Sâm đại hành là một cây thảo nhỏ thuộc họ La dơn (Iridaceae), tên khoa học thường gặp là Eleutherine bulbosa, có nơi ghi Eleutherine subaphylla. Phần dưới đất là một thân hành màu đỏ tía, gồm nhiều lớp vảy xếp chồng như củ hành, nên dân gian gọi là tỏi lào, hành lào, tỏi đỏ. Nó không phải hành, không phải tỏi, và cũng không có họ hàng gì với nhân sâm.
Cây được trồng khá phổ biến trong vườn và chậu ở nhiều vùng, nhất là miền Trung và miền Nam, vừa làm cây thuốc dân gian vừa làm cảnh vì hoa trắng xinh. Bài này giúp bạn nhận cây cho chắc, hiểu vì sao một củ đỏ họ La dơn lại mang chữ sâm, tách nó khỏi hành tím, tỏi và cây sâm cau, và biết những gì đã biết, chưa biết về cách dân gian dùng nó.
Nhận sâm đại hành qua lá, củ và hoa
Lá xếp nếp như lá cau non. Lá hình dải hẹp, dài cỡ một gang tới hơn một gang tay, mọc từ gốc thành bụi, trên phiến có nhiều nếp gấp dọc song song, trông như một tàu lá cau non thu nhỏ hoặc lá la dơn mảnh. Lá không rỗng ruột như lá hành, không dẹt mỏng như lá tỏi.
Củ đỏ tía, xếp lớp. Nhổ một khóm lên sẽ thấy thân hành hình trứng thuôn, vỏ ngoài đỏ tía bóng, bên trong là các lớp vảy màu đỏ hồng nhạt dần vào lõi. Củ đứng thành cụm, củ mẹ đẻ củ con quanh gốc như cây hành. Bóp nhẹ thấy chắc, không mềm như hành tím.
Không có mùi hành tỏi. Đây là dấu hiệu quan trọng nhất. Cắt hay giã củ sâm đại hành không bốc mùi hăng cay của hành, tỏi. Mùi nhạt, hơi hắc, vị hơi đắng. Ai từng nghĩ đó là hành tím chỉ cần bóc một củ ngửi là biết ngay không phải.
Hoa trắng nở chiều. Cán hoa mọc từ giữa bụi lá, mang những bông hoa trắng sáu cánh, giữa có nhụy vàng. Hoa thường nở vào buổi chiều và tàn rất nhanh, chỉ trong vài giờ, nên nhiều người trồng cả năm chưa thấy hoa lần nào.
Vì sao gọi là “sâm” và vì sao có nhiều tên
Theo cách gọi dân gian, chữ sâm được gắn cho những củ rễ người ta quý và dùng để bồi bổ, còn “đại hành” nghĩa là củ hành lớn, tả đúng hình dáng thân hành xếp lớp của cây. Ghép lại, sâm đại hành là cách nói “củ hành quý dùng như sâm”. Tên này nói về cách dùng và hình dáng, không nói về họ hàng thực vật.
Cây có nguồn gốc ở vùng nhiệt đới châu Mỹ và đã được trồng lâu đời ở nhiều nước Đông Nam Á. Khi đi vào từng vùng, nó nhận thêm tên địa phương: tỏi lào, hành lào gợi đường cây theo người qua lại từ phía Lào; tỏi đỏ, hành đỏ tả màu củ. Một số nơi còn gọi lẫn nó là sâm cau, trong khi sách dược liệu dành tên sâm cau cho một cây khác hẳn.
Tên khoa học cũng có hai cách ghi, Eleutherine bulbosa và Eleutherine subaphylla, tuỳ tài liệu cũ hay mới và tuỳ cách các nhà phân loại xếp loài. Người làm vườn không cần đi sâu vào chỗ đó; chỉ cần nhớ rằng khi một bài viết nhắc tới sâm đại hành, tỏi lào hay hành lào, gần như đều đang nói về cây họ La dơn có củ đỏ này. Riêng chữ sâm cau thì phải hỏi lại.
Sâm đại hành, hành tím, tỏi và sâm cau: bảng so sánh
Bốn cây này hay bị nhắc lẫn nhau vì tên gọi hoặc vì củ trông na ná. Bảng dưới gom những khác biệt dễ thấy nhất.
| Cây | Họ | Lá | Củ | Mùi khi cắt |
|---|---|---|---|---|
| Sâm đại hành | La dơn | Dải hẹp, nhiều nếp gấp dọc | Thân hành đỏ tía, xếp lớp | Nhạt, hơi hắc, không cay |
| Hành tím | Hành | Hình ống rỗng | Thân hành tím nhạt, vỏ lụa mỏng | Hăng cay, cay mắt |
| Tỏi | Hành | Dẹt, mỏng, không nếp | Nhiều tép bọc chung một lớp vỏ | Hăng nồng đặc trưng |
| Sâm cau | Tỏi voi lùn | Dài, xếp nếp như lá cau, gốc bẹ | Thân rễ hình trụ, vỏ nâu, ruột trắng | Nhạt |
Cặp dễ lẫn khi chỉ nhìn lá là sâm đại hành và sâm cau, vì lá cả hai đều xếp nếp dọc. Khác biệt nằm dưới đất: sâm đại hành có thân hành đỏ tía tách từng lớp như hành, còn sâm cau có thân rễ hình trụ dài, vỏ nâu, ruột trắng, không xếp lớp.
