“Sâm nam” không phải tên của một loài cây. Đây là cách dân gian gọi chung những củ rễ trong nước được quý như sâm để bồi bổ, phân biệt với nhân sâm phải mua từ phương Bắc. Tùy vùng và tùy người, chữ này có thể chỉ cát sâm, đinh lăng, thổ nhân sâm, đảng sâm nam, sâm đại hành, có nơi chỉ cả sâm Bố Chính. Cây phổ biến nhất mang tên sâm nam là cát sâm, dây leo họ Đậu nổi tiếng với tên sâm nam núi Dành.
Vì cùng một chữ dùng cho nhiều cây, người nghe “sâm nam” rất dễ hiểu sai. Bài này giải thích chữ “nam” trong thuốc nam, liệt kê những cây hay được gọi là sâm nam và chỗ khác nhau của chúng, phân biệt với sâm Ngọc Linh là loài sâm thật của Việt Nam, và gợi ý cách hỏi lại khi nghe ai đó nói về sâm nam.
Chữ “nam” trong thuốc nam và sâm nam
Trong tiếng Việt, “nam” ở đây là nước Nam, đối lại với “bắc” là phương Bắc. Thuốc bắc là những vị thuốc chủ yếu đi theo đường buôn từ phương Bắc sang, còn thuốc nam là cây cỏ mọc ngay trên đất mình, người dân tự trồng, tự hái. Cách chia ấy theo nguồn gốc vị thuốc, không theo chất lượng hay độ mạnh yếu.
Người ta hay nhắc danh y Tuệ Tĩnh, sống vào khoảng thế kỷ 14, như người đề cao việc dùng cây cỏ nước Nam để chữa bệnh cho người Nam, gắn với câu “Nam dược trị Nam nhân”. Sau này Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác ở thế kỷ 18 cũng để lại nhiều ghi chép về thuốc nam. Truyền thống ấy giải thích vì sao trong kho tên cây Việt có rất nhiều chữ “nam” đi sau tên một vị thuốc bắc: sâm nam, có khi ghép với chữ “thổ” như thổ phục linh.
Với nhân sâm, câu chuyện càng rõ. Nhân sâm xưa là thứ hiếm và đắt, phải đi đường xa mới có, chỉ người giàu dùng được. Người bình dân tìm những củ trong nước có hình dáng hay cách dùng gần giống để thay, rồi gọi là sâm nam. Chữ sâm nam vì vậy mang theo cả một lịch sử thiếu thốn và tự lực, chứ không phải lời khẳng định rằng các củ ấy tương đương nhân sâm.
Những cây hay được gọi là sâm nam
Bảng dưới gom những cây hay mang chữ sâm nam trong lời người bán, người mách, sắp theo mức độ phổ biến của cách gọi. Các cây này thuộc những họ thực vật khác hẳn nhau.
| Cây | Họ | Bộ phận được gọi là sâm | Dáng cây |
|---|---|---|---|
| Cát sâm (sâm nam núi Dành) | Đậu | Rễ củ hình thoi | Dây leo thân gỗ, lá kép nhiều lá chét |
| Đinh lăng | Nhân sâm (Ngũ gia bì) | Rễ, vỏ rễ | Cây bụi lá xẻ nhỏ, thơm |
| Thổ nhân sâm (sâm mồng tơi) | Talinaceae (trước là Rau sam) | Rễ phình | Cây thảo mọng nước, hoa hồng tím |
| Đảng sâm nam | Hoa chuông | Rễ củ hình trụ | Dây leo thảo, nhựa trắng, hoa chuông |
| Sâm đại hành | La dơn | Thân hành đỏ | Cây thảo lá xếp nếp |
| Sâm Bố Chính (sâm thổ hào) | Bông | Rễ củ | Cây thảo họ dâm bụt, hoa đỏ |
Sáu cây, sáu họ khác nhau. Điểm chung duy nhất là đều có củ hoặc rễ được dân gian dùng để bồi bổ. Vì vậy khi ai nói “sâm nam tốt lắm”, câu hỏi đầu tiên luôn phải là: sâm nam nào.
Riêng đinh lăng là cây cùng họ với nhân sâm, nên đôi khi được gọi là “nhân sâm của người nghèo”. Cùng họ không có nghĩa là cùng công dụng, nhưng đó là lý do cái tên nghe có vẻ hợp lý hơn với cây này. Về sâm Bố Chính, có những trang riêng viết sâu về cây trồng và sản phẩm; ở đây chỉ nhắc để bạn biết nó cũng có lúc mang chữ sâm nam.
Sâm Ngọc Linh không phải sâm nam
Có một điều dễ bị đảo ngược: loài sâm thật sự thuộc chi Panax, cùng chi với nhân sâm, mà Việt Nam có, lại không phải là thứ người ta gọi là sâm nam. Đó là sâm Ngọc Linh, tên khoa học Panax vietnamensis, được phát hiện và mô tả vào thế kỷ 20 ở vùng núi Ngọc Linh, giáp ranh giữa vùng Kon Tum cũ, nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi, và vùng Quảng Nam cũ, nay thuộc thành phố Đà Nẵng. Ngoài ra còn có sâm Lai Châu, cũng thuộc chi Panax.
