Ba loại hạt hay gây ngộ độc cho trẻ ở nông thôn Việt Nam là hạt cọc rào (dầu mè), hạt thầu dầu và hạt trẩu: cả ba đều có vị bùi, béo, trông giống hạt lạc, hạt đậu hay hạt dẻ, nhưng đều chứa chất độc gây nôn, đau bụng, tiêu chảy dữ dội, có thể dẫn tới mất nước nặng. Hạt thầu dầu đặc biệt nguy hiểm vì chứa ricin, một chất độc rất mạnh được giải phóng khi hạt bị nhai vỡ.
Các vụ ngộ độc tập thể ở học sinh vì nhặt hạt cọc rào bên hàng rào trường, hay ăn hạt trẩu trên đường đi học ở vùng núi phía Bắc, đã được nhắc nhiều lần. Điểm chung là những cây này mọc ngay cạnh đường, cạnh nhà, quả rụng đầy dưới gốc, và trẻ nếm thử thấy ngon nên rủ nhau ăn thêm. Bài này giúp người lớn nhận mặt ba cây, nhận mặt hạt, hiểu vì sao trẻ dễ ăn và làm gì khi trẻ đã ăn.
Cây cọc rào: hàng rào quen thuộc, hạt đen trong quả ba ô
Dáng cây. Cọc rào (tên khoa học Jatropha curcas, nơi gọi là dầu mè) là cây bụi hoặc cây nhỡ, thân mềm, vỏ xám nhẵn, cành giòn, bẻ ra có nhựa. Người ta trồng làm hàng rào vì cắm cành là sống, trâu bò không ăn, và từng có thời được trồng để lấy dầu hạt.
Lá. Lá to, hình tim hoặc chia ba đến năm thuỳ nông, mọc so le, cuống dài. Lá non thường có màu đỏ tía nhẹ.
Quả và hạt. Quả hình trứng hoặc gần tròn, cỡ đầu ngón tay cái, chia ba ô, khi non xanh, chín vàng rồi đen và khô. Mỗi quả có hai đến ba hạt màu đen, thuôn dài, vỏ cứng mỏng, nhân trắng béo. Nhai vào thấy bùi như lạc, đó là lý do trẻ ăn một hạt rồi ăn tiếp.
Chất độc. Hạt chứa curcin, một loại protein độc, và các este phorbol gây kích ứng mạnh đường tiêu hoá. Ăn vài hạt có thể gây nôn liên tục, đau bụng, tiêu chảy, cảm giác nóng rát ở họng và dạ dày. Trẻ nôn và tiêu chảy nhiều dễ mất nước nhanh.
Cây thầu dầu: lá chân vịt to, quả gai mềm, hạt vằn bóng
Dáng cây. Thầu dầu (Ricinus communis, nơi gọi là dầu ve, đu đủ tía) là cây bụi lớn hoặc cây nhỏ, mọc dại ven sông, bãi bồi, bờ đường, đất bỏ hoang. Thân và cuống lá thường đỏ tía hoặc xanh phủ phấn trắng.
Lá. Lá rất to, xẻ chân vịt thành năm đến mười một thuỳ nhọn, mép có răng cưa, cuống dài đính gần giữa phiến lá. Nhìn qua có thể nhầm với lá đu đủ hoặc lá sắn.
Quả và hạt. Quả mọc thành chùm, có gai mềm, chia ba ô, mỗi ô một hạt. Hạt hình bầu dục dẹt, vỏ bóng như men, có vằn hoa lốm đốm nâu, xám, trắng rất đẹp, nên trẻ hay nhặt chơi, xâu vòng, rồi cắn thử.
Chất độc. Hạt thầu dầu chứa ricin, một trong những chất độc thực vật mạnh nhất được biết. Hạt nuốt nguyên, vỏ còn nguyên có thể đi qua ruột mà ít giải phóng chất độc, nhưng hạt bị nhai vỡ thì rất nguy hiểm. Triệu chứng có thể đến chậm sau vài giờ: nôn, đau bụng, tiêu chảy có thể ra máu, mất nước, tụt huyết áp. Dầu thầu dầu được tinh chế trong công nghiệp khác hẳn hạt thô và không phải điều bài này bàn.
