Với trẻ nhỏ, nhất là trẻ dưới hai tuổi, nhiều cách chữa dân gian quen thuộc lại là nguồn tai nạn hay gặp: bỏng vì nồi xông, khó thở vì dầu gió bôi gần mũi, ngộ độc vì mật ong cho trẻ dưới một tuổi, nhiễm trùng vì đắp lá lên rốn hay vết thương. Cơ thể trẻ nhỏ xử lý chất lạ khác người lớn, và lượng an toàn cho người lớn không chia nhỏ ra là thành lượng an toàn cho trẻ.
Bài này không bảo cha mẹ bỏ hết thói quen dân gian. Nó tách ra từng cách hay dùng trong nhà, nói rõ rủi ro nằm ở đâu, cách nào ít rủi ro hơn, và những dấu hiệu mà khi thấy thì phải đưa trẻ đi khám ngay chứ không chờ lá phát huy tác dụng.
Trẻ không phải người lớn thu nhỏ
Gan và thận của trẻ sơ sinh chưa làm việc hết công suất; nhiều chất được thải chậm hơn hẳn so với người lớn. Da trẻ mỏng, thấm nhiều hơn, nên thứ bôi lên da có thể vào máu nhiều hơn tưởng. Đường thở của trẻ nhỏ hẹp, chỉ cần sưng nhẹ là đã khó thở. Hệ thần kinh đang phát triển nhạy với một số chất như long não, menthol.
Vì vậy câu “người lớn uống được thì trẻ con uống ít đi là được” không đúng. Một số chất an toàn ở người lớn lại gây hại riêng cho trẻ nhỏ, không phải vì liều mà vì cơ thể trẻ phản ứng khác. Mật ong là ví dụ rõ nhất: món quen với người lớn nhưng lại có nguy cơ riêng với trẻ dưới một tuổi.
Trẻ nhỏ cũng không nói được mình thấy gì. Người lớn uống nhầm thứ gì thì kêu tê miệng, chóng mặt; trẻ chỉ quấy khóc, bỏ bú, ngủ li bì. Những dấu hiệu đó dễ bị nghĩ là trẻ mệt vì ốm, nên ngộ độc ở trẻ thường được phát hiện muộn hơn.
Dầu gió, cao xoa, tinh dầu: cái hay bôi nhất lại cần dè dặt nhất
Menthol, bạc hà gần mũi trẻ sơ sinh. Dầu gió, cao xoa và nhiều loại dầu có bạc hà, khuynh diệp. Bôi lên mũi, dưới mũi hoặc gần mặt trẻ sơ sinh và trẻ rất nhỏ có thể gây phản xạ co thắt, khiến trẻ khó thở. Nhiều nhà sản xuất ghi không dùng cho trẻ dưới một độ tuổi nhất định; hãy đọc kỹ trên hộp.
Long não. Long não có trong một số cao xoa và trong viên long não để tủ quần áo. Trẻ nuốt phải long não có thể bị co giật. Viên long não trông như viên kẹo trắng, nên cất ngoài tầm tay trẻ hoặc thôi dùng trong nhà có trẻ nhỏ.
Tinh dầu nhỏ giọt, máy xông tinh dầu. Tinh dầu là dạng cô đặc. Trẻ uống nhầm vài ngụm tinh dầu khuynh diệp, tràm có thể bị ngộ độc nặng. Lọ tinh dầu nhỏ, màu đẹp, mùi thơm là thứ trẻ dễ cầm lên. Cất cao, đóng nắp kỹ.
Dầu tràm cho trẻ. Dầu tràm là thứ quen của nhiều gia đình có con nhỏ, đặc biệt ở miền Trung. Thoa một chút lên lòng bàn chân, lưng thì nhiều người vẫn làm. Tránh bôi lên mặt, mũi, tay trẻ hay đưa lên miệng, và không dùng cho trẻ đang có vết thương hở hay da trầy.
