Cháo hành gừng là cháo trắng hoặc cháo thịt nấu nhừ, khi chín cho gừng thái chỉ, hành lá và có thể thêm tía tô, rắc tiêu, ăn nóng. Gừng chỉ cần vài lát thái chỉ cho một bát, đủ để cháo thơm, cay nhẹ và ấm người; cho quá nhiều gừng thì cay gắt, khó ăn và có thể làm người dạ dày yếu thấy rát. Món này là món ăn, không thay được thuốc hay việc đi khám khi sốt cao, khó thở.
Dân gian gọi bát cháo hành gừng, cháo hành tía tô là cháo giải cảm, nấu cho người bị nhiễm lạnh, người mới ốm dậy, người ăn kém. Cái hay của món nằm ở chỗ nó dễ nuốt, nóng, có mùi thơm kích thích ăn uống, và nấu được bằng thứ có sẵn trong bếp. Bài này đi qua cách nấu, các biến thể, lượng gừng hợp lý trong bữa và những ai nên bớt gừng.
Vì sao người ta nấu cháo hành gừng khi trời trở lạnh
Trong ăn uống dân gian Việt, gừng được xem là vị ấm, hành và tía tô cũng vậy. Khi trời trở lạnh, gió mùa về, người bị nhiễm lạnh, ngạt mũi, ớn lạnh, người ta nấu bát cháo thật nóng, cho nhiều hành, gừng, tía tô, ăn xong đắp chăn cho ra mồ hôi. Cách làm này truyền qua nhiều thế hệ và gần như nhà nào cũng biết.
Ở góc bếp, có những điều dễ hiểu: cháo nóng làm ấm người, dễ nuốt khi họng khó chịu, cung cấp nước và năng lượng khi người mệt ăn kém. Gừng và hành có mùi thơm, vị cay nhẹ, làm bát cháo đỡ nhạt và người ăn thấy dễ chịu hơn. Gừng cũng được nhiều người dùng khi buồn nôn nhẹ. Đó là những lợi ích của một món ăn hợp lúc.
Điều không nên gán cho bát cháo là khả năng chữa khỏi bệnh. Cảm lạnh thông thường thường tự khỏi sau vài ngày nghỉ ngơi, ăn uống đủ, còn cúm, viêm phổi hay nhiễm trùng khác thì cần thầy thuốc. Bát cháo hành gừng hỗ trợ người bệnh ăn được, không thay thuốc và không thay việc đi khám.
Nấu cháo trắng nhừ làm nền
Cháo ngon là cháo nhừ, hạt gạo nở bung mà nước vẫn sánh mịn, không lổn nhổn. Cách nấu dưới đây làm nền cho mọi biến thể.
- Vo gạo tẻ, có thể trộn thêm chút gạo nếp cho cháo sánh. Để ráo rồi rang sơ gạo trên chảo khô tới khi hạt hơi vàng, thơm; bước này giúp cháo nhanh nhừ và thơm hơn.
- Cho gạo vào nồi với nhiều nước, tỉ lệ khoảng một phần gạo với tám đến mười phần nước tuỳ muốn cháo đặc hay loãng.
- Đun sôi rồi hạ lửa nhỏ, khuấy đều để gạo không dính đáy, nấu tới khi hạt gạo nở bung, cháo sánh lại.
- Nêm muối, có thể thêm chút nước mắm. Nếu cháo đặc quá thì thêm nước sôi, khuấy đều.
- Muốn nhanh hơn, ngâm gạo trước vài tiếng hoặc dùng nồi áp suất, nồi cháo điện.
Cháo dễ trào và dễ khê đáy, nên trong lúc nấu đừng đi xa bếp quá lâu. Nếu có chút xương hoặc vài con tôm khô, cho vào nồi từ đầu, cháo sẽ ngọt hơn hẳn mà không cần nêm nhiều. Với người mệt, cháo nên nấu loãng hơn bình thường một chút để dễ nuốt và bù được thêm nước.
Chọn, sơ chế gừng, hành, tía tô
Gừng già cho mùi cay ấm rõ. Gừng già vỏ nâu, củ chắc, ít nước, cay nồng; gừng non vỏ mỏng hồng, ít cay, mùi nhẹ. Cháo hành gừng hay dùng gừng già cho rõ vị; ai không quen cay thì dùng gừng non hoặc ít gừng già.
Thái chỉ thật mảnh. Gừng cạo vỏ, thái lát mỏng rồi thái chỉ thật mảnh. Sợi gừng mảnh tản đều trong bát, mỗi thìa có chút cay; miếng gừng to cắn phải sẽ cay gắt. Có thể đập dập một lát gừng cho vào nồi lúc nấu để cháo thơm từ trong, rồi vớt ra.
Hành lá và hành tím. Hành lá thái nhỏ, phần đầu trắng có thể đập dập cho vào lúc cháo đang sôi; hành tím phi thơm rưới lên mặt cháo cho người thích béo.