Những loài sâm này là dược liệu quý hiếm, cây hoang dã thuộc diện được bảo vệ, chuyện trồng, giấy tờ và bảo tồn thuộc những trang chuyên về sâm quý. Chúng nằm ngoài phạm vi những cây củ thông dụng mà bạn có thể trồng ở vườn nhà, và không nên bị lẫn vào chữ sâm nam vốn chỉ những củ dân dã.
Hiểu điều này giúp bạn tránh hai kiểu nhầm ngược nhau. Kiểu thứ nhất là nghĩ sâm nam nào cũng quý như sâm Ngọc Linh, rồi bị thuyết phục mua một củ dân dã với giá của sâm quý. Kiểu thứ hai là nghe tên sâm Ngọc Linh rồi tưởng nó chỉ là một loại sâm nam. Hai nhóm khác nhau từ họ hàng thực vật tới giá trị và quy định pháp lý.
Nghe ai nói “sâm nam”, nên hỏi lại những gì
Chữ sâm nam xuất hiện trong lời mách của người quen, tin rao bán cây giống, bài chia sẻ trên mạng. Mấy câu hỏi dưới đây giúp bạn biết người nói đang chỉ cây nào.
- Cây mẹ trông thế nào: dây leo, cây bụi hay cây thảo nhỏ? Lá kép hay lá đơn?
- Bẻ thân hay cắt củ có nhựa trắng không?
- Củ màu gì khi cắt: trắng bột, trắng ngà, đỏ tía hay vàng?
- Có tên khoa học không? Nếu người nói đưa được tên khoa học, ghi lại để tra.
- Cây trồng hay đào hoang, trồng ở đâu, đã bao lâu?
- Người mách đã dùng thế nào và có hỏi thầy thuốc hay không?
Không cần hỏi đủ cả sáu câu, chỉ hai ba câu đầu đã đủ tách các cây trong bảng ở trên ra khỏi nhau. Nếu người nói không trả lời được câu nào, chỉ nói chung chung “sâm nam tốt lắm”, bạn nên coi đó là tin chưa đủ để làm theo.
Một thói quen tốt là chụp ảnh cây khi được cho xem, cả lá, thân, hoa nếu có, và củ. Ảnh ấy giúp bạn đối chiếu với sách, hỏi người có chuyên môn, và nhớ lại sau này mình đã có cây gì trong vườn.
Với những tin rao bán, hãy cảnh giác khi chữ sâm nam đi kèm những lời hứa hẹn chữa bệnh, kèm tuổi củ “trăm năm” hay giá cao bất thường. Những câu ấy thường là chiêu bán hàng, không phải thông tin về cây.
Giữ lại tri thức tên cây trong gia đình
Ở nhiều nhà, ông bà là người duy nhất biết bụi cây nào ngoài vườn gọi là gì, dùng vào việc gì. Khi thế hệ ấy già đi, những cái tên ấy dễ mất theo, hoặc bị nhớ lẫn. Một cuốn sổ nhỏ, hay một thư mục ảnh trong điện thoại, ghi tên cây theo cách ông bà gọi, kèm ảnh lá, hoa, củ và một dòng ghi chú cây dùng làm gì, là món quà đáng giá cho con cháu.
Khi ghi, nên tách rõ ba lớp: tên ông bà gọi, tên phổ thông trong sách, và tên khoa học nếu tra được. Ví dụ một bụi dây leo có thể được ghi “ông gọi là sâm nam, sách gọi là cát sâm, tên khoa học Callerya speciosa”. Ba lớp ấy giúp người đọc sau này không nhầm cây nhà mình với một cây khác cùng tên ở vùng khác.
Tri thức dân gian là một kho quý, nhưng cũng chứa những điều chưa đúng hoặc đã lỗi thời. Ghi lại không có nghĩa là làm theo hết. Phần dùng cho sức khoẻ, đặc biệt với người già, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người đang dùng thuốc, vẫn cần hỏi bác sĩ hay dược sĩ trước khi làm.
Đọc một cái tên ghép: thổ, cát, đảng, huyền, sa
Chữ “thổ”. Nghĩa là đất. Trong tên cây, chữ thổ thường báo rằng đây là thứ mọc ở đất mình hoặc nằm dưới đất, được đem ví với một vị thuốc nổi tiếng hơn: thổ nhân sâm là “nhân sâm đất”, thổ phục linh là “phục linh đất”. Khi thấy chữ thổ đứng trước một tên thuốc quý, gần như chắc đó là một cây khác, không phải chính vị thuốc ấy.
Chữ “cát”. Trong tên cát sâm, nhiều người hiểu chữ cát gợi nơi mọc là đất cát, đất đồi khô. Nó không chỉ màu sắc hay độ quý. Cũng đừng lẫn cát sâm với cát cánh, một cây họ Hoa chuông khác hẳn, chỉ chung âm đầu.
