Một quảng cáo cây thuốc, dược liệu thường trộn ba loại câu: câu kiểm được (tên sản phẩm, nơi sản xuất, số đăng ký hoặc số công bố), câu mô tả cảm tính (“quý hiếm”, “thượng hạng”, “nguyên chất”), và câu hứa hẹn về sức khoẻ (“khỏi hẳn”, “thay thế thuốc”, “trẻ ra mười tuổi”). Người đọc tỉnh táo chỉ tin loại thứ nhất sau khi đã tự kiểm, coi loại thứ hai là lời chào hàng, và coi loại thứ ba là dấu hiệu đáng ngờ.
Bài này giúp bạn phân biệt ba nhóm hàng hay bị quảng cáo lẫn nhau, đọc từng kiểu câu thường gặp, hiểu câu bắt buộc “không phải là thuốc”, nhận ra lời chứng thực dựng sẵn, tra số đăng ký, và biết báo quảng cáo sai ở đâu. Quy định cụ thể có thể thay đổi; phần luật chỉ nêu nguyên lý, bạn nên kiểm văn bản hiện hành.
Ba nhóm hàng hay bị quảng cáo lẫn với nhau
Củ rễ, cây lá bán ngoài thị trường có thể thuộc ít nhất ba nhóm, và mỗi nhóm được phép nói những điều khác nhau. Nhóm thứ nhất là nông sản, dược liệu thô: củ nghệ, lát đinh lăng khô, lá chè vằng bán theo cân. Nhóm thứ hai là thuốc, gồm thuốc dược liệu và thuốc cổ truyền, phải được cấp phép lưu hành và mới được nói tới công dụng điều trị theo đúng nội dung được duyệt. Nhóm thứ ba là thực phẩm, trong đó có thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, thường gọi là thực phẩm chức năng: không phải thuốc, không được quảng cáo là chữa bệnh.
Rắc rối bắt đầu khi một sản phẩm thuộc nhóm thứ ba lại được quảng cáo như nhóm thứ hai. Hộp trà thảo mộc, lọ viên nang, chai cao lỏng được công bố là thực phẩm, nhưng lời quảng cáo nói “hỗ trợ điều trị dứt điểm”, “thay thế thuốc tây”. Người mua không phân biệt được nhóm, nên tin rằng mình đang mua một thứ thuốc đã được kiểm chứng.
Nhóm thứ nhất cũng có vấn đề riêng: lát củ khô bán theo cân thường đi kèm lời truyền miệng của người bán về công dụng. Lời đó không bị ai kiểm, và người bán nhiều khi chỉ nhắc lại những gì họ nghe. Mua củ rễ để nấu ăn, để pha trà là một chuyện; mua vì tin vào lời hứa chữa bệnh của người bán là chuyện khác.
Câu hỏi đầu tiên khi đọc bất kỳ quảng cáo nào vì vậy là: sản phẩm này thuộc nhóm nào? Câu trả lời quyết định quảng cáo được phép nói gì và bạn nên tin tới đâu.
Câu quảng cáo thường gặp và nghĩa thật của nó
Các câu dưới đây là ví dụ tiêu biểu, không lấy từ một sản phẩm cụ thể nào. Cột giữa là cách đọc cho tỉnh, cột phải là việc bạn có thể làm.