Mật ong hấp lá hẹ, quất, húng chanh: ổn với trẻ lớn, cấm với trẻ dưới một tuổi
Mật ong hấp lá hẹ, mật ong hấp quất, mật ong với húng chanh là cách trị ho truyền đời ở nhiều nhà. Với trẻ từ một tuổi trở lên, mật ong được nhiều hướng dẫn nhi khoa nhắc như một thứ có thể làm dịu ho. Nhưng với trẻ dưới một tuổi, các hướng dẫn y tế đều nói rõ: không cho trẻ dưới mười hai tháng ăn mật ong dưới bất kỳ dạng nào, kể cả đã hấp chín.
Lý do là mật ong có thể chứa bào tử của vi khuẩn gây ngộ độc thịt (botulism). Người lớn và trẻ lớn có hệ vi khuẩn đường ruột ngăn được bào tử phát triển; ruột trẻ dưới một tuổi thì chưa. Bào tử chịu được nhiệt độ cao, hấp cách thuỷ thông thường không diệt được. Ngộ độc ở trẻ nhỏ thường bắt đầu bằng táo bón, rồi bú yếu, khóc yếu, mặt ít biểu cảm, mềm người như búp bê vải. Thấy các dấu hiệu này phải đưa trẻ đi viện ngay.
Với trẻ dưới một tuổi bị ho, cách an toàn là cho bú đủ, nhỏ nước muối sinh lý, hút mũi đúng cách, giữ ấm vừa phải, và đưa trẻ đi khám nếu ho kèm sốt, thở nhanh, thở rút lõm lồng ngực, bỏ bú. Lá hẹ, húng chanh nếu muốn dùng cho trẻ lớn thì cũng nên hỏi bác sĩ, và không thay cho việc khám khi trẻ có dấu hiệu nặng.
Xông lá, đắp lá, nhỏ nước lá: rủi ro ở từng cách
Ba cách này rất phổ biến khi trẻ bị cảm, sốt, sổ mũi, có vết thương nhỏ. Rủi ro nằm ở nhiệt, ở vi khuẩn và ở những chỗ cơ thể trẻ đặc biệt nhạy.
- Xông lá: nồi nước sôi đặt gần trẻ là nguyên nhân bỏng hay gặp. Trẻ nhỏ không ngồi yên dưới chăn trùm được, có thể giãy làm đổ nồi. Hơi nóng trong chăn kín cũng làm trẻ ngộp, mất nước. Không xông kiểu trùm chăn cho trẻ nhỏ.
- Đắp lá lên rốn trẻ sơ sinh: rốn chưa lành là cửa ngõ vi khuẩn. Thời trước, uốn ván rốn từng là nguyên nhân gây tử vong sơ sinh, gắn với việc đắp những thứ không sạch lên rốn. Rốn nên được giữ sạch, khô theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
- Đắp lá giã lên vết thương, vết bỏng: lá chưa sạch đưa vi khuẩn vào vết thương; đắp lên vết bỏng giữ nhiệt và gây nhiễm trùng. Vết bỏng nên được làm mát bằng nước sạch rồi đi khám nếu rộng hoặc sâu.
- Nhỏ nước lá vào mắt, mũi, tai: nước lá không vô trùng, có thể gây viêm, loét giác mạc, viêm tai. Chỉ nhỏ những thứ được bác sĩ, dược sĩ chỉ định.
- Đắp lá, chườm lá lên thóp, lên đầu để hạ sốt: không giúp hạ sốt thật mà có thể che mất thời gian đưa trẻ đi khám.
Một số gia đình vẫn giữ cách đánh cảm, cạo gió cho trẻ. Da trẻ mỏng, dễ trầy; nếu trẻ đang sốt cao, lừ đừ, thì việc cần làm là đi khám chứ không phải cạo gió.
Tắm lá: cách ít rủi ro hơn nếu làm đúng
Tắm nước lá như lá chè xanh, lá trầu không, lá kinh giới cho trẻ bị rôm sảy là thói quen phổ biến, và so với uống hay xông thì tắm ít rủi ro hơn. Nhưng vẫn có vài điểm cần giữ. Lá phải rửa sạch, nước phải đun sôi rồi để nguội tới ấm vừa, thử bằng khuỷu tay chứ không thử bằng bàn tay. Nước lá đặc quá có thể làm da trẻ khô, kích ứng.