Chữ “đảng”. Đảng sâm mang tên vùng Thượng Đảng ở phương Bắc, nơi xưa nổi tiếng có loại rễ này. Vì vậy đảng sâm Việt Nam đôi khi được gọi thêm chữ nam để phân biệt với hàng của vùng gốc.
Chữ chỉ màu: “huyền”, “đan”. Huyền là đen, đan là đỏ. Huyền sâm, đan sâm được gọi theo màu rễ, là những cây khác họ với nhân sâm. Có trang riêng về các loại sâm gọi theo màu, ở đây chỉ nhắc để bạn biết quy luật đặt tên.
Chữ “sa”. Sa là cát. Sa sâm là rễ của những cây mọc ở đất cát, tùy nơi chỉ những loài khác nhau. Tên này cũng thuộc nhóm phải hỏi lại người nói đang chỉ cây nào.
Những ngộ nhận hay gặp quanh chữ sâm nam
“Sâm nam là nhân sâm trồng ở Việt Nam”. Sai. Phần lớn cây gọi là sâm nam không thuộc chi Panax. Loài Panax của Việt Nam như sâm Ngọc Linh, sâm Lai Châu được gọi bằng tên riêng, không gọi là sâm nam.
“Cây nào có chữ sâm cũng bổ và lành”. Không có căn cứ. Chữ sâm là tên gọi, không phải bảo đảm an toàn. Có những cây độc từng bị gọi hoặc bán như sâm, như rễ thương lục, đã gây ngộ độc khi người ta tưởng là sâm.
“Sâm nam ở vùng nào cũng là một cây”. Không đúng. Cát sâm ở vùng này, đinh lăng ở vùng khác, thổ nhân sâm ở vùng khác nữa. Cùng một chữ, mỗi làng có thể chỉ một cây.
“Củ càng to càng nhiều năm càng quý”. Với nhiều cây trong nhóm này, kích cỡ củ phụ thuộc đất, nước và giống hơn là tuổi. Lời rao “củ trăm năm” với cây dân dã thường không kiểm chứng được.
“Đã là thuốc nam thì dùng bao nhiêu cũng được”. Sai. Cây cỏ nào dùng quá nhiều, quá lâu hoặc sai người cũng có thể gây hại, và cây thuốc có thể tương tác với thuốc tây đang dùng. Hỏi thầy thuốc trước vẫn là nguyên tắc.
Câu hỏi thường gặp
Sâm nam có phải là một loài cây cụ thể không?
Không. Sâm nam là tên gọi dân gian chung cho những củ rễ trong nước được quý như sâm, phân biệt với nhân sâm nhập từ phương Bắc. Tùy vùng, chữ này có thể chỉ cát sâm, đinh lăng, thổ nhân sâm, đảng sâm nam hay sâm đại hành. Phổ biến nhất là cát sâm.
Sâm nam núi Dành là cây gì?
Sâm nam núi Dành là tên gọi gắn với vùng núi Dành ở Bắc Giang cũ, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh, dùng cho cát sâm, một loài dây leo thân gỗ họ Đậu có rễ củ hình thoi. Đây là một vùng trồng có tiếng, còn cây cùng loài mọc ở nhiều vùng đồi núi khác.
Sâm Ngọc Linh có phải là sâm nam không?
Không. Sâm Ngọc Linh thuộc chi Panax, cùng chi với nhân sâm, là loài sâm thật của Việt Nam và được gọi bằng tên riêng. Chữ sâm nam thường dùng cho những củ dân dã khác họ, không dùng cho sâm Ngọc Linh. Hai nhóm khác nhau về họ hàng, giá trị và quy định bảo vệ.
Vì sao đinh lăng được gọi là nhân sâm của người nghèo?
Đinh lăng thuộc họ Nhân sâm, cùng họ với nhân sâm, dễ trồng ở mọi vườn quê, và rễ được dân gian dùng để bồi bổ, nên được ví như vậy. Đó là cách nói ví von. Cùng họ không có nghĩa là cùng tác dụng, và hai cây khác chi, khác thành phần.
Nghe người quen mách dùng sâm nam thì nên làm gì?
Trước hết hỏi lại đó là cây nào, nhìn cây mẹ hoặc ảnh lá, thân, củ để nhận dạng. Sau đó, nếu định dùng vì lý do sức khoẻ, nhất là khi đang uống thuốc, mang thai, cho con bú hay có bệnh gan thận, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng.
Sâm Bố Chính có được gọi là sâm nam không?
Có nơi gọi như vậy, vì sâm Bố Chính cũng là một loại củ trong nước được dân gian quý. Nhưng sâm Bố Chính là cây họ Bông với tên gọi và lịch sử riêng, còn được gọi là sâm thổ hào. Những trang chuyên về sâm Bố Chính viết sâu về cây này.