| Câu quảng cáo | Đọc cho tỉnh | Việc nên làm |
|---|---|---|
| “Chữa khỏi hoàn toàn, dứt điểm” | Lời hứa mà ngay cả thuốc được cấp phép cũng hiếm khi đưa ra với bệnh mạn tính | Coi là dấu hiệu đáng ngờ; hỏi bác sĩ |
| “100% tự nhiên, không tác dụng phụ” | Tự nhiên không đồng nghĩa vô hại; mọi thứ có tác dụng đều có thể có tác dụng phụ | Hỏi thành phần cụ thể và ai không nên dùng |
| “Được chuyên gia đầu ngành khuyên dùng” | Thường không nêu tên, nơi làm việc; hình ảnh có thể dựng | Tìm xem người đó có thật, có thật sự nói vậy không |
| “Hàng rừng trăm tuổi, quý hiếm” | Không kiểm được tuổi; nếu thật là loài quý hiếm thì có thể vi phạm quy định bảo vệ | Hỏi nguồn gốc, giấy tờ; cân nhắc không mua |
| “Nghiên cứu đã chứng minh” | Không nói nghiên cứu nào, trên người hay trên chuột, ở đâu | Hỏi tên nghiên cứu; nghiên cứu trên tế bào, động vật chưa phải bằng chứng ở người |
| “Chỉ còn hôm nay, giảm sốc” | Kỹ thuật giục mua, không liên quan chất lượng | Chờ thêm một ngày, hỏi người thân |
Một quảng cáo có hai ba câu thuộc các dòng trên đã đủ lý do để bạn không mua vội. Sản phẩm tốt vẫn còn đó ngày mai.
Câu “không phải là thuốc” nghĩa là gì
Theo nguyên tắc chung của pháp luật về an toàn thực phẩm và quảng cáo ở Việt Nam, quảng cáo thực phẩm bảo vệ sức khoẻ phải có câu khuyến cáo với nội dung: thực phẩm này không phải là thuốc, không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh. Câu này thường xuất hiện ở cuối quảng cáo, chữ nhỏ, đọc nhanh, nhưng nó là câu quan trọng nhất trong cả quảng cáo.
Nó cho bạn biết sản phẩm thuộc nhóm thực phẩm, không phải thuốc. Mọi lời hứa chữa bệnh trước đó, dù nói khéo đến đâu, đều phải hiểu trong giới hạn của câu này. Nếu quảng cáo vừa có câu “không phải là thuốc” vừa nói “chữa dứt điểm”, thì chính quảng cáo đó đang tự mâu thuẫn.
Ngược lại, nếu một sản phẩm được quảng cáo chữa bệnh mà hoàn toàn không có câu này, không có số đăng ký thuốc, thì có thể nó đang bị quảng cáo sai nhóm. Đây là trường hợp nên báo cho cơ quan quản lý.
Câu khuyến cáo không có nghĩa là sản phẩm vô dụng hay độc hại. Nhiều thực phẩm bảo vệ sức khoẻ có vai trò bổ sung dinh dưỡng hợp lý. Nó chỉ có nghĩa là bạn không nên bỏ thuốc, không nên trì hoãn khám bệnh để dùng sản phẩm này thay thế.
Lời chứng thực, áo blouse và ảnh trước – sau
Lời chứng thực của “người dùng thật”. Quảng cáo dược liệu hay dùng lời kể của người đã dùng: tên, tuổi, quê quán, bệnh đã khỏi. Người đọc không kiểm được người đó có thật, có thật sự dùng sản phẩm, có được chẩn đoán đúng bệnh không. Một lời chứng thực, dù thật, cũng chỉ là một trường hợp; nó không cho biết bao nhiêu người khác dùng mà không khỏi.
Hình ảnh người mặc áo blouse trắng. Người mặc áo blouse trong quảng cáo không nhất thiết là bác sĩ, dược sĩ. Pháp luật về quảng cáo có những hạn chế với việc dùng hình ảnh, danh nghĩa nhân viên y tế để quảng cáo thực phẩm; bạn nên coi hình ảnh đó là một kỹ thuật thuyết phục, không phải bảo đảm.
Ảnh trước – sau. Ảnh da trước và sau, ảnh vết thương trước và sau, ảnh kết quả xét nghiệm trước và sau rất dễ chọn lọc, chỉnh sửa hoặc lấy từ nguồn khác. Kết quả xét nghiệm cải thiện có thể vì người bệnh đồng thời dùng thuốc, thay đổi ăn uống, không phải vì sản phẩm.
