Ứng dụng nhận dạng cây qua ảnh trên điện thoại thường gợi ý đúng họ hoặc chi của những cây phổ biến, có ảnh rõ lá, hoa, quả; nhưng hay sai với lá non, cây chưa ra hoa, các cây cùng họ trông giống nhau và nhiều cây bản địa ít được chụp. Vì vậy, kết quả của ứng dụng nên coi là gợi ý để bạn tra tiếp, không bao giờ là căn cứ duy nhất để ăn, uống hay dùng một cây làm thuốc.
Ứng dụng nhận cây là công cụ hữu ích cho người làm vườn, người tò mò về cây quanh nhà. Điểm yếu của nó lại rơi đúng vào những tình huống nguy hiểm nhất: cây độc trông giống cây ăn được. Bài này giải thích ứng dụng hoạt động thế nào, vì sao nó sai, cách chụp ảnh để tăng độ chính xác, cách đọc kết quả, và những việc phải làm thêm trước khi đưa bất kỳ phần nào của cây vào miệng.
Ứng dụng nhận cây hoạt động ra sao
Phần lớn ứng dụng nhận dạng cây dùng các mô hình máy học được huấn luyện trên một kho ảnh rất lớn, mỗi ảnh đã gắn tên loài. Khi bạn chụp một chiếc lá, mô hình so ảnh đó với những gì nó đã học và trả về vài tên có khả năng nhất, thường kèm theo một tỷ lệ phần trăm hay thanh mức độ tin cậy. Một số ứng dụng còn cho cộng đồng người dùng, trong đó có người làm thực vật học, xem và xác nhận lại.
Điều này có nghĩa là ứng dụng chỉ giỏi với những loài có nhiều ảnh tốt trong kho. Cây cảnh phổ biến toàn cầu, cây trồng quen, cây dại ở châu Âu, Bắc Mỹ thường được nhận khá tốt. Cây bản địa Việt Nam, cây thuốc nam ít người chụp, các giống địa phương, các loài chỉ mọc ở một vùng thì có ít ảnh hơn, nên ứng dụng hay đưa ra một loài gần giống ở nơi khác.
Ứng dụng cũng không biết nơi bạn đứng có phải là chỗ loài đó mọc hay không, trừ khi nó dùng vị trí điện thoại để lọc. Nó không ngửi được mùi lá, không thấy nhựa chảy ra, không biết cây leo hay đứng, những thứ người biết cây dùng để nhận dạng hằng ngày. Nó chỉ thấy những gì có trong khung ảnh.
Những chỗ ứng dụng hay sai
Lá non, lá đơn lẻ. Lá non của nhiều cây khác họ trông rất giống nhau. Chụp một lá đơn lẻ, ứng dụng không thấy cách lá xếp trên cành, không thấy hoa quả, nên dễ chọn nhầm loài phổ biến hơn.
Cây cùng họ, cùng chi. Các cây trong cùng họ Ráy, họ Cà, họ Gừng, họ Đậu có thể khác nhau rất nhiều về độ an toàn nhưng lại giống nhau về hình dáng. Ứng dụng có thể đoán đúng họ mà sai loài, và với người hái để ăn, đúng họ chưa có nghĩa lý gì.
Cây bản địa ít ảnh. Một số cây thuốc nam, cây rau rừng ở Việt Nam có rất ít ảnh trong các kho dữ liệu quốc tế. Ứng dụng khi đó thường trả về một loài gần giống ở vùng khác, kèm mức tin cậy cao không tương xứng.
Ảnh kém. Ảnh mờ, ngược sáng, quá xa, cây lẫn với nền nhiều cây khác, hoặc chỉ chụp củ đã nhổ khỏi đất đều làm kết quả kém đi rõ rệt.
Cặp nhầm nguy hiểm. Lá ngón với chè vằng, ráy với khoai môn, cà độc dược non với cây họ Cà khác là những cặp mà ngay người quen cây cũng phải soi kỹ. Không có lý do gì để tin một bức ảnh phân biệt được chúng chắc chắn hơn người.
Chụp ảnh thế nào để ứng dụng gợi ý đúng hơn
Muốn ứng dụng làm tốt nhất trong khả năng của nó, hãy cho nó nhiều thông tin như người biết cây cần. Mỗi lần nhận một cây lạ, chụp một bộ ảnh thay vì một ảnh.
- Chụp toàn bộ cây trong khung, thấy được dáng đứng, leo hay bò, kèm một vật quen để ước độ lớn, ví dụ bàn tay.
- Chụp một đoạn cành có vài lá, để thấy lá mọc đối, mọc cách hay mọc vòng.
- Chụp mặt trên và mặt dưới của một lá trưởng thành, rõ gân, mép lá, trong ánh sáng tự nhiên, không ngược sáng.