Thử trước trên một vùng da nhỏ: lau nước lá lên một mảng da ở cánh tay, chờ xem có đỏ, nổi mẩn không rồi mới tắm toàn thân. Trẻ có cơ địa dị ứng, chàm thể tạng thì nên hỏi bác sĩ trước. Không tắm lá cho trẻ đang có vết thương hở, mụn nước vỡ hoặc da trầy loét.
Tắm lá không chữa được thuỷ đậu, sởi, tay chân miệng hay nhiễm trùng da. Khi trẻ có mụn nước lan nhanh, sốt, bỏ ăn, mệt, cần đưa trẻ đi khám để được chẩn đoán. Rôm sảy cũng sẽ đỡ nhiều nhất khi trẻ được mặc thoáng, ở phòng mát, chứ không phụ thuộc nhiều vào loại lá.
Cất cây thuốc và rượu thuốc khỏi tầm tay trẻ
Nhiều vụ ngộ độc ở trẻ nhỏ không đến từ việc người lớn cho trẻ dùng, mà từ việc trẻ tự tìm thấy. Nhà có người lớn tuổi dùng thuốc nam, ngâm rượu thuốc càng cần chú ý.
- Cất rượu ngâm củ rễ, đặc biệt những bình ngâm cây có độc, ở chỗ cao, có nắp chặt, không để chai rượu trong chai nước ngọt.
- Củ, hạt phơi trên nong, trên sân là thứ trẻ dễ nhặt bỏ miệng. Phơi ở chỗ trẻ không với tới, và thu dọn hạt rơi vãi.
- Không đựng nước lá, nước sắc trong chai nước uống thông thường hoặc cốc của trẻ.
- Cây cảnh có độc trong nhà như trúc đào, vạn niên thanh, ráy nên để ngoài tầm với hoặc thay bằng cây khác khi có trẻ tập bò.
- Dạy trẻ lớn hơn một luật dễ nhớ: không ăn lá, hạt, quả lạ khi chưa hỏi người lớn.
Nếu trẻ lỡ nuốt thứ gì, giữ lại phần còn lại hoặc chụp ảnh, đừng tự gây nôn khi chưa có hướng dẫn của nhân viên y tế.
Dấu hiệu phải đưa trẻ đi viện ngay
Những dấu hiệu sau cần đưa trẻ tới cơ sở y tế ngay, dù trẻ có dùng thuốc nam hay không. Trẻ khó thở, tím tái, co giật, li bì khó đánh thức thì gọi 115.
- Khó thở, thở rít, thở nhanh, rút lõm lồng ngực, môi tím.
- Co giật, li bì, khó đánh thức, mềm người.
- Bỏ bú, nôn mọi thứ ăn vào, khóc yếu hoặc khóc thét không dỗ được.
- Trẻ dưới ba tháng tuổi bị sốt.
- Bỏng rộng, bỏng ở mặt, tay, chân, vùng kín; vết thương sưng đỏ, có mủ.
- Nghi trẻ nuốt phải tinh dầu, long não, rượu, hạt hay lá lạ, dù trẻ trông vẫn bình thường.
Khi đi, mang theo thứ trẻ đã dùng hoặc đã nuốt: lá, chai dầu, lọ tinh dầu, chai rượu. Nói với nhân viên y tế trẻ dùng lúc nào, bao nhiêu, đã làm gì ở nhà. Thông tin đó giúp bác sĩ quyết định nhanh hơn nhiều so với việc phải đoán.
Đừng chờ lá phát huy tác dụng khi trẻ đã có một trong các dấu hiệu trên. Với trẻ nhỏ, vài giờ chậm trễ có thể là khác biệt giữa một lần khám ngoại trú và một đợt nằm viện dài.
