Đảng sâm nam (thường được ghi là Codonopsis javanica) là một dây leo thân thảo thuộc họ Hoa chuông (Campanulaceae): thân mảnh quấn quanh cọc, lá đơn hình tim, bẻ thân hay lá thấy nhựa mủ trắng chảy ra, hoa hình chuông màu trắng ngà có vân tím bên trong, rễ phình thành củ dài hình trụ. Nó không thuộc chi Panax, nên dù mang chữ sâm, nó không phải nhân sâm, cũng không phải sâm Ngọc Linh.
Người Việt viết tên này theo hai cách, “đảng sâm” và “đẳng sâm”, đều chỉ cùng một nhóm cây. Bài này tập trung vào việc nhận cây ngoài vườn và ngoài nương: cây trông ra sao theo từng mùa, những tên gọi theo vùng, mấy cây dễ lẫn, và vài điều cần giữ khi trồng hay dùng. Chuyện so sánh đảng sâm Việt Nam với đảng sâm nhập từ Trung Quốc, hay chọn hàng khô ngoài chợ, thuộc về những trang chuyên cho người mua dược liệu.
Bốn dấu hiệu nhận cây đảng sâm
Thân quấn và có nhựa. Đảng sâm là dây leo thân thảo, thân mảnh, nhẵn, màu xanh hoặc hơi tím, quấn theo chiều nhất định quanh cọc, cành cây hay bờ rào. Bẻ một đoạn thân non hoặc ngắt cuống lá sẽ thấy giọt nhựa mủ trắng như sữa rỉ ra. Đây là dấu hiệu chung của nhiều cây họ Hoa chuông, và là điểm giúp tách đảng sâm khỏi cát sâm hay sắn dây.
Lá đơn hình tim. Lá mọc đối hoặc gần đối, có cuống, phiến hình tim hoặc hình trứng, mép nguyên hoặc hơi lượn sóng, mặt dưới nhạt màu hơn mặt trên. Lá mỏng, mềm, không có mùi đặc biệt khi vò. Dây non mùa xuân có lá nhỏ, càng về giữa mùa lá càng to.
Hoa hình chuông. Hoa mọc đơn độc ở nách lá, hình chuông xòe năm thùy, màu trắng ngà hoặc vàng lục nhạt, trong lòng có vân hoặc chấm màu tím. Hoa rủ xuống, nhìn từ dưới lên mới thấy rõ phần vân tím. Đây là lúc dễ nhận cây nhất.
Quả và củ. Quả mọng, khi chín màu tím đỏ đến tím sẫm, nhiều hạt nhỏ. Rễ phình thành củ hình trụ dài, có khi phân nhánh, vỏ ngoài màu vàng nhạt có nhiều nếp nhăn ngang, ruột trắng ngà; củ tươi cũng có nhựa trắng khi cắt.
Mùa sinh trưởng: cây lụi đông và mọc lại xuân
Ở vùng núi cao phía Bắc, đảng sâm có nhịp sống theo mùa rất rõ. Cuối thu, khi trời lạnh dần, phần dây trên mặt đất héo vàng rồi lụi hẳn, chỉ còn củ nằm dưới đất ngủ qua đông. Sang xuân, từ đầu củ mọc lên mầm mới, dây vươn rất nhanh trong những tháng mưa ẩm, ra hoa vào khoảng giữa và cuối mùa mưa, quả chín về cuối năm. Thời điểm cụ thể xê dịch theo độ cao và theo từng năm.
Nhịp lụi rồi mọc lại này là điều người mới trồng hay hiểu lầm. Thấy dây héo cuối năm, nhiều người tưởng cây chết, nhổ bỏ hoặc cuốc xới chỗ đó để trồng cây khác, vô tình phá luôn củ. Nếu trong vườn có đảng sâm, hãy cắm một cọc đánh dấu chỗ gốc trước mùa lạnh để năm sau biết chỗ mà chờ mầm.
Ở vùng thấp nóng ẩm quanh năm, nhịp này mờ đi và cây thường mọc kém, dễ thối củ trong mùa mưa. Vì vậy đảng sâm chủ yếu được trồng và gặp ở vùng cao có khí hậu mát, chứ ít thấy trong vườn ở đồng bằng. Người ở miền xuôi trồng thử trong chậu thì nên chọn chỗ thoáng, có bóng râm buổi trưa, đất rất thoát nước.
Tên gọi đảng sâm theo vùng và những chữ dễ gây rối
Một cây có nhiều tên, và một tên lại có thể dùng cho nhiều cây. Bảng dưới gom những cách gọi hay gặp trong sách và ngoài đời.
| Tên gọi | Thường chỉ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đảng sâm, đẳng sâm | Nhóm cây chi Codonopsis | Hai cách viết của cùng một tên |
| Đảng sâm nam, đảng sâm Việt Nam | Codonopsis javanica mọc ở Việt Nam | Phân biệt với hàng nhập từ phương Bắc |
| Sâm dây, sâm leo | Đảng sâm và đôi khi cả các dây leo khác | Cần hỏi lại người nói đang chỉ cây nào |
| Tên tiếng dân tộc | Đảng sâm ở vùng cao | Sách dược liệu có ghi một số tên tiếng Tày, H’Mông; mỗi vùng mỗi khác |
| Sâm dây Ngọc Linh | Một loài Codonopsis ở vùng núi Ngọc Linh | Không phải sâm Ngọc Linh thuộc chi Panax |
Chữ “sâm dây” là chỗ dễ rối nhất, vì người ở vùng này gọi đảng sâm là sâm dây, người vùng khác lại gọi một dây leo có củ bất kỳ là sâm dây. Khi nghe tên đó, hãy hỏi xem dây có nhựa trắng không, hoa có hình chuông không.
