Thương lục là một cây thảo lớn thuộc chi Phytolacca, ở Việt Nam hay gặp thương lục Á (Phytolacca acinosa) và thương lục Mỹ (Phytolacca americana). Cả cây có độc, rễ độc nhất. Rễ thương lục to, nạc, trắng ngà, phân nhánh trông như củ sâm, nên đã nhiều lần bị đào lên, ngâm rượu hay đem bán như sâm, gây ngộ độc cho người dùng.
Bài này thuộc nhóm tên gọi dễ nhầm vì thương lục không mang chữ sâm trong tên sách, nhưng lại bị chính người đào, người bán gắn chữ sâm vào: sâm rừng, sâm núi, sâm đất. Bạn sẽ đọc cách nhận cây khi còn trên đất, cách nhận rễ khi đã đào lên, các dấu hiệu ngộ độc và việc phải làm ngay. Nếu chỉ nhớ một điều, hãy nhớ: không ăn, không uống, không ngâm rượu bất kỳ “củ sâm” nào đào lên mà không biết chắc cây mẹ là gì.
Nhận cây thương lục khi còn trên đất
Dáng cây và thân. Thương lục là cây thảo sống nhiều năm, cao ngang ngực tới quá đầu người, thân to, nhẵn, mọng nước, phân nhánh nhiều. Thương lục Mỹ có thân thường màu đỏ tía rất dễ nhận; thương lục Á thân xanh hoặc hơi tía. Mùa lạnh phần trên mặt đất có thể lụi, sang mùa ấm mọc lại từ gốc.
Lá to, mềm. Lá đơn mọc so le, phiến hình trứng hoặc bầu dục thuôn, to cỡ bàn tay hoặc hơn, mép nguyên, mềm, không có mùi đặc biệt. Lá non nhìn qua có thể giống lá một số rau dại, đây là một nguy cơ khác ngoài chuyện rễ.
Chùm hoa và chùm quả. Hoa nhỏ màu trắng hoặc hồng nhạt xếp thành chùm dài. Ở thương lục Á, chùm hoa và chùm quả thường đứng thẳng, mỗi quả chia thành nhiều múi rời như một bánh xe nhỏ. Ở thương lục Mỹ, chùm quả rủ xuống, quả tròn hơi dẹt, dính liền. Khi chín, quả màu tím đen bóng, bóp ra nước đỏ tím đậm, nhuộm tay rất lâu phai.
Nơi hay gặp. Thương lục Á mọc ở vùng núi cao phía Bắc như Lào Cai, Lai Châu, Tuyên Quang, trên nương bỏ hoang, ven làng, bìa rừng. Thương lục Mỹ là cây nhập nội, đã mọc dại ở một số vùng khí hậu mát. Cây ưa đất ẩm giàu mùn, hay mọc ở chỗ đất mới xới hoặc quanh chuồng trại.
Rễ thương lục so với rễ, củ được gọi là sâm
Khi đã đào lên, rửa sạch, rễ thương lục trông khá giống các loại rễ củ được gọi là sâm. Bảng dưới gom những khác biệt hay được mô tả; dù vậy, chỉ dựa vào rễ để phân biệt là rất rủi ro.
| Đặc điểm | Rễ thương lục | Rễ củ thường gọi là sâm (ví dụ cát sâm, đảng sâm) |
|---|---|---|
| Hình dáng | Rễ chính to, nạc, hình nón, phân vài nhánh như người | Tùy loài: hình thoi, hình trụ dài |
| Vỏ ngoài | Vàng nâu nhạt, có nếp ngang | Vàng nâu, nâu nhạt |
| Mặt cắt ngang | Có các vòng đồng tâm rõ như vân gỗ cắt ngang | Không có vòng đồng tâm rõ như vậy |
| Khi cắt | Mọng nước, có nhựa nhẹ, vị hăng, tê | Tùy loài: bột, xơ, hoặc nhựa trắng |
| Cây mẹ | Thân thảo to mọng nước, chùm quả tím đen | Dây leo hoặc cây khác, không có chùm quả tím đen |
Dấu hiệu vòng đồng tâm trên lát cắt ngang được nhiều tài liệu nhắc tới, nhưng người không quen vẫn khó nhìn chắc, nhất là khi rễ đã thái lát phơi khô hay ngâm trong bình rượu.