Cây trẩu: hạt béo như hạt dẻ trên đường đến trường vùng cao
Trẩu là cây gỗ trồng nhiều ở các tỉnh miền núi phía Bắc để lấy dầu hạt, gỗ, và giữ đất đồi. Cây cao, lá to hình tim hoặc chia ba thuỳ, cuống dài, mùa xuân nở hoa trắng phớt hồng phủ kín tán, nhiều nơi thành cảnh đẹp mùa hoa trẩu. Quả tròn to, vỏ dày, khi già rụng đầy dưới gốc, bên trong có vài hạt to, vỏ hạt sần, nhân trắng nhiều dầu.
Nhân hạt trẩu ăn vào có vị béo, bùi, không đắng gắt, rất giống hạt dẻ hay nhân lạc. Học sinh trên đường đi học nhặt quả rụng, đập lấy hạt ăn rồi chia cho bạn là tình huống đã gây ra nhiều vụ ngộ độc tập thể ở vùng cao. Người ăn bị nôn, đau bụng, tiêu chảy, đau đầu, mệt lả; nhiều em cùng ăn nên trạm y tế phải xử lý một lúc nhiều ca.
Hạt trẩu chứa dầu và các chất gây kích ứng mạnh đường tiêu hoá. Không có cách chế biến nào trong nhà làm nhân trẩu thành thức ăn an toàn. Ở vùng trồng trẩu, việc dặn trẻ không ăn hạt trẩu nên được nhắc mỗi mùa quả rụng, ở nhà và ở trường.
So nhanh ba loại hạt với hạt ăn được trẻ hay nhầm
Trẻ không phân tích dấu hiệu, trẻ thấy giống là ăn. Bảng dưới giúp người lớn hiểu trẻ đang nhầm hạt độc với hạt gì, để giải thích cho đúng.
| Hạt độc | Trông giống | Điểm khác người lớn nên chỉ cho trẻ | Nơi hay gặp |
|---|---|---|---|
| Hạt cọc rào | Hạt lạc, hạt đậu đen | Nằm trong quả ba ô vàng đen trên cây bụi hàng rào, không mọc dưới đất như lạc | Hàng rào nhà, trường, bờ ruộng |
| Hạt thầu dầu | Hạt đậu lốm đốm, hạt cườm | Vỏ bóng như men, vằn hoa, lấy từ quả có gai mềm | Ven sông, bãi bồi, đất hoang, bờ đường |
| Hạt trẩu | Hạt dẻ, nhân lạc | Lấy từ quả tròn to vỏ dày rụng dưới cây gỗ cao, nhân nhiều dầu | Đồi trồng trẩu, đường đi học vùng núi phía Bắc |
| Hạt củ đậu | Hạt đậu | Lấy từ quả dẹt có lông trên giàn củ đậu | Vườn trồng củ đậu |
| Hạt thông thiên | Hạt quả rừng | Lấy từ quả tam giác tròn của cây cảnh hoa vàng | Sân, công viên, hàng rào cây cảnh |
Với trẻ, một luật chung dễ nhớ hơn mọi bảng: không ăn hạt, quả nhặt dưới đất hay hái trên cây ngoài đường, kể cả khi bạn bè nói ăn được. Muốn ăn thì mang về cho người lớn xem.
Vì sao trẻ ăn một hạt rồi ăn tiếp: hiểu để dặn cho đúng
Phần lớn chất độc thực vật đáng sợ đều có vị đắng, chát hoặc cay, khiến người ăn nhổ ra ngay. Ba loại hạt trong bài này thì ngược lại: nhân béo, bùi, thơm khi nhai, không có vị cảnh báo. Trẻ nếm một hạt thấy ngon, chưa thấy gì khác lạ trong vài phút đầu, nên ăn thêm và chia cho bạn. Đến khi triệu chứng xuất hiện thì cả nhóm đã ăn nhiều hạt.