Tía tô. Lá tía tô rửa sạch, thái chỉ, thả vào bát lúc cháo nóng. Tía tô có mùi thơm đặc biệt, nhiều nhà nấu cháo hành tía tô mà không cần gừng.
Chọn củ sạch, không mốc. Củ gừng mọc mầm vẫn có thể dùng nếu củ còn chắc, nhưng gừng thối mềm hay có mốc thì bỏ cả củ, không cắt bỏ phần hỏng rồi dùng phần còn lại.
Ba bát cháo quen: cháo trắng, cháo thịt bằm, cháo gà
Cháo trắng hành gừng là đơn giản nhất: múc cháo nóng ra bát, cho gừng thái chỉ, hành lá, tía tô, rắc tiêu, nhỏ chút nước mắm ngon. Đậy bát một lúc cho gừng hành ngấm hơi nóng rồi ăn. Đây là bát cháo cho người ăn kém, miệng nhạt, chỉ muốn món thật nhẹ.
Cháo thịt bằm hành gừng: thịt nạc băm ướp chút nước mắm, tiêu; khi cháo gần nhừ, tán thịt vào nồi, khuấy cho thịt tơi, nấu thêm vài phút cho thịt chín. Thả gừng thái chỉ, hành lá vào nồi rồi tắt bếp. Có thể đập vào bát một quả trứng gà, khuấy nhanh cho trứng chín trong cháo nóng, nhưng phải chắc trứng chín, nhất là với người già và trẻ nhỏ.
Cháo gà gừng: luộc gà với gừng đập dập và hành nướng, lấy nước luộc gà nấu cháo; thịt gà xé phay, trộn chút muối tiêu, gừng thái chỉ, hành lá, rau răm. Đây là bát cháo đầy đặn hơn, hợp người đã đỡ mệt và muốn ăn ngon miệng. Gà phải luộc chín tới xương, không để thịt còn hồng gần khớp.
Gừng bao nhiêu là vừa trong một bát cháo
Không ai đo gừng bằng cân khi nấu cháo, và cũng không cần. Cách dễ nhất là coi gừng là gia vị: một bát cháo cho một nhúm nhỏ gừng thái chỉ, cỡ vài lát mỏng, đủ thấy thơm và cay nhẹ ở đầu lưỡi. Ăn thử một thìa, thấy cay gắt phải uống nước là đã quá tay.
Chuyện hay gặp là khi có người ốm, người nhà nghĩ "gừng càng nhiều càng tốt", cho cả nắm gừng vào nồi, hoặc ngoài cháo còn pha thêm nhiều cốc nước gừng đặc trong ngày. Gừng nhiều có thể gây nóng rát dạ dày, ợ nóng, tiêu chảy ở một số người. Người đang mệt, ăn ít, dạ dày trống càng dễ thấy khó chịu.
Một mẹo nhỏ để cả nhà cùng ăn được một nồi: nấu cháo chỉ với một hai lát gừng đập dập cho có mùi, còn gừng thái chỉ thì để riêng trong chén nhỏ trên mâm. Người thích cay cho nhiều, người không chịu cay, trẻ nhỏ, người đau dạ dày thì cho ít hoặc không cho. Cách này cũng giúp gừng giữ được mùi tươi, không bị nấu quá lâu thành đắng.
Lượng gừng trong món ăn và lượng gừng trong các sản phẩm bổ sung, viên nang, trà gừng cô đặc là hai chuyện khác nhau. Bài này chỉ nói lượng trong bếp. Nếu muốn dùng gừng như một sản phẩm hỗ trợ sức khỏe, nhất là khi đang dùng thuốc, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.
Cháo cho người già và người mới ốm dậy
Người cao tuổi và người vừa qua một đợt ốm thường ăn ít, nhai kém, dễ sặc. Bát cháo cho họ nên nấu nhừ hơn, loãng hơn, thịt băm thật nhỏ hoặc xay, gừng chỉ để lấy mùi. Có thể chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày thay vì cố ăn một bát to. Cháo nên ăn khi còn ấm chứ không phải quá nóng, vì người già cảm nhận nhiệt kém hơn và dễ bị bỏng miệng.
Ăn cháo mãi cũng làm người ốm thiếu chất. Khi đã đỡ, nên thêm vào cháo trứng, cá, thịt gà, rau xanh băm nhỏ như rau ngót, cải, bí đỏ, để bữa ăn đủ đạm và rau. Cháo trắng chỉ có gạo, hành, gừng là món cho những ngày đầu ăn kém, không phải món ăn duy nhất cho cả tuần.
Với người có bệnh nền như đái tháo đường, cháo trắng làm đường huyết tăng nhanh hơn cơm. Người nhà nên hỏi bác sĩ về cách ăn cháo hợp lý, thêm đạm, rau và không nấu quá loãng nhừ. Người đang ăn qua ống thông hay có chỉ định ăn đặc biệt thì làm theo hướng dẫn của bệnh viện.