Người nổi tiếng giới thiệu. Người nổi tiếng được trả tiền để quảng cáo. Họ không phải người có chuyên môn y dược, và việc họ dùng thật hay không cũng không chứng minh sản phẩm có hiệu quả với bạn. Đã có những trường hợp hình ảnh người nổi tiếng bị ghép vào quảng cáo mà họ không hề biết.
Tra số đăng ký, số công bố trước khi mua
Sản phẩm thuốc phải có số đăng ký lưu hành; thực phẩm bảo vệ sức khoẻ phải có giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố. Các thông tin này được công khai trên cổng thông tin của cơ quan quản lý. Cách tra theo nguyên lý như sau.
- Tìm trên nhãn sản phẩm: số đăng ký (với thuốc) hoặc số giấy tiếp nhận công bố (với thực phẩm bảo vệ sức khoẻ), tên tổ chức chịu trách nhiệm, địa chỉ.
- Với thuốc, tra số đăng ký trên trang tra cứu của Cục Quản lý Dược (Bộ Y tế). Với thực phẩm, tra trên hệ thống của Cục An toàn thực phẩm.
- Đối chiếu tên sản phẩm, thành phần, nhà sản xuất trên kết quả tra với nhãn bạn đang cầm. Lệch một chỗ là đáng ngờ.
- Đối chiếu nội dung quảng cáo với công dụng được ghi trong hồ sơ. Sản phẩm được công bố là thực phẩm mà quảng cáo chữa bệnh là quảng cáo vượt phạm vi.
- Không tìm thấy số, hoặc người bán không đưa được số, thì không mua.
Với củ rễ khô bán theo cân ngoài chợ, không có số đăng ký nào để tra. Khi đó bạn chỉ có thể dựa vào việc nhận đúng cây, xem hàng có mốc, có mùi lạ hay không, và mua ở nơi có địa chỉ rõ ràng. Chuyện chọn mua sâm, dược liệu quý cho đúng hàng là đề tài riêng của các trang về người mua.
Hàng “rừng”, “trăm tuổi”, “hoang dã”: lời quảng cáo có thể là lời thú nhận
Chữ “rừng” và “trăm tuổi” bán rất được giá, vì người mua tin rằng cây mọc lâu năm trong rừng thì quý hơn cây trồng. Nhưng không ai kiểm được tuổi một khúc rễ khô đã thái lát, và cũng không ai kiểm được nó mọc ở rừng hay ở vườn. Phần lớn lời quảng cáo kiểu này không kiểm được.
Nếu lời quảng cáo là thật, thì nó lại đặt ra một vấn đề khác. Nhiều loài cây thuốc quý mọc tự nhiên trong rừng ở Việt Nam đã cạn dần vì bị khai thác, và một số loài được pháp luật về lâm nghiệp, đa dạng sinh học bảo vệ. Khai thác, mua bán cây rừng thuộc các danh mục nguy cấp, quý, hiếm có thể vi phạm pháp luật. Mua hàng “rừng” của một loài quý hiếm là góp phần vào việc khai thác đó.
Thổ Hào chủ trương nói về những cây củ thông dụng trồng được ở vườn nhà, và không khuyến khích đào cây hoang trong rừng. Với cây thuốc thông dụng, hàng trồng có nguồn gốc rõ ràng, có thể theo dõi quy trình trồng và thu hái, thường đáng tin hơn một túi rễ “rừng” không rõ ai đào, đào ở đâu, có lẫn loài khác hay không.