Trẻ lại hay học theo nhau. Một em lớn hơn nói hạt này ăn được, cả nhóm tin. Khi người lớn chỉ dặn chung chung "đừng ăn bậy", trẻ không gắn lời dặn đó với hạt cụ thể trước mặt. Cách dặn hiệu quả hơn là dắt trẻ đến tận gốc cây, chỉ quả, bóc cho trẻ xem hạt, nói rõ đây là hạt độc, ăn vào sẽ nôn và phải đi viện.
Với trẻ lớn, có thể giải thích thêm rằng hạt độc không có vị đắng để báo trước, và cây độc không phải lúc nào cũng trông dữ dằn. Nhiều trường học vùng có trẩu, có cọc rào đã lồng chuyện này vào giờ sinh hoạt đầu mùa quả. Với trẻ nhỏ, chỉ cần một luật: thứ gì nhặt ngoài đường thì đưa người lớn xem trước, không bỏ vào miệng.
Người lớn cũng nhầm: ép dầu, rang hạt, dùng làm thuốc
Không chỉ trẻ em ăn nhầm. Người lớn bị ngộ độc vì các hạt này thường trong những tình huống khác: rang hạt cọc rào ăn thử vì nghe nói giống lạc, ép dầu thầu dầu tại nhà, dùng hạt giã nhỏ đắp lên da theo lời mách bảo, hoặc uống nước ngâm hạt với hy vọng chữa bệnh. Những việc này vừa tiếp xúc trực tiếp với chất độc, vừa để lại hạt, bã trong nhà nơi trẻ có thể lấy.
Tri thức dân gian ở nhiều nơi có dùng hạt thầu dầu, cọc rào cho các việc ngoài ăn uống, như dầu thắp, dầu bôi trơn, hay dùng ngoài da. Những cách dùng ấy hình thành trong hoàn cảnh xưa, khi chưa có lựa chọn khác, và không phải là lời khuyên cho bây giờ. Muốn dùng bất cứ thứ gì có nguồn gốc từ các hạt này, kể cả bôi ngoài da, hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước.
Nếu người lớn trong nhà lỡ ăn hoặc uống thứ có hạt này, xử lý như với trẻ: đến cơ sở y tế ngay, mang theo mẫu, nói rõ đã dùng bao nhiêu và lúc nào.
Phòng ở nhà, ở trường và trên đường đi học
Không thể chặt hết cọc rào, thầu dầu, trẩu, vì đó là cây hàng rào, cây kinh tế, cây giữ đất. Nhưng có thể giảm hẳn cơ hội để trẻ nhặt được hạt.
- Nhà có hàng rào cọc rào: tỉa bỏ chùm quả trước khi chín, nhặt quả rụng; nếu được, thay dần bằng cây hàng rào khác.
- Thầu dầu mọc dại quanh nhà, quanh sân chơi: nhổ bỏ cây con, chặt cây lớn trước mùa quả, đeo găng khi làm.
- Trường học: rà soát cây trong khuôn viên và hàng rào, dọn quả rụng trong mùa, nhắc học sinh dưới cờ khi tới mùa quả.
- Vùng trồng trẩu: dặn trẻ ở nhà và ở lớp mỗi mùa quả rụng; người lớn đi cùng trẻ trên đường đi học để ý trẻ nhặt quả.
- Không dùng hạt thầu dầu, hạt cọc rào làm đồ chơi, xâu vòng cho trẻ.
- Không để hạt giống, hạt phơi lấy dầu trong bếp hay gần đồ ăn.
Người lớn cũng không nên tự ép, tự rang hạt cọc rào, hạt thầu dầu làm dầu dùng trong nhà, vì vừa có nguy cơ nhiễm độc khi làm, vừa có nguy cơ trẻ lấy hạt.
