Gừng, nghệ, riềng dùng như gia vị trong bữa cơm, ở lượng mà bếp Việt quen dùng từ bao đời, là bình thường với đa số người. Điều cần cẩn thận là khi chuyển từ "gia vị trong món" sang "dùng cho sức khỏe": uống nước gừng đặc nhiều cốc mỗi ngày, uống tinh bột nghệ mỗi sáng, dùng viên nghệ, viên gừng cô đặc. Ở mức đó, người đang dùng thuốc, phụ nữ mang thai, người có bệnh gan, sỏi mật, sắp phẫu thuật nên hỏi bác sĩ trước.
Ba củ họ Gừng này có mặt trong bếp mỗi ngày: gừng trong nước chấm, nồi cá, cốc trà; nghệ trong mì Quảng, cá kho, bánh xèo; riềng trong món om, chả cá. Cùng lúc đó, mạng xã hội đầy lời khuyên "uống nghệ mỗi sáng", "ngậm gừng cả ngày". Bài này không đưa ra con số liều dùng, vì đó là việc của thầy thuốc; nó giúp phân biệt lượng trong bếp với lượng bổ sung, nhận ra dấu hiệu dùng quá tay và biết ai nên hỏi trước.
Lượng gia vị trong bếp trông như thế nào
Khi nấu, gừng, nghệ, riềng được dùng theo kiểu "vài lát", "một khúc nhỏ bằng đốt ngón tay", "một nhúm". Lượng đó chia cho cả nồi, cả nhà, nên mỗi người chỉ ăn một phần nhỏ. Một bát cháo có vài sợi gừng; một bữa cá kho, mỗi người ăn vài khúc cá có ngấm nghệ; một bát mắm gừng chấm vịt, mỗi người chấm vài lần. Đó là lượng mà cơ thể người Việt đã quen qua nhiều thế hệ.
Thêm vào đó, gia vị trong bếp luôn đi kèm thức ăn khác: cơm, rau, thịt, cá. Ăn gừng cùng bữa khác hẳn uống nước gừng đặc lúc bụng đói; nghệ trong món xào có dầu mỡ khác hẳn bột nghệ khuấy nước uống không. Thức ăn đi kèm làm vị cay, đắng dịu đi và dạ dày ít bị kích ứng hơn.
Vì vậy, với đa số người khỏe mạnh, không cần đếm gừng nghệ riềng trong bữa ăn. Nếu một món quá cay gừng hay quá đắng nghệ, đó là món nêm quá tay, chỉ cần lần sau giảm. Lời khuyên trong bài chủ yếu dành cho trường hợp dùng ngoài bữa ăn, dùng liên tục, dùng dạng cô đặc.
Lượng trong bếp khác sản phẩm bổ sung ở đâu
Độ cô đặc. Viên nghệ, viên curcumin, viên gừng, trà gừng hoà tan cô đặc chứa lượng hoạt chất cao hơn nhiều so với vài lát củ trong món ăn. Có sản phẩm còn thêm chất giúp hấp thu tốt hơn, như chiết xuất hạt tiêu đen, làm lượng vào cơ thể càng lớn.
Tần suất. Gia vị trong bếp có hôm nhiều, hôm ít, theo món. Sản phẩm bổ sung thì uống đều đặn mỗi ngày, nhiều tuần, nhiều tháng, nên tác động cộng dồn khác.
Cách dùng. Uống lúc đói, uống nhiều lần trong ngày, pha đặc, khiến dạ dày dễ bị kích ứng hơn so với ăn trong bữa.
Mục đích. Gia vị dùng để nấu cho ngon; sản phẩm bổ sung thường được dùng với kỳ vọng phòng hay chữa bệnh. Kỳ vọng đó dễ khiến người dùng tăng lượng, bỏ thuốc đang điều trị, hoặc chậm đi khám.
Quản lý. Thực phẩm bảo vệ sức khỏe không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh, đây là điều quy định về ghi nhãn ở Việt Nam yêu cầu nêu rõ. Chất lượng sản phẩm trên thị trường cũng không đồng đều.
Một ngày ăn uống bình thường có bao nhiêu gừng, nghệ, riềng
Thử hình dung một ngày của một gia đình miền Bắc. Sáng, bát cháo hay bát phở có vài lát gừng nướng trong nồi nước dùng, chia cho cả nồi mười mấy bát. Trưa, đĩa cá kho nghệ dùng một khúc nghệ cỡ ngón tay cho cả nồi cá ăn hai ba bữa. Tối, nồi ốc om chuối đậu hay món giả cầy dùng vài khúc riềng giã cùng nghệ, mẻ, cũng chia cho cả mâm. Tính ra, phần mỗi người ăn vào chỉ là vài gam củ tươi, lại trải đều trong ngày và luôn đi cùng cơm, rau.
Một gia đình miền Trung có thể ăn nghệ nhiều hơn: tô mì Quảng buổi sáng, đĩa cơm gà vàng buổi trưa. Một gia đình miền Nam có bát nước mắm gừng chấm vịt, nồi gà kho gừng. Dù vậy, đó vẫn là lượng gia vị, dù đậm đến đâu thì người ăn cũng tự dừng vì cay hay đắng trước khi tới mức đáng lo.