- Chụp hoa nhìn thẳng và nhìn nghiêng, chụp quả, hạt nếu có.
- Chụp thân, gốc, và chỗ cuống lá đính vào cành hoặc vào phiến lá.
- Nếu là cây lấy củ, chụp củ khi còn dính với thân, và mặt cắt ngang của củ.
- Ghi chú ngày, nơi gặp, cây mọc ở đâu: bờ rào, ven suối, đồi khô hay trong vườn.
Gửi lần lượt từng ảnh vào ứng dụng, xem kết quả có thống nhất giữa các ảnh hay không. Nếu ảnh lá cho một tên, ảnh hoa cho một tên khác, đó là dấu hiệu ứng dụng đang không chắc, dù con số tin cậy hiển thị cao.
Đọc kết quả: con số tin cậy không phải là xác suất an toàn
Nhiều ứng dụng hiển thị một con số như chín mươi phần trăm bên cạnh tên cây. Người dùng dễ hiểu là cây này chín mươi phần trăm đúng là loài đó. Thực tế con số ấy chỉ cho biết mô hình thấy ảnh giống loài đó tới đâu so với các loài nó biết. Khi đọc kết quả, để ý những điều sau.
- Xem cả danh sách gợi ý, không chỉ tên đầu tiên; nếu trong danh sách có một cây độc, coi như cây trước mặt có thể là cây độc.
- Tra tên khoa học mà ứng dụng đưa ra trong tài liệu thực vật, đối chiếu mô tả lá, hoa, quả với cây thật.
- Kiểm loài đó có mọc ở Việt Nam, ở vùng bạn đang đứng hay không.
- Đọc phần ghi chú về độc tính nếu ứng dụng có, nhưng không tin vào dòng ghi ăn được.
- Thử lại bằng một ứng dụng khác; hai ứng dụng cho hai tên khác nhau thì kết quả càng không đáng tin.
Kết quả tốt nhất mà ứng dụng mang lại là một cái tên để bạn bắt đầu tra cứu và hỏi người biết cây. Nó rút ngắn thời gian, chứ không thay được bước xác nhận.
Ba tầng tham khảo: ứng dụng, cộng đồng và người biết cây
Có thể hình dung việc nhận một cây lạ như leo ba bậc thang. Mỗi bậc cho thêm độ chắc, và với việc ăn uống, chỉ bậc cuối mới đủ. Bảng dưới so ba nguồn theo những gì chúng làm được và không làm được.
| Nguồn | Làm được | Không làm được | Dùng khi nào |
|---|---|---|---|
| Ứng dụng nhận ảnh | Gợi ý tên trong vài giây, gợi ý họ, chi khá tốt với cây phổ biến | Ngửi, sờ, xem nhựa; phân biệt chắc cặp nhầm nguy hiểm; biết cây bản địa ít ảnh | Tò mò, ghi lại cây trong vườn, có tên để tra tiếp |
| Cộng đồng xem ảnh | Người có kinh nghiệm góp ý, chỉ ra điểm cần chụp thêm | Bảo đảm người trả lời đúng chuyên môn; xem được mẫu thật | Khi ứng dụng cho kết quả mâu thuẫn |
| Người biết cây xem mẫu thật | Nhìn, sờ, ngửi, bẻ cành, so nhiều bộ phận, biết cây của vùng | Không có mặt mọi lúc, cần mang mẫu tới | Trước khi ăn, uống hay dùng cây làm thuốc |
Người biết cây có thể là người trồng lâu năm trong làng, thầy thuốc y học cổ truyền có nghề, cán bộ khuyến nông, giáo viên sinh học. Mang mẫu có đủ lá, cành, hoa, quả tới họ đáng giá hơn mọi bức ảnh. Và kể cả khi đã đủ ba bậc, câu hỏi dùng cây thế nào cho an toàn vẫn thuộc về bác sĩ, dược sĩ.
Không dùng ứng dụng làm căn cứ để ăn hay dùng làm thuốc
Ngộ độc thực vật thường đến từ một quyết định duy nhất: tin rằng cây này ăn được. Nếu quyết định ấy dựa trên ảnh chụp và một con số tin cậy, rủi ro là rất lớn, vì những cây độc trông giống cây ăn được chính là trường hợp ứng dụng hay sai. Một lần sai có thể là một chuyến cấp cứu.
Vì vậy, với mọi cây định ăn, định uống hay định dùng làm thuốc, hãy giữ nguyên tắc: chỉ dùng cây đã được người biết cây xác nhận trực tiếp trên mẫu thật, tốt nhất là cây tự trồng từ giống rõ nguồn. Ứng dụng có thể giúp bạn biết nên hỏi ai, hỏi gì, nhưng không thay được người nhìn tận mắt.