Cặp dễ lẫn khi chỉ nhìn củ là sâm đại hành và hành tím, nhất là khi củ đã bóc vỏ. Một lần ngửi là đủ phân biệt. Đừng để củ sâm đại hành chung rổ với hành tím trong bếp, kẻo người nấu bỏ nhầm vào nồi.
Dân gian dùng sâm đại hành ra sao, khoa học biết tới đâu
Trong tri thức dân gian Việt Nam, củ sâm đại hành được thái lát, phơi khô hoặc dùng tươi, có nơi nấu nước, có nơi ngâm rượu, được coi là thứ bồi bổ và cũng được kể trong những bài thuốc của các thầy lang. Một số sách dược liệu Việt Nam có mô tả cây và những cách dùng truyền thống này. Đó là kinh nghiệm truyền lại, không phải chỉ định điều trị.
Ở một số nước Đông Nam Á, nhất là Indonesia, cây này cũng được dùng trong y học dân gian, và đã có các nghiên cứu phân tích thành phần củ, trong đó có nhóm naphthoquinon, thử trên tế bào và động vật. Chưa có đủ thử nghiệm trên người để kết luận sâm đại hành chữa được bệnh gì. Những bài quảng cáo gán cho nó công dụng như thuốc đặc trị cần được đọc với sự nghi ngờ.
Củ sâm đại hành không phải gia vị và không nên dùng thay hành trong nấu ăn. Nếu muốn dùng vì một lý do sức khoẻ, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ, nhất là khi đang uống thuốc điều trị, đang mang thai, cho con bú, hoặc định dùng cho trẻ nhỏ. Rượu ngâm củ thì có thêm những rủi ro của chính rượu, đặc biệt rượu không rõ nguồn gốc.
Trồng sâm đại hành trong chậu để nhận mặt cây
Sâm đại hành là một trong những cây củ thuốc dễ trồng nhất ở vườn nhà và ban công, rất hợp để cả nhà nhận mặt cây. Cách làm đơn giản như sau.
- Xin vài củ giống từ người đã trồng; chọn củ chắc, vỏ đỏ bóng, không mềm nhũn hay thâm đen.
- Chọn chậu nông vừa, đáy có lỗ thoát nước; đất trộn với cát và phân hữu cơ hoai cho tơi.
- Vùi củ sâu chừng hai đốt ngón tay, đầu nhọn hướng lên, mỗi củ cách nhau một gang tay để cây có chỗ đẻ nhánh.
- Đặt chậu nơi có nắng sáng; tưới đủ ẩm, để mặt đất khô bớt rồi mới tưới tiếp, tránh úng làm thối củ.
- Sau vài tháng, khóm sẽ đẻ thêm củ con quanh gốc; tách bớt khi quá dày để trồng chậu mới.
- Theo dõi những buổi chiều nắng ấm để bắt gặp hoa trắng nở và tàn trong ngày.
Cây ít sâu bệnh, chủ yếu sợ úng và sợ thiếu nắng lâu ngày. Ở miền Bắc mùa đông lạnh, lá có thể vàng úa, giảm tưới và chờ xuân là cây lên lại.
Nếu nhà có trẻ nhỏ hay thú nuôi hay đào bới chậu, đặt chậu lên cao. Củ đỏ trông giống củ hành dễ làm trẻ tò mò bỏ vào miệng. Dạy trẻ rằng không ăn bất cứ củ nào nhổ lên từ chậu cây khi chưa hỏi người lớn.
Lỗi hay gặp khi trồng và cách xử lý
Củ thối nhũn, lá vàng từ gốc. Thường do tưới quá tay hoặc chậu không thoát nước. Nhổ khóm lên, bỏ củ mềm nhũn có mùi chua, giữ lại củ chắc, rửa sạch, để ráo một ngày rồi trồng lại vào chậu đất mới trộn nhiều cát hơn. Từ đó tưới thưa hơn, chỉ tưới khi mặt đất đã khô.
Lá dài lả, mềm, màu nhạt. Cây thiếu nắng. Sâm đại hành chịu được bóng râm nhẹ nhưng cần vài giờ nắng trực tiếp mỗi ngày để lá đứng, củ chắc và đỏ đậm. Chậu để trong nhà hay hành lang tối lâu ngày sẽ cho củ nhỏ, nhạt màu.
Khóm quá dày, củ nhỏ dần. Sau một hai năm, củ con đẻ kín chậu, chen nhau nên củ không lớn được. Cứ đầu mùa mưa hoặc đầu xuân, nhổ cả khóm lên, tách từng củ, chọn củ to chắc trồng lại thưa ra, phần còn lại cho hàng xóm hay trồng sang chậu khác.
Rệp, ốc sên, kiến. Cây ít sâu bệnh, nhưng mùa ẩm có thể có rệp bám nách lá, ốc sên gặm lá non. Bắt tay, xịt nước mạnh cho rệp rơi, rải tro bếp quanh chậu để ốc sên ngại bò qua. Không cần dùng thuốc bảo vệ thực vật cho vài chậu trong nhà.
Mùa đông miền Bắc lá úa. Khi trời rét, lá có thể vàng và rũ, củ chuyển sang nghỉ. Đừng vội tưới thêm hay bón phân để cứu; giảm nước, che chậu khỏi mưa rét kéo dài, sang xuân trời ấm cây sẽ mọc lá mới từ củ.
Những điều nên nhớ khi dùng sâm đại hành
Vì sâm đại hành trông vô hại và dễ trồng, người ta hay dùng nó theo lời truyền miệng mà không hỏi ai. Mấy điều sau giúp bạn dùng cho cẩn trọng.
- Chắc chắn đúng cây: củ đỏ tía xếp lớp, lá xếp nếp, cắt không có mùi hành tỏi. Không chắc thì đừng dùng.
- Không tự dùng kéo dài như uống trà hằng ngày; dữ liệu về độ an toàn khi dùng lâu trên người còn rất ít.
- Người đang dùng thuốc điều trị dài ngày, người bệnh gan thận, phụ nữ mang thai và cho con bú, trẻ nhỏ: hỏi bác sĩ, dược sĩ trước.
- Nếu sau khi dùng thấy đau bụng, tiêu chảy, buồn nôn, nổi mẩn hay mệt bất thường, ngừng ngay và đến cơ sở y tế; mang theo củ đã dùng để bác sĩ xem.
- Không dùng sâm đại hành thay thuốc bác sĩ kê, kể cả khi đọc được lời quảng cáo hấp dẫn trên mạng.
- Củ phơi khô cất trong lọ kín, nơi khô ráo; lát có đốm mốc thì bỏ.
Sâm đại hành là cây đẹp, dễ trồng và có chỗ đứng trong tri thức dân gian. Giữ nó ở đúng chỗ đó, một cây vườn nhà đáng biết, là cách dùng khôn ngoan nhất.
Khi kể với bác sĩ những gì mình đang dùng, hãy nói rõ tên gọi mà người cho củ đã dùng, vì cùng một cây có thể được gọi là sâm đại hành, tỏi lào hay tỏi đỏ. Mang theo một củ thật hoặc ảnh chụp cả cây giúp người khám nhận ra nhanh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Sâm đại hành có phải là một loại hành không?
Không. Sâm đại hành thuộc họ La dơn, còn hành, tỏi thuộc họ Hành. Củ của nó xếp lớp giống củ hành nên có tên đại hành, tỏi lào, hành lào, nhưng cắt ra không có mùi hăng cay của hành tỏi. Không nên dùng củ này thay hành trong nấu ăn.
Sâm đại hành và sâm cau có phải cùng một cây không?
Không. Một số nơi gọi lẫn sâm đại hành là sâm cau, nhưng sách dược liệu dùng tên sâm cau cho một cây khác thuộc họ Tỏi voi lùn, có thân rễ hình trụ vỏ nâu ruột trắng. Lá hai cây đều xếp nếp dọc, nên muốn phân biệt phải nhìn phần củ dưới đất.
Tỏi lào, tỏi đỏ và sâm đại hành có phải là một?
Trong phần lớn tài liệu và cách gọi dân gian, tỏi lào, tỏi đỏ, hành lào đều là tên khác của sâm đại hành, cây họ La dơn có củ đỏ tía. Tuy vậy tên địa phương có thể dùng khác nhau từng nơi, nên khi nhận cây giống hãy xem củ có màu đỏ tía xếp lớp và lá xếp nếp hay không.
Sâm đại hành có độc không?
Hiện chưa có nhiều báo cáo về ngộ độc sâm đại hành khi dùng theo cách dân gian thông thường, nhưng dữ liệu về độ an toàn khi dùng lâu dài trên người còn ít. Vì vậy không nên tự dùng kéo dài, và cần hỏi bác sĩ nếu đang dùng thuốc, mang thai, cho con bú hoặc có bệnh gan thận.
Trồng sâm đại hành ở ban công có được không?
Được. Cây nhỏ, mọc thành khóm, chỉ cần chậu có lỗ thoát nước, đất tơi trộn cát và phân hoai, đặt chỗ có nắng sáng và tưới vừa đủ ẩm. Cây đẻ thêm củ con quanh gốc, nên sau vài tháng có thể tách ra trồng chậu mới. Điều cần tránh nhất là để chậu bị úng.
Vì sao trồng sâm đại hành lâu mà chưa thấy hoa?
Hoa sâm đại hành thường nở vào buổi chiều và tàn chỉ sau vài giờ, nên rất dễ bỏ lỡ. Cây cũng cần đủ nắng và đủ lớn mới ra hoa nhiều. Đặt chậu ở chỗ nắng tốt và để ý vào những buổi chiều ấm trong mùa cây sinh trưởng mạnh.