Khác hẳn là cảnh một người mỗi sáng khuấy hai thìa tinh bột nghệ vào cốc nước, trưa uống thêm hai viên nghệ, tối pha trà gừng đặc, và giữ như vậy nhiều tháng. Lượng hoạt chất lúc đó vượt xa bữa cơm, không còn thức ăn đi kèm, và thường không ai theo dõi. Chính kiểu dùng này mới là đối tượng của những lời dặn thận trọng ở phần dưới.
Dấu hiệu đang dùng quá tay
Mỗi người chịu được một mức khác nhau. Những dấu hiệu dưới đây gợi ý rằng lượng gừng, nghệ, riềng đang nhiều hơn mức cơ thể mình thoải mái:
- Ợ nóng, nóng rát vùng thượng vị, cảm giác cồn cào sau khi ăn hay uống.
- Đầy bụng, buồn nôn, đi ngoài phân lỏng.
- Miệng, họng cay rát kéo dài.
- Với người dùng nghệ dạng cô đặc kéo dài: mệt mỏi, chán ăn, nước tiểu sẫm màu, vàng da, vàng mắt, ngứa toàn thân, đau tức hạ sườn phải. Đây là dấu hiệu có thể liên quan tới gan, cần ngừng sản phẩm và đi khám ngay.
- Bầm tím dễ, chảy máu chân răng, chảy máu cam bất thường ở người đang dùng thuốc chống đông mà lại dùng thêm nhiều gừng, nghệ: đi khám ngay.
- Nổi mẩn, ngứa, sưng môi sau khi ăn hay tiếp xúc: có thể là dị ứng; khó thở thì gọi 115.
Đã có những báo cáo ở nhiều nước về tổn thương gan liên quan tới sản phẩm bổ sung nghệ, curcumin, phần lớn ở dạng cô đặc dùng kéo dài. Những ca này không phổ biến, nhưng đủ để thầy thuốc khuyên thận trọng, nhất là với người đã có bệnh gan.
Ai nên hỏi bác sĩ trước khi dùng nhiều
Với các nhóm sau, lượng gia vị bình thường trong bữa ăn thường không cần lo, nhưng dùng thêm ngoài bữa, dùng dạng cô đặc thì nên hỏi bác sĩ, dược sĩ:
- Người đang dùng thuốc chống đông, chống kết tập tiểu cầu: gừng và nghệ lượng lớn có thể làm tăng nguy cơ chảy máu khi dùng cùng thuốc.
- Người có sỏi mật, tắc đường mật: nghệ có thể kích thích co bóp túi mật; người có sỏi nên hỏi trước.
- Người có bệnh gan: thận trọng với mọi sản phẩm bổ sung, kể cả nghệ.
- Người đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết: hỏi bác sĩ trước khi tự thêm sản phẩm gừng, nghệ với hy vọng hạ đường.
- Phụ nữ mang thai, cho con bú: gia vị trong món ăn thường dùng được; sản phẩm cô đặc thì hỏi bác sĩ sản.
- Người sắp phẫu thuật, nhổ răng: báo với bác sĩ về mọi sản phẩm bổ sung đang dùng, vì có thể cần ngừng trước một thời gian.
- Trẻ nhỏ: chỉ dùng như gia vị nhẹ trong món ăn, không cho trẻ uống nước gừng đặc, tinh bột nghệ hay viên bổ sung khi chưa hỏi bác sĩ nhi.
- Người bị trào ngược, viêm loét dạ dày: gừng cay có thể làm nặng triệu chứng; ăn ít, ăn cùng bữa.
Riêng từng củ: điều đã biết và chưa biết
Gừng. Gừng là gia vị được nghiên cứu khá nhiều, có những bằng chứng ủng hộ việc dùng gừng khi buồn nôn ở một số tình huống. Tuy vậy, chuyện dùng gừng thay thuốc cho các bệnh khác chưa đủ cơ sở. Gừng nhiều có thể gây ợ nóng, khó chịu dạ dày.
Nghệ. Curcumin trong nghệ được nghiên cứu nhiều trong phòng thí nghiệm, nhưng hấp thu qua đường ăn uống kém, và kết quả trên người còn nhiều chỗ chưa thống nhất. Những lời quảng cáo nghệ chữa đau dạ dày, chữa ung thư là vượt xa bằng chứng hiện có. Nghệ trong món ăn là gia vị tốt; nghệ cô đặc là chuyện cần thầy thuốc.
Riềng. Riềng chủ yếu được dùng làm gia vị trong bếp Đông Nam Á. Dữ liệu về riềng như một sản phẩm sức khỏe ít hơn gừng, nghệ nhiều. Riềng trong món om, chả cá là lượng gia vị bình thường; riềng không phải thứ cần uống thêm.