Trẻ đã ăn hạt lạ: việc làm ngay và dấu hiệu nặng
Khi biết trẻ đã ăn hạt cọc rào, thầu dầu, trẩu hay bất kỳ hạt lạ nào, đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất ngay, hoặc gọi 115 nếu trẻ đã nôn nhiều, lả đi. Đừng chờ triệu chứng, nhất là với hạt thầu dầu vì triệu chứng có thể đến chậm. Mang theo vài hạt, quả còn lại hoặc chụp ảnh cây để bác sĩ biết trẻ đã ăn gì.
Hỏi trẻ đã ăn bao nhiêu hạt, ăn lúc nào, có nhai không, ăn cùng ai. Nếu có nhiều trẻ cùng ăn, đưa tất cả đi khám, kể cả những em chưa thấy gì. Trên đường đi, cho trẻ nằm nghiêng nếu nôn, giữ ấm, cho uống từng ngụm nước nhỏ nếu trẻ tỉnh và không nôn liên tục. Không tự gây nôn, không cho uống thuốc cầm tiêu chảy hay bài giải độc dân gian.
Dấu hiệu nặng cần cấp cứu ngay: nôn liên tục không uống được, tiêu chảy nhiều lần hoặc có máu, môi khô, mắt trũng, khóc không có nước mắt, tiểu ít; trẻ li bì, khó đánh thức, co giật; da lạnh, vã mồ hôi, mạch nhanh yếu. Mất nước ở trẻ nhỏ tiến triển rất nhanh, vài giờ có thể từ nhẹ sang nặng.
Câu hỏi thường gặp
Ăn một hạt cọc rào có sao không?
Có thể có. Với trẻ nhỏ, chỉ vài hạt đã có thể gây nôn, đau bụng, tiêu chảy, và mức độ còn tuỳ cân nặng, cách nhai. Khi biết trẻ ăn hạt cọc rào, nên đưa đi khám, mang theo hạt còn lại, không chờ xem có triệu chứng hay không.
Hạt thầu dầu nuốt nguyên có nguy hiểm không?
Hạt nuốt nguyên, vỏ không vỡ thường ít giải phóng chất độc hơn hạt bị nhai, nhưng không ai đoán chắc được trẻ đã nhai hay chưa. Vì ricin rất độc và triệu chứng có thể đến chậm, mọi trường hợp ăn hạt thầu dầu đều nên được đưa đến cơ sở y tế ngay.
Hạt trẩu rang chín có ăn được không?
Không. Không có cách rang, luộc hay ngâm nào trong nhà được khuyến cáo để làm nhân hạt trẩu an toàn khi ăn. Hạt trẩu chỉ dùng để ép dầu cho mục đích công nghiệp. Ở vùng trồng trẩu, cần dặn trẻ không ăn hạt trẩu mỗi mùa quả rụng.
Dầu thầu dầu bán ngoài hiệu thuốc có liên quan gì tới hạt độc?
Dầu thầu dầu dùng trong y tế, mỹ phẩm là dầu đã được ép và tinh chế theo quy trình công nghiệp, khác hẳn hạt thô. Bài này nói về việc ăn hạt. Không tự ép dầu từ hạt ở nhà, và dùng sản phẩm dầu nào thì hỏi dược sĩ trước.
Có nên chặt hết cây cọc rào làm hàng rào không?
Không bắt buộc. Có thể tỉa bỏ chùm quả trước khi chín, nhặt quả rụng thường xuyên và dặn trẻ không ăn. Nhà có trẻ nhỏ hay trường mầm non có hàng rào cọc rào thì nên cân nhắc thay dần bằng cây hàng rào không có hạt độc.
Nhiều học sinh cùng ăn hạt lạ ở trường thì làm gì?
Báo ngay cho y tế trường và cơ sở y tế gần nhất, gọi 115 nếu có em nôn nhiều, lả, khó thở. Đưa tất cả các em đã ăn đi khám, kể cả em chưa có triệu chứng. Giữ lại mẫu hạt, quả, ghi tên các em và lượng ăn ước chừng để bác sĩ phân loại.