Khi ông bà muốn chữa cho cháu theo cách cũ
Trong nhiều nhà, người nấu nồi xông, giã lá đắp, hấp mật ong cho trẻ là ông bà, không phải cha mẹ. Đó là cách ông bà đã nuôi con mình, và với họ, những cách đó đã được thử qua nhiều đời. Cãi nhau về từng loại lá thường không đi tới đâu, mà còn khiến ông bà làm lén khi cha mẹ vắng nhà.
Cách dễ được chấp nhận hơn là giữ phần ít rủi ro và nói rõ vài điều không làm. Tắm nước lá ấm, nấu cháo hành tía tô cho trẻ lớn, giữ ấm, cho bú nhiều là những việc ông bà có thể tiếp tục. Ba điều không làm cần nói thẳng và giải thích ngắn: không mật ong cho cháu dưới một tuổi, không bôi dầu gió gần mũi cháu, không trùm chăn xông cho cháu nhỏ.
Nhiều gia đình thấy dễ hơn khi lời dặn đến từ bác sĩ nhi: nhờ bác sĩ nói trực tiếp với ông bà ở buổi khám, hoặc dán một tờ giấy ghi ba điều không làm cạnh tủ thuốc. Điều quan trọng là mọi người trong nhà, kể cả người giúp việc, đều biết cùng một luật.
Câu hỏi thường gặp
Mật ong hấp lá hẹ đã nấu chín thì có cho trẻ dưới một tuổi dùng được không?
Không. Bào tử của vi khuẩn gây ngộ độc thịt có thể có trong mật ong và chịu được nhiệt độ hấp cách thuỷ thông thường. Các hướng dẫn nhi khoa đều khuyên không cho trẻ dưới mười hai tháng ăn mật ong dưới bất kỳ dạng nào. Với trẻ trên một tuổi thì mật ong được dùng rộng rãi hơn.
Bôi dầu tràm cho trẻ sơ sinh có được không?
Nhiều gia đình vẫn thoa một chút dầu tràm lên lòng bàn chân, lưng trẻ. Nếu dùng, hãy tránh mặt, mũi, tay trẻ, không bôi lên da trầy, và đọc kỹ độ tuổi nhà sản xuất khuyến cáo. Trẻ sinh non, trẻ vài tuần tuổi, trẻ có cơ địa dị ứng nên hỏi bác sĩ nhi trước.
Trẻ bị sốt, có nên đắp lá hoặc xông lá để hạ sốt không?
Không nên dựa vào lá để hạ sốt. Đắp lá, xông lá không làm hạ thân nhiệt đáng kể, mà xông trùm chăn còn làm trẻ nóng thêm, mất nước. Lau người bằng nước ấm, mặc thoáng, cho bú hoặc uống đủ, dùng thuốc hạ sốt theo hướng dẫn, và đưa trẻ đi khám nếu sốt cao hoặc kéo dài.
Tắm lá chè xanh cho trẻ bị rôm sảy có an toàn không?
Tắm nước lá chè xanh đun sôi để nguội ấm vừa thường ít rủi ro nếu lá được rửa sạch và da trẻ không có vết trầy. Thử trước trên một vùng da nhỏ. Nếu da đỏ lên, nổi mẩn, ngứa thì ngừng. Rôm sảy đỡ nhiều nhất khi trẻ mặc thoáng, ở phòng mát.
Trẻ lỡ uống một ngụm rượu thuốc của ông bà thì làm gì?
Đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay, mang theo chai rượu. Cồn có thể gây hạ đường huyết, li bì ở trẻ nhỏ, và rượu ngâm có thể chứa cây có độc. Đừng tự gây nôn, đừng chờ xem trẻ có sao không. Nếu trẻ co giật, khó thở, khó đánh thức thì gọi 115.
Có loại thuốc nam nào được coi là an toàn cho trẻ nhỏ không?
Rau, gia vị trong bữa ăn của trẻ lớn ở lượng bình thường không phải chuyện cần lo. Với việc dùng như thuốc, hầu như không có cây dân gian nào có đủ dữ liệu an toàn cho trẻ nhỏ. Mọi thứ uống, nhỏ, đắp cho trẻ dưới hai tuổi nên hỏi bác sĩ nhi trước.