Còn cái tên gắn với núi Ngọc Linh thì càng phải tỉnh táo: đảng sâm mọc ở vùng núi đó vẫn là đảng sâm, không vì cùng địa danh mà thành sâm Ngọc Linh. Hai cây khác họ, khác hẳn hình dáng lá và củ.
Những cây hay bị lẫn với đảng sâm
Đảng sâm không có họ hàng độc nguy hiểm trông giống hệt, nhưng vẫn có mấy cây hay bị gọi lẫn hoặc trộn vào, nhất là khi chỉ còn củ.
- Cát cánh: cùng họ Hoa chuông, rễ cũng trắng và có nhựa, nhưng là cây thân thảo mọc đứng, không leo, hoa chuông màu tím xanh xòe rộng.
- Cát sâm: cũng được gọi chung là sâm nam, nhưng là dây leo thân gỗ họ Đậu, lá kép nhiều lá chét, bẻ ra không có nhựa trắng.
- Các dây leo lá hình tim khác ven rừng như dây củ mài, củ từ: lá có gân hình cung nổi rõ, thân không có nhựa trắng, củ nhớt.
- Thương lục: không leo, nhưng rễ củ trắng to từng bị đem bán như sâm; đây là cây độc, cần nhận diện riêng.
- Rễ cây non của nhiều loài khác khi đã thái lát phơi khô: lúc này không còn lá hoa để nhìn, chỉ người có chuyên môn mới phân biệt chắc.
Vì vậy nguyên tắc với người làm vườn là nhận cây khi cây còn lá, còn hoa. Một bó rễ đã rửa sạch không kèm cây mẹ thì không nên mặc định là đảng sâm, dù người đưa có nói chắc đến đâu.
Thêm một mẹo nhỏ của người vùng cao: khi đào củ, cắt một lát mỏng ở đầu củ rồi để ngoài không khí vài phút. Củ đảng sâm tươi rỉ nhựa trắng ở mặt cắt và có mùi hơi ngái, ngọt nhẹ. Nếu mặt cắt khô ngay, không có nhựa, hoặc tỏa mùi hăng lạ, cây đó cần được xem lại kỹ hơn trước khi giữ làm giống hay dùng.
Dân gian dùng đảng sâm ra sao và điều cần thận trọng
Trong y học cổ truyền, đảng sâm là một vị thuốc quen, thường được nhắc tới như một vị bổ khí dùng trong các bài thuốc do thầy thuốc kê. Ở vùng cao, người dân có thói quen hầm củ đảng sâm với gà, với xương, hay ngâm rượu. Các sách dược liệu Việt Nam có mô tả đảng sâm nam và những cách dùng truyền thống ấy.
Đảng sâm đã được nghiên cứu khá nhiều về thành phần, đặc biệt là loài phương Bắc, với các nhóm chất như polysaccharid và saponin. Tuy vậy, phần lớn bằng chứng đến từ phòng thí nghiệm và động vật, hoặc từ các bài thuốc phối hợp nhiều vị, nên khó tách riêng tác dụng của đảng sâm trên người. Đừng coi đảng sâm là thuốc chữa một bệnh cụ thể nào.
Khi có ý định dùng đảng sâm đều đặn, đặc biệt nếu đang điều trị huyết áp, tiểu đường, đang dùng thuốc chống đông, đang mang thai hoặc cho con bú, hoặc định cho trẻ nhỏ, hãy hỏi bác sĩ hay dược sĩ trước. Một nồi canh hầm thỉnh thoảng trong bữa ăn gia đình khác xa việc sắc uống hằng ngày theo lời truyền miệng. Rượu ngâm củ thì còn thêm rủi ro của chính rượu.
Gặp đảng sâm mọc hoang thì nên làm gì
Đảng sâm mọc tự nhiên ở ven rừng, nương rẫy bỏ hoang và bìa rừng thưa ở nhiều tỉnh vùng cao phía Bắc như Lào Cai, Cao Bằng, Lạng Sơn, Lai Châu, Tuyên Quang, và một số vùng núi cao ở Tây Nguyên như vùng Kon Tum cũ, nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi, hay Lâm Đồng. Nhiều năm khai thác đã làm cây hoang thưa dần ở không ít nơi.