Vì vậy nguyên tắc ở đây không phải là học cách phân biệt rễ thương lục với rễ sâm cho thành thạo, mà là không dùng bất kỳ rễ củ nào không rõ cây mẹ. Một rễ to, trắng, phân nhánh đẹp như người, được rao là “sâm rừng” hay “sâm núi” mà không có cây, không có nguồn, là đúng kiểu hàng phải từ chối.
Vì sao thương lục hay bị nhầm và bị bán như sâm
Có ba lý do khiến thương lục lặp đi lặp lại trong những vụ ngộ độc vì nhầm sâm. Thứ nhất, rễ của nó to, nạc, trắng ngà, phân nhánh trông như hình người, đúng với hình ảnh củ sâm mà nhiều người mường tượng. Thứ hai, cây mọc ở vùng núi cao, đúng nơi người ta vẫn nghĩ là có sâm quý, nên khi đào được một rễ to ở đó, người đào dễ tin mình gặp may. Thứ ba, cây mọc khoẻ, rễ to nhanh, nên kẻ bán hàng gian có sẵn một nguồn “sâm” rẻ để ngâm rượu, bày bán cho khách du lịch.
Trong y học cổ truyền, rễ thương lục là một vị thuốc có độc, chỉ được thầy thuốc dùng sau khi đã chế biến và với liều được kiểm soát. Chính vì được ghi trong sách thuốc, một số người tưởng có thể tự dùng như các vị lành khác. Đây là hiểu lầm nguy hiểm: vị thuốc có độc trong tay người không có chuyên môn là chất độc.
Báo chí trong nước đã nhiều lần đưa tin về những người phải đi cấp cứu sau khi ăn hay uống rượu ngâm rễ cây mà họ tưởng là sâm, trong đó có thương lục. Những vụ như vậy thường xảy ra theo nhóm, vì cả nhà hay cả bàn rượu cùng dùng một bình.
Dấu hiệu ngộ độc và việc phải làm ngay
Ngộ độc thương lục thường xuất hiện trong vòng vài giờ sau khi ăn hoặc uống. Các dấu hiệu hay được mô tả gồm:
- Buồn nôn, nôn nhiều, đau quặn bụng, tiêu chảy, có khi lẫn máu.
- Cảm giác nóng rát, tê ở miệng, họng.
- Chóng mặt, nhức đầu, vã mồ hôi, mệt lả.
- Khó thở, tim đập nhanh hoặc chậm bất thường, tụt huyết áp.
- Nặng hơn có thể co giật, lơ mơ, hôn mê.
Nếu nghi ngờ ai đó ngộ độc sau khi ăn rễ, lá, quả cây lạ hay uống rượu ngâm rễ cây: gọi 115 hoặc đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất, đừng chờ xem triệu chứng có tự hết không. Không tự gây nôn bằng cách móc họng hay uống nước muối, không cho uống thêm thuốc nam để “giải độc”.
Mang theo phần còn lại của rễ, lá, quả, hoặc chính bình rượu, và kể rõ ăn uống lúc nào, bao nhiêu, những ai cùng dùng. Báo cho những người đã dùng chung cũng đi khám, kể cả khi họ chưa thấy gì, vì triệu chứng có thể đến muộn hơn ở người này so với người khác.
Với trẻ nhỏ ăn phải quả tím đen ngoài vườn, dù chỉ vài quả, cũng nên đưa đi khám và mang theo một chùm quả để bác sĩ xem.
Quả tím đen và trẻ nhỏ: mối nguy ít được để ý
Ngoài rễ, quả thương lục là mối nguy riêng với trẻ con. Chùm quả tím đen bóng, mọng nước, bóp ra màu đỏ tím rực, rất giống những quả rừng ăn được, và trẻ hay hái chơi, bôi màu, có khi bỏ vào miệng. Hạt trong quả cũng có độc.
Nếu vườn hay bãi đất quanh nhà có thương lục mọc dại, cách an toàn nhất là nhổ bỏ trước khi cây ra quả, đeo găng tay khi làm vì nhựa cây có thể gây kích ứng da ở người nhạy cảm. Cho cây vào bao, không vứt chỗ trẻ hay gia súc có thể với tới, không đốt khói bay vào nhà. Rửa tay kỹ sau khi làm.
Lá non thương lục cũng là nguy cơ. Ở vài nơi trên thế giới, người ta có món dân gian từ lá non luộc qua nhiều nước, nhưng ngay ở đó vẫn có ca ngộ độc. Với người Việt, không có lý do gì để thử. Khi hái rau dại, chỉ hái những loại bạn đã biết chắc từ nhỏ, có người lớn trong nhà xác nhận, và tránh hẳn những cây thân thảo to, thân tía, có chùm quả tím đen.
