vụ ngộ độc rượu nặng ở Việt Nam liên quan đến methanol, một loại cồn công nghiệp có trong rượu pha bằng cồn không dùng cho thực phẩm, hoặc trong rượu chưng cất thủ công không đúng cách. Methanol không màu, mùi và vị gần như không khác rượu thường; nhìn, ngửi, đốt lửa hay lắc bọt đều không phân biệt được. Ngâm củ rễ vào không làm methanol bay đi hay giảm độc.
Methanol nguy hiểm vì cơ thể chuyển hoá nó thành những chất độc tấn công thần kinh thị giác và gây rối loạn toàn thân. Triệu chứng thường xuất hiện muộn, sau vài giờ đến một ngày, nên người uống tưởng đã qua: đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, nôn, đau bụng, rồi nhìn mờ, nhìn như có sương, sợ ánh sáng, thở nhanh, khó thở, lơ mơ, co giật, hôn mê. Hậu quả có thể là mù vĩnh viễn hoặc tử vong.
Vì vậy, chọn rượu nền là bước quan trọng nhất của một bình rượu ngâm. Rượu có nhãn, có tên cơ sở sản xuất được cấp phép, mua ở nơi đàng hoàng là lựa chọn an toàn hơn rượu đóng can không nhãn mua theo lít, rượu "nhà nấu" của người không quen, hay rượu giá rẻ bất thường. Rượu nền đã không rõ thì củ rễ có quý đến đâu cũng không đáng ngâm.
Rủi ro thứ hai: ngâm nhầm hoặc ngâm cây độc
Nhiều vụ ngộ độc rượu ngâm không đến từ rượu mà đến từ thứ ngâm trong đó. Ở các tỉnh miền núi phía Bắc, rượu ngâm củ ấu tàu từng gây nhiều ca ngộ độc nặng và tử vong. Củ ấu tàu là cây độc, dân gian ở một số nơi dùng sau khi chế biến rất kỹ, nhưng ngâm rượu thì độc chất tan vào rượu, uống một lượng nhỏ cũng có thể nguy hiểm. Trang không hướng dẫn ngâm hay chế biến củ ấu tàu.
Các trường hợp khác gồm ngâm nhầm lá ngón tưởng là cây thuốc, ngâm hạt mã tiền, ngâm những loại củ rừng không rõ tên được người bán giới thiệu là "củ quý". Có cả trường hợp củ thật nhưng không qua chế biến cần thiết, như hà thủ ô đỏ dân gian phải chế với đậu đen; hà thủ ô còn liên quan đến tổn thương gan ở một số người, ngâm rượu thì rượu lại thêm gánh cho gan.
Nguyên tắc đơn giản: chỉ ngâm những thứ mình nhận dạng chắc chắn, có nguồn gốc rõ, và đã biết là không có độc tính khi ngâm. Củ rễ mua ngoài chợ dưới dạng lát khô thì càng khó nhận dạng, vì đã mất hết lá, hoa, hình dáng cây. Không chắc thì không ngâm. Việc nhận dạng cây độc dễ nhầm có chuyên mục riêng trên trang.
Dấu hiệu ngộ độc sau khi uống rượu ngâm: gọi 115 ngay
Dưới đây là các nhóm dấu hiệu thường gặp. Bảng chỉ giúp nhận ra tình huống khẩn cấp, không dùng để tự chẩn đoán hay tự xử lý tại nhà.
| Nghi nguyên nhân | Dấu hiệu thường gặp | Lúc xuất hiện |
|---|---|---|
| Methanol trong rượu nền | Đau đầu, buồn nôn, nôn, đau bụng, nhìn mờ, sợ ánh sáng, thở nhanh, lơ mơ, co giật | Thường muộn: vài giờ đến một ngày sau khi uống |
| Cây độc như củ ấu tàu | Tê bì môi, lưỡi, miệng rồi lan ra tay chân, buồn nôn, nôn, vã mồ hôi, tim đập chậm hoặc loạn nhịp, tụt huyết áp | Thường nhanh: trong vòng vài chục phút đến vài giờ |
| Lá ngón và cây độc thần kinh khác | Đau bụng, nôn, chóng mặt, giãn đồng tử, yếu cơ, khó thở | Thường nhanh sau khi uống |
| Say rượu nặng | Nôn nhiều, lú lẫn, ngủ li bì khó đánh thức, thở chậm, da lạnh | Trong vài giờ sau khi uống nhiều |
Gặp bất kỳ dấu hiệu nào ở trên, nhất là khi nhiều người cùng uống một bình rượu mà có từ hai người trở lên thấy khó chịu, hãy gọi 115 hoặc đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất, kể cả khi triệu chứng còn nhẹ. Mang theo chai, bình rượu đã uống và phần củ rễ ngâm để nhân viên y tế biết nguyên nhân. Không tự gây nôn cho người đang lơ mơ, không chờ xem có tự hết không.