Ai nên bớt gừng hoặc hỏi bác sĩ
Với đa số người, vài sợi gừng trong bát cháo không gây gì. Nhưng các nhóm sau nên giảm hoặc hỏi ý kiến thầy thuốc, nhất là khi ăn gừng nhiều, nhiều ngày liền:
- Người bị trào ngược dạ dày, viêm loét dạ dày: gừng cay có thể làm nóng rát, ợ chua; dùng ít, hoặc thay bằng hành, tía tô.
- Người đang dùng thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu: gừng lượng lớn có thể ảnh hưởng tới đông máu; hỏi bác sĩ trước khi dùng gừng nhiều hay sản phẩm gừng cô đặc.
- Người sắp phẫu thuật, nhổ răng: báo bác sĩ nếu đang dùng nhiều gừng, nghệ hay sản phẩm bổ sung.
- Phụ nữ mang thai: gừng trong món ăn thường được dùng, kể cả khi nghén; muốn dùng nhiều hoặc dùng sản phẩm gừng thì hỏi bác sĩ sản.
- Trẻ nhỏ: dùng rất ít gừng, gừng non, thái nhỏ, hoặc chỉ nấu lấy mùi rồi vớt ra; trẻ không chịu được cay như người lớn.
- Người có sỏi mật, bệnh gan: hỏi bác sĩ nếu định dùng gừng thường xuyên với lượng lớn.
Lúc nào bát cháo không đủ, phải đi khám
Cháo hành gừng hợp với cảm lạnh nhẹ. Những dấu hiệu dưới đây cần đi khám, không nên chờ "ăn cháo giải cảm cho khỏi":
- Sốt cao kéo dài trên hai ngày, hoặc sốt kèm rét run nhiều.
- Khó thở, thở nhanh, đau ngực, môi tím tái.
- Ho nhiều có đờm đục, đờm lẫn máu.
- Trẻ nhỏ sốt, bỏ bú, li bì, co giật; người già lừ đừ, lú lẫn, ăn uống kém hẳn.
- Người có bệnh nền như tim mạch, phổi, đái tháo đường mà triệu chứng nặng lên.
- Đau đầu dữ dội, cứng gáy, phát ban.
Gặp các dấu hiệu nặng như khó thở, tím tái, co giật thì gọi 115 hoặc đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất. Bát cháo vẫn có chỗ của nó: khi người bệnh đã được khám và điều trị, cháo nóng dễ ăn giúp họ ăn uống đủ trong lúc hồi phục.
Ngoài cháo, người bị cảm cần uống đủ nước, nghỉ ngơi, giữ ấm và dùng thuốc theo hướng dẫn nếu đã được kê. Đừng tự dùng thuốc kháng sinh còn thừa trong nhà chỉ vì "lần trước uống thấy đỡ"; cảm lạnh do virus thì kháng sinh không có tác dụng mà còn gây hại.
Câu hỏi thường gặp
Cháo hành gừng có chữa được cảm không?
Cháo hành gừng là món ăn ấm, dễ nuốt, giúp người đang mệt ăn được, chứ không phải thuốc chữa cảm. Cảm lạnh nhẹ thường tự khỏi khi nghỉ ngơi, ăn uống đủ. Sốt cao, khó thở, triệu chứng kéo dài thì cần đi khám.
Cho gừng vào cháo lúc nào thì thơm nhất?
Gừng thái chỉ thả vào bát hoặc vào nồi lúc vừa tắt bếp sẽ giữ mùi thơm và vị cay tươi. Muốn cháo thơm gừng từ trong, cho một lát gừng đập dập vào nồi khi nấu rồi vớt ra trước khi múc.
Trẻ nhỏ ăn cháo gừng được không?
Trẻ lớn ăn được cháo có rất ít gừng non thái nhỏ, hoặc cháo chỉ nấu lấy mùi gừng rồi vớt ra. Trẻ nhỏ không chịu cay như người lớn; trẻ sốt, bỏ ăn, li bì thì cần đưa đi khám, không chờ ăn cháo.
Người đau dạ dày có ăn cháo hành gừng được không?
Cháo trắng nóng thường dễ chịu với dạ dày, nhưng gừng cay có thể gây rát với người trào ngược hay viêm loét. Dùng ít gừng, gừng non, hoặc thay bằng hành, tía tô. Nếu đau dạ dày thường xuyên, hỏi bác sĩ về chế độ ăn.
Có thể thay gừng bằng gì nếu không ăn được cay?
Có thể nấu cháo hành tía tô, chỉ dùng hành lá và lá tía tô thái chỉ, rắc chút tiêu nhẹ. Bát cháo vẫn thơm và ấm, hợp cho người không chịu được gừng hoặc trẻ nhỏ.
Uống thêm nước gừng ngoài cháo có tốt hơn không?
Không phải càng nhiều càng tốt. Gừng nhiều có thể gây nóng rát dạ dày, ợ nóng, tiêu chảy ở một số người. Người đang dùng thuốc chống đông hay có bệnh mạn tính nên hỏi bác sĩ trước khi dùng nhiều nước gừng mỗi ngày.