Bình rượu ngâm “sâm” trong nhà không rõ là củ gì
Nhiều gia đình có sẵn một bình rượu ngâm củ được ai đó biếu từ lâu, người biếu gọi là sâm rừng, sâm núi, nay không ai nhớ rõ củ đó mua ở đâu, cây mẹ ra sao. Đây là tình huống rất hay gặp và cũng là nơi tai nạn dễ xảy ra nhất, vì bình rượu thường được mang ra vào dịp đông người.
Nếu củ trong bình to, trắng ngà, nạc, phân nhánh như hình người, và không ai biết chắc nguồn gốc, cách an toàn là không uống. Bạn có thể chụp ảnh rõ củ, nhất là chỗ đầu củ và chỗ cắt nếu có, rồi hỏi dược sĩ hoặc người làm nghề dược liệu có uy tín. Nhưng ngay cả khi được nhận xét là “trông giống sâm”, một người nhìn qua ảnh cũng không thể khẳng định chắc chắn củ đó không có độc.
Đổ bỏ một bình rượu có thể làm người biếu phật lòng, nhưng cái giá của việc giữ lại và rót mời khách có thể lớn hơn nhiều. Khi đổ, đừng đổ ra chỗ gia súc, gia cầm có thể uống; bọc củ lại và bỏ vào thùng rác. Lần sau, khi nhận quà là củ rễ ngâm rượu, hỏi ngay người biếu tên cây, nơi mua, và ghi lại lên bình.
Khi được mời mua hay tặng “sâm rừng”, làm theo thứ tự này
Những vụ ngộ độc vì nhầm sâm thường bắt đầu bằng một lời mời rất bình thường, ở chợ phiên vùng cao, quầy hàng ven đường hay từ người quen đi rừng về. Bạn có thể tự bảo vệ bằng mấy bước sau.
- Hỏi cây mẹ: xin xem cây khi còn lá, hoa, quả, hoặc ảnh chụp cây ngay lúc đào. Không có cây mẹ thì không dùng.
- Nghi ngờ mọi lời “sâm rừng trăm năm”, “sâm núi hiếm” bán giá rẻ hay rao ven đường; sâm quý thật không bày bán theo cách đó.
- Không mua rượu ngâm rễ củ không rõ loài, không rõ rượu nền; rủi ro gồm cả cây độc lẫn rượu có methanol.
- Nếu đã lỡ mua, cất riêng, ghi lại nơi mua, chụp ảnh, và hỏi dược sĩ hoặc cơ sở y tế trước khi dùng.
- Với sâm quý thật như sâm Ngọc Linh, sâm Lai Châu, chuyện nguồn gốc và giấy tờ thuộc những trang chuyên về sâm; đừng mua theo cảm tính.
- Dạy người già, người ít đọc tin tức trong nhà biết về thương lục, vì họ hay là người được mời mua.
Một câu ngắn để nhớ: củ không rõ cây là củ không được dùng. Câu đó áp dụng cho mọi loại rễ củ gọi là sâm, không riêng thương lục.
Nếu bạn là người đi rừng, đi nương ở vùng cao, cũng đừng vì thấy một rễ to đẹp mà đào về biếu người thân. Món quà ấy có thể thành tai nạn cho cả một bữa cơm gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Thương lục có phải là một loại sâm không?
Không. Thương lục là cây thảo thuộc chi Phytolacca, cả cây có độc, rễ độc nhất. Nó chỉ bị gọi là sâm rừng, sâm núi vì rễ to, trắng, phân nhánh trông giống củ sâm. Đã có nhiều người ngộ độc vì ăn hoặc uống rượu ngâm rễ thương lục tưởng là sâm.
Làm sao nhận ra cây thương lục ngoài vườn?
Thương lục là cây thảo to, thân mọng nước, có loại thân đỏ tía, lá to mềm mọc so le, hoa nhỏ trắng hồng xếp thành chùm dài, quả chín màu tím đen bóng, bóp ra nước đỏ tím đậm. Chùm quả có thể đứng thẳng hoặc rủ xuống tùy loài. Gặp cây này, đừng hái quả hay đào rễ để dùng.
Uống rượu ngâm rễ thương lục có sao không?
Có thể bị ngộ độc nặng. Rượu không làm mất độc tính của rễ, ngược lại người uống thường uống