Rủi ro thứ ba: cồn vẫn là cồn
Gọi là rượu thuốc nhưng mỗi ly vẫn là một ly rượu. Uống đều đặn mỗi ngày, dù ít, với niềm tin rằng đang "uống thuốc", là cách nhiều người tích lũy lượng cồn lâu dài mà không để ý. Cồn tác động lên gan, tim mạch, thần kinh, dạ dày, và làm tăng nguy cơ nhiều bệnh mạn tính. Củ rễ ngâm không trung hoà được tác hại đó.
Cồn còn tương tác với nhiều loại thuốc: thuốc an thần, thuốc ngủ, thuốc giảm đau, thuốc hạ đường huyết, thuốc chống đông và nhiều thuốc khác. Người đang điều trị bệnh mạn tính mà uống rượu thuốc hằng ngày có thể làm thuốc mất tác dụng hoặc tăng tác dụng phụ. Phụ nữ mang thai, cho con bú, trẻ em và thanh thiếu niên không nên uống rượu dưới bất cứ hình thức nào.
Một điều thực tế khác: Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia năm 2019 cấm điều khiển phương tiện giao thông khi trong máu hoặc hơi thở có nồng độ cồn. Một chén rượu ngâm trước bữa cơm rồi lái xe vẫn là vi phạm, và vẫn làm giảm phản xạ như bất kỳ loại rượu nào. Người muốn dùng rượu ngâm như một phần điều trị thì nên hỏi bác sĩ, dược sĩ trước, nói rõ mình đang dùng thuốc gì.
Bình ngâm và cách ngâm cho khỏi hỏng
Bình thuỷ tinh là lựa chọn an toàn. Thuỷ tinh không phản ứng với rượu. Bình nhựa không phải loại dùng cho thực phẩm có thể thôi chất vào rượu khi ngâm lâu. Bình gốm sứ men không rõ nguồn, nhất là men màu sặc sỡ, có thể chứa chì trong men; rượu ngâm lâu trong đó không phải ý hay.
Củ phải sạch và khô. Củ tươi chứa nhiều nước, ngâm vào sẽ nhả nước làm rượu loãng đi; củ dập, củ có đất bám dễ làm bình rượu đục và có mùi lạ. Rửa sạch, để ráo, nhiều nhà phơi se hoặc phơi khô củ trước khi ngâm.
Rượu phải ngập củ. Phần củ nhô lên khỏi mặt rượu tiếp xúc không khí, dễ mốc, rồi mốc rơi vào rượu. Khi rượu cạn dần vì rót ra dùng, củ lộ lên trên, cần để ý.
Đậy kín, để nơi mát, tối. Nắp kín giúp rượu không bay hơi và không có côn trùng rơi vào. Ánh sáng và hơi nóng làm rượu đổi màu, đổi mùi nhanh hơn.
Dán nhãn rõ ràng. Ghi loại củ, ngày ngâm, rượu nền gì. Trong nhà nhiều bình rượu, bình nào ngâm gì dễ quên, mà nhầm một bình rượu ngâm thứ không nên uống là nguy hiểm. Để bình xa tầm tay trẻ nhỏ.
Bình rượu ngâm được biếu, mua trên mạng: thứ trong bình là gì
Không ít bình rượu ngâm trong nhà không do mình ngâm: quà biếu từ người quen ở xa, bình mua qua mạng xã hội với lời giới thiệu là củ rừng quý, bình bày bán ở các điểm dừng chân du lịch. Người uống thường không biết rượu nền từ đâu, củ trong bình là cây gì, đã chế biến hay chưa. Đó đúng là tình huống mà cả ba rủi ro nói ở trên có thể dồn vào một bình.
Lời quảng cáo kiểu củ mọc trên núi cao, củ trăm năm, củ hiếm chỉ đồng bào mới biết, uống vào khoẻ người là dấu hiệu nên dè dặt hơn chứ không phải yên tâm hơn. Những củ rừng không rõ tên chính là nhóm dễ lẫn cây độc nhất, và cây quý hiếm thật thì việc khai thác, mua bán còn bị pháp luật hạn chế. Bình đẹp, củ to, rượu màu hổ phách không nói được gì về độ an toàn.