Với cây thuốc dân gian, ngay cả khi đã nhận đúng cây, vẫn còn câu hỏi dùng thế nào, ai không nên dùng, có tương tác với thuốc đang uống không. Những câu này ứng dụng nhận dạng không trả lời được, và nên hỏi bác sĩ, dược sĩ, nhất là với phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người bệnh gan thận.
Ứng dụng hữu ích nhất ở đâu
Đặt đúng chỗ, ứng dụng nhận cây là trợ thủ tốt. Nó giúp bạn biết tên những cây cảnh trong nhà để xem cây nào cần đặt xa tầm tay trẻ. Nó giúp bạn ghi lại cây trong vườn, theo dõi cây nào mọc lên ở đâu mỗi mùa. Nó gợi ý tên khi bạn thấy một cây lạ mọc lên sau mưa, để bạn biết cần dè chừng hay không.
Ứng dụng cũng là cách hay để trẻ lớn và người trẻ làm quen với cây cối, với điều kiện đi kèm một quy tắc: nhận để biết, không nhận để ăn. Một buổi đi dạo chụp ảnh, tra tên, rồi về nhà đọc thêm về từng cây là cách học thực vật vui và an toàn.
Khi có chuyện, ví dụ trẻ lỡ nhai một chiếc lá, ứng dụng có thể giúp bạn có ngay một cái tên để báo cho nhân viên y tế. Nhưng đừng để việc chụp ảnh, chờ kết quả làm chậm việc đưa trẻ đi khám. Chụp nhanh một tấm, mang theo cành lá, rồi đi.
Lỡ dùng cây đã nhận bằng ứng dụng mà thấy khác thường
Nếu đã ăn hoặc uống một cây mà bạn nhận qua ứng dụng, rồi thấy buồn nôn, nôn, đau bụng, chóng mặt, nhìn mờ, tim đập nhanh hoặc chậm bất thường, tê miệng, khô miệng, lú lẫn hay khó thở, hãy dừng dùng ngay và gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất.
Mang theo phần cây còn lại, cả ảnh đã chụp và kết quả ứng dụng đưa ra. Nói rõ với bác sĩ rằng cây được nhận qua ứng dụng, chưa có người xác nhận, để bác sĩ không mặc định đó là cây ứng dụng nói. Kể thời điểm ăn, lượng ước chừng, cách chế biến và những người khác đã cùng dùng.
Những người cùng ăn chưa có triệu chứng cũng nên đi khám, vì một số cây độc gây triệu chứng muộn. Không tự gây nôn khi người bệnh đã lơ mơ, không dùng bài giải độc truyền miệng.
Câu hỏi thường gặp
Ứng dụng nhận dạng cây có chính xác không?
Với cây phổ biến, ảnh rõ lá, hoa, quả, ứng dụng thường gợi ý đúng họ hoặc chi và nhiều khi đúng loài. Với lá non, cây chưa ra hoa, cây bản địa ít ảnh và các cây cùng họ giống nhau, ứng dụng sai khá thường xuyên. Coi kết quả là gợi ý để tra tiếp.
Ứng dụng báo cây ăn được thì có nên ăn không?
Không nên chỉ dựa vào ứng dụng. Những cây độc trông giống cây ăn được chính là chỗ ứng dụng hay sai. Chỉ ăn cây đã được người biết cây xác nhận trực tiếp trên mẫu thật, tốt nhất là cây tự trồng từ giống rõ nguồn.
Con số chín mươi phần trăm trên ứng dụng có nghĩa là gì?
Đó là mức mô hình thấy ảnh giống loài nó gợi ý, so với những loài nó đã học, không phải xác suất cây an toàn. Nếu loài thật không có trong kho dữ liệu của ứng dụng, nó vẫn có thể đưa ra một tên khác với con số cao.
Chụp ảnh thế nào để ứng dụng nhận cây tốt hơn?
Chụp cả cây, một đoạn cành có vài lá, mặt trên và mặt dưới lá, hoa, quả, thân, gốc, trong ánh sáng tự nhiên. Gửi từng ảnh vào ứng dụng và xem kết quả có thống nhất không. Ghi chú nơi gặp cây để đối chiếu.
Có nên dùng hai ứng dụng để kiểm chéo không?
Có, đó là cách hay để thấy kết quả có ổn định hay không. Nếu hai ứng dụng cho hai tên khác nhau, kết quả càng không đáng tin. Dù hai ứng dụng cùng cho một tên, vẫn cần tra tài liệu và hỏi người biết cây trước khi dùng.
Ứng dụng có giúp được gì khi trẻ lỡ nhai lá cây không?
Ứng dụng có thể cho bạn một cái tên để báo nhân viên y tế, nhưng đừng để việc chờ kết quả làm chậm việc đưa trẻ đi khám. Chụp nhanh một tấm, mang theo cành lá, rồi đưa trẻ đến cơ sở y tế hoặc gọi 115 nếu trẻ có dấu hiệu bất thường.