Báo quảng cáo sai ở đâu
Khi thấy quảng cáo hứa chữa bệnh cho thực phẩm, quảng cáo thuốc không có số đăng ký, hoặc dùng hình ảnh nhân viên y tế, người nổi tiếng một cách đáng ngờ, bạn có thể báo cho cơ quan quản lý. Theo phân cấp chung, Sở Y tế tỉnh, thành phố, Cục An toàn thực phẩm, Cục Quản lý Dược của Bộ Y tế là những nơi tiếp nhận phản ánh về quảng cáo thực phẩm và thuốc. Các tổ chức bảo vệ người tiêu dùng cũng tiếp nhận khiếu nại khi bạn đã mua phải hàng không đúng quảng cáo.
Trên các nền tảng mạng xã hội và sàn thương mại điện tử, đều có chức năng báo cáo nội dung, báo cáo người bán. Báo cáo không mất nhiều thời gian và giúp giảm số người khác gặp phải.
Khi báo, chuẩn bị ảnh chụp màn hình quảng cáo, đường dẫn, thời điểm thấy quảng cáo, tên người bán, và nếu đã mua thì giữ hoá đơn, bao bì, tin nhắn trao đổi. Nếu đã dùng sản phẩm và có phản ứng bất thường, đi khám trước, báo sau, và nói với bác sĩ đúng tên sản phẩm.
Câu hỏi thường gặp
Sản phẩm có số công bố thì có nghĩa là đã được kiểm chứng hiệu quả không?
Không. Số công bố cho thấy sản phẩm đã làm thủ tục theo quy định về an toàn thực phẩm, chủ yếu là về các chỉ tiêu an toàn. Nó không có nghĩa là cơ quan quản lý đã chứng nhận sản phẩm chữa được bệnh. Thực phẩm bảo vệ sức khoẻ không được quảng cáo như thuốc.
Quảng cáo nói có nghiên cứu khoa học thì có tin được không?
Hỏi cụ thể nghiên cứu nào, công bố ở đâu, làm trên người hay trên động vật, tế bào. Nhiều quảng cáo dựa trên nghiên cứu trên tế bào hoặc chuột, hoặc nghiên cứu về một hoạt chất chứ không phải về chính sản phẩm. Kết quả đó chưa đủ để nói sản phẩm có tác dụng ở người.
Mua củ rễ khô ngoài chợ thì kiểm tra thế nào khi không có nhãn?
Không có số để tra, bạn chỉ có thể dựa vào hình thái, màu, mùi, độ khô, dấu hiệu mốc mọt, và nguồn gốc người bán. Mua ở nơi có địa chỉ rõ, người bán nói được hàng từ đâu. Nếu không chắc là cây gì, nhất là với vị dễ nhầm với cây độc, đừng mua để dùng như thuốc.
Thấy người nổi tiếng quảng cáo dược liệu thì có nên tin không?
Người nổi tiếng không phải người có chuyên môn y dược, và họ thường được trả tiền để quảng cáo. Đã có trường hợp hình ảnh người nổi tiếng bị ghép vào quảng cáo mà họ không biết. Hãy tra số đăng ký sản phẩm và hỏi bác sĩ, dược sĩ thay vì tin vào gương mặt quen.
Đã mua sản phẩm quảng cáo sai mà muốn trả lại thì làm sao?
Giữ hoá đơn, bao bì, tin nhắn, ảnh chụp quảng cáo. Liên hệ người bán trước. Nếu không được giải quyết, có thể khiếu nại tới sàn thương mại điện tử, tổ chức bảo vệ người tiêu dùng, hoặc cơ quan quản lý thị trường, y tế nơi bạn sống. Quy trình cụ thể nên kiểm theo quy định hiện hành.
Câu không phải là thuốc có bắt buộc với mọi sản phẩm từ cây thuốc không?
Câu khuyến cáo này áp dụng cho quảng cáo thực phẩm bảo vệ sức khoẻ theo nguyên tắc chung của pháp luật. Thuốc được cấp phép thì có quy định quảng cáo riêng. Củ rễ khô bán như nông sản không có nhãn quảng cáo kiểu này. Quy định có thể thay đổi, nên kiểm văn bản hiện hành.