Với bình rượu không rõ, cách an toàn là không uống. Nếu người biếu là người quen, hỏi rõ củ gì, rượu nền mua ở đâu; không trả lời được rõ ràng thì để bình đó làm kỷ niệm hay bỏ đi, đừng mời khách. Một bữa rượu chung từ một bình ngâm lạ có thể khiến cả bàn phải vào viện cùng lúc.
Bình rượu ngâm bị đục, nổi váng, có mùi lạ
Rượu ngâm lâu ngày có thể chuyển màu vàng, nâu và có lớp cặn mịn dưới đáy; đó thường là chất từ củ rễ tan ra rồi lắng xuống, không đáng lo nếu mùi vẫn bình thường. Điều đáng lo là những thay đổi khác: lớp váng trắng hoặc màng nhầy nổi trên mặt, sợi mốc bám trên phần củ nhô lên, rượu đục như nước vo gạo, có mùi chua như giấm, mùi thối hay mùi hôi lạ.
Những dấu hiệu đó thường xuất hiện khi rượu nền quá nhẹ, củ quá ướt hoặc quá nhiều so với lượng rượu, củ không sạch, hoặc bình không kín. Lúc này rượu không còn đủ độ để ức chế vi sinh vật. Bình rượu như vậy nên bỏ, không lọc lại để uống, không "chữa" bằng cách đổ thêm rượu mạnh.
Một chi tiết nhỏ nhưng hữu ích: khi rót rượu ra, dùng muỗng hoặc vòi rót sạch và khô, không thò tay vào bình. Rót xong đậy nắp ngay. Một bình rượu được mở ra đóng vào hằng ngày suốt nhiều tháng là bình dễ có vấn đề nhất.
Bình rượu ngâm để nhiều năm cũng không phải càng lâu càng tốt như nhiều người nghĩ. Củ rễ ngâm quá lâu có thể mục, bở, rã vụn vào rượu; nắp kín đến đâu thì gioăng cũng lão hoá theo năm tháng. Thỉnh thoảng kiểm tra, củ nào đã bở nát, mặt rượu có váng thì xử lý như bình hỏng.
Câu hỏi thường gặp
Ngâm củ rễ vào rượu có làm methanol trong rượu giảm đi không?
Không. Củ rễ không hấp thụ hay trung hoà methanol. Nếu rượu nền có methanol thì bình rượu ngâm vẫn độc như vậy. Methanol cũng không nhận ra được bằng mắt, mũi hay đốt lửa. Cách phòng duy nhất là dùng rượu nền rõ nguồn gốc, có nhãn, của cơ sở được cấp phép.
Uống rượu ngâm xong vài giờ thấy nhìn mờ, đau đầu thì làm sao?
Gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế ngay, mang theo chai rượu đã uống. Nhìn mờ, đau đầu, buồn nôn xuất hiện muộn sau khi uống rượu có thể là dấu hiệu ngộ độc methanol, cần điều trị sớm để tránh mù và tử vong. Báo cho những người uống cùng đi khám luôn.
Rượu ngâm củ ấu tàu có uống được nếu ngâm lâu?
Không nên. Củ ấu tàu là cây độc, độc chất tan vào rượu và đã gây nhiều ca ngộ độc nặng, tử vong ở nước ta. Ngâm lâu không làm mất độc. Dấu hiệu ngộ độc là tê môi lưỡi, tê tay chân, nôn, tim đập bất thường; gặp những dấu hiệu này phải gọi 115 ngay.
Rượu ngâm có cặn dưới đáy có sao không?
Cặn mịn lắng dưới đáy, rượu vẫn trong và mùi bình thường thường là chất từ củ rễ tan ra rồi lắng, không đáng lo. Còn váng trắng, màng nhầy trên mặt, mốc trên củ, rượu đục, mùi chua hay hôi là bình rượu đã hỏng, nên bỏ cả bình.
Có nên ngâm rượu bằng bình nhựa không?
Không nên, trừ khi đó là bình nhựa ghi rõ dùng cho thực phẩm và đồ uống có cồn. Rượu là dung môi, ngâm lâu trong nhựa không phù hợp có thể thôi chất vào rượu. Bình thuỷ tinh dày có nắp kín là lựa chọn an toàn và dễ quan sát nhất.
Uống một chén rượu thuốc mỗi ngày có tốt cho sức khoẻ không?
Trang không khuyến khích. Mỗi chén rượu thuốc vẫn là một lượng cồn, uống đều đặn lâu dài ảnh hưởng gan, tim mạch, thần kinh và tương tác với nhiều loại thuốc. Ai muốn dùng rượu ngâm vì lý do sức khoẻ nên hỏi bác sĩ, dược sĩ, nhất là khi đang điều trị bệnh.