Củ mốc, bột mốc. Củ gừng, nghệ, riềng thối mềm, có mốc thì bỏ cả củ; bột gừng, bột nghệ để nơi ẩm vón cục, có mùi mốc cũng bỏ. Nấm mốc trên gia vị khô có thể sinh độc tố mà nấu không phá hết.
Đọc lời khuyên "uống nghệ, ngậm gừng mỗi ngày" trên mạng
Trên mạng xã hội, rất nhiều lời khuyên kiểu "mỗi sáng một cốc nước nghệ mật ong", "ngậm gừng cả ngày để khỏi bệnh", "riềng chữa đủ thứ". Một số lời khuyên đi kèm bán sản phẩm. Khi đọc, nên xem kỹ: ai nói, có dẫn nguồn đáng tin không, có nói rõ ai không nên dùng không, có khuyên bỏ thuốc đang dùng không. Lời khuyên nào bảo bỏ thuốc bác sĩ kê để dùng gừng nghệ thay thế là lời khuyên nguy hiểm.
Một cốc nước gừng ấm khi trời lạnh hay một thìa nghệ trong nồi canh là chuyện của bữa ăn. Biến chúng thành liệu trình hằng ngày, kéo dài nhiều tháng, là chuyện khác. Không ai cấm người khỏe mạnh uống trà gừng; nhưng người có bệnh, đang dùng thuốc thì nên kể với bác sĩ mình đang dùng gì, bao nhiêu, để bác sĩ cân nhắc.
Khi đi khám, mang theo tên sản phẩm, hộp thuốc, gói trà hay lọ bột đang dùng. Bác sĩ, dược sĩ không thể tư vấn đúng nếu không biết người bệnh đang tự dùng thêm những gì.
Dùng ba củ họ Gừng cho ngon và yên tâm
Cách đơn giản nhất để hưởng cái ngon của gừng, nghệ, riềng là để chúng ở đúng chỗ: trong nồi, trong chảo, trong bát chấm. Nêm vừa tay, dùng củ tươi sạch, phi nghệ trong dầu cho màu đẹp, giã riềng cho món om thơm, thái chỉ gừng cho bát cháo ấm. Đó là cách bếp Việt đã dùng chúng từ lâu.
Khi có ý định dùng thêm vì sức khỏe, dừng lại hỏi ba câu: mình có đang dùng thuốc gì không, mình có bệnh gan, mật, dạ dày, máu không, mình có đang mang thai hay sắp phẫu thuật không. Có một câu trả lời "có" là đủ lý do để hỏi bác sĩ trước.
Và nếu sau khi dùng mà thấy những dấu hiệu bất thường như vàng da, nước tiểu sẫm, chảy máu bất thường, khó thở, thì dừng ngay, đến cơ sở y tế, mang theo sản phẩm đã dùng. Phần lớn người sẽ không bao giờ gặp những chuyện này, nhưng biết trước thì khi cần sẽ không lúng túng.
Câu hỏi thường gặp
Ăn gừng mỗi ngày có hại không?
Gừng dùng làm gia vị trong bữa ăn mỗi ngày là bình thường với đa số người. Dùng nhiều, uống nước gừng đặc lúc đói có thể gây ợ nóng, khó chịu dạ dày. Người dùng thuốc chống đông hay có bệnh nền nên hỏi bác sĩ nếu dùng lượng lớn.
Uống tinh bột nghệ mỗi sáng có tốt không?
Chưa có đủ bằng chứng để khuyên mọi người uống tinh bột nghệ hằng ngày. Người có sỏi mật, bệnh gan, đang dùng thuốc chống đông, mang thai hay sắp phẫu thuật nên hỏi bác sĩ trước. Nghệ trong món ăn là cách dùng quen và an toàn hơn.
Viên nghệ curcumin có gây hại gan không?
Đã có báo cáo ở nhiều nước về tổn thương gan liên quan sản phẩm bổ sung nghệ, curcumin dạng cô đặc. Trường hợp này không phổ biến, nhưng nếu đang dùng mà thấy vàng da, nước tiểu sẫm, mệt mỏi, hãy ngừng và đi khám ngay.
Người uống thuốc chống đông có ăn gừng nghệ được không?
Lượng gia vị bình thường trong món ăn thường không đáng lo, nhưng gừng, nghệ lượng lớn hay dạng cô đặc có thể tăng nguy cơ chảy máu khi dùng cùng thuốc. Hãy báo bác sĩ về thói quen dùng gừng nghệ của mình.
Riềng có cần dùng thêm như gừng, nghệ không?
Không. Riềng chủ yếu là gia vị trong bếp, dữ liệu về riềng như sản phẩm sức khỏe ít hơn gừng, nghệ nhiều. Dùng riềng trong món om, chả cá, món kho ở lượng bình thường là đủ.
Trẻ nhỏ ăn gừng, nghệ được không?
Trẻ có thể ăn các món có chút gừng, nghệ như gia vị nhẹ. Không cho trẻ uống nước gừng đặc, tinh bột nghệ hay viên bổ sung khi chưa hỏi bác sĩ nhi. Trẻ không chịu cay như người lớn.