Vì vậy, khi gặp cây hoang, cách cư xử tốt là để nguyên hoặc chỉ xin vài hạt khi quả đã chín, không đào trọn gốc. Không vào rừng đặc dụng, rừng phòng hộ để đào cây; Luật Lâm nghiệp 2017 quy định việc khai thác lâm sản trong các khu rừng này phải theo phép, và quy định cụ thể có thể thay đổi nên cần xem văn bản hiện hành. Ở nhiều địa phương vùng cao, đảng sâm đã được trồng trên nương, nên muốn có cây giống thì hỏi hợp tác xã hay hộ trồng là đường đúng.
Ngoài chuyện bảo tồn, củ đào hoang còn có rủi ro riêng: không biết đất có bị nhiễm gì không, dễ đào nhầm củ của cây khác mọc xen, và củ non chưa đủ tuổi. Một gốc trồng trong vườn nhà, dù nhỏ, cho bạn biết chắc mình đang có cây gì.
Trồng vài gốc đảng sâm để nhận mặt cây
Cách học nhận cây tốt nhất là tự trồng một vài gốc và theo dõi qua một năm. Với người ở vùng mát hoặc có góc vườn râm, có thể làm như sau.
- Xin hạt khi quả đã chín tím, hoặc xin cây con từ hộ trồng có nguồn rõ ràng; không đào cây hoang.
- Chọn chỗ có nắng sáng, râm chiều, đất tơi nhiều mùn, không đọng nước sau mưa; trồng chậu thì chọn chậu sâu cho củ dài.
- Cắm cọc hoặc làm giàn thấp ngay khi trồng, vì dây non cần chỗ quấn sớm, để bò dưới đất dễ thối.
- Tưới vừa ẩm, tránh để đất sũng nước kéo dài; mùa mưa chú ý thoát nước quanh gốc.
- Ghi lại ngày nảy mầm, ngày ra hoa, ngày quả chín và lúc dây lụi để năm sau biết nhịp của cây trong vườn mình.
- Đánh dấu gốc trước mùa lạnh, không cuốc xới chỗ đó khi dây đã lụi.
Qua một vòng như vậy, bạn sẽ nhớ mặt cây ở mọi giai đoạn: lúc mầm non, lúc ra hoa chuông, lúc quả tím và lúc chỉ còn củ. Đó là kiến thức không sách nào thay được, và cũng là lúc bạn dễ nhận ra một bó rễ được gọi là đảng sâm có đúng là đảng sâm hay không.
Củ cây trồng một năm thường còn nhỏ; người vùng cao thường để vài năm mới đào. Nếu chỉ trồng để nhận mặt cây, cứ để gốc đó sống trong vườn như một cây mẫu.
Câu hỏi thường gặp
Đảng sâm và đẳng sâm có phải hai cây khác nhau không?
Không. Đảng sâm và đẳng sâm là hai cách viết của cùng một tên, chỉ các cây thuộc chi Codonopsis trong họ Hoa chuông. Ở Việt Nam, loài hay được nhắc tới nhất là Codonopsis javanica, còn gọi là đảng sâm nam hay đảng sâm Việt Nam để phân biệt với hàng nhập từ phương Bắc.
Làm sao biết một dây leo có phải đảng sâm không?
Hãy xem bốn điểm: thân mảnh quấn cọc, bẻ ra có nhựa mủ trắng, lá đơn hình tim, hoa hình chuông màu trắng ngà có vân tím bên trong. Nếu cây có quả mọng tím khi chín và rễ củ dài hình trụ thì càng chắc. Thiếu dấu hiệu nhựa trắng thì nên nghĩ tới cây khác.
Đảng sâm có phải nhân sâm loại rẻ không?
Không phải. Đảng sâm thuộc họ Hoa chuông, còn nhân sâm thuộc họ Nhân sâm, chi Panax. Hai cây khác nhau về họ, dáng cây, thành phần và cách dùng trong y học cổ truyền. Gọi đảng sâm là nhân sâm loại rẻ là cách nói dễ gây hiểu lầm.
Đảng sâm trồng ở đồng bằng được không?
Có thể trồng thử, nhưng cây ưa khí hậu mát của vùng cao, nên ở đồng bằng nóng ẩm cây thường yếu và dễ thối củ trong mùa mưa. Nếu trồng trong chậu, nên chọn chỗ thoáng, có bóng râm buổi trưa, đất trộn nhiều cát và mùn cho thoát nước, và làm cọc cho dây quấn.
Cuối năm dây đảng sâm héo hết là cây chết phải không?
Thường thì không. Ở vùng có mùa đông lạnh, phần dây trên mặt đất lụi đi, còn củ dưới đất vẫn sống và sẽ nảy mầm lại vào mùa xuân. Hãy cắm cọc đánh dấu chỗ gốc, đừng xới đất chỗ đó, và chờ mầm mới mọc lên khi trời ấm.
Người đang dùng thuốc huyết áp có nên ăn gà hầm đảng sâm không?
Một bữa canh hầm thỉnh thoảng thường khác xa việc dùng đảng sâm hằng ngày, nhưng người đang điều trị bệnh mạn tính vẫn nên hỏi bác sĩ trước. Đặc biệt nếu đang dùng nhiều loại thuốc cùng lúc, hãy kể với bác sĩ cả những món ăn có củ rễ thuốc mà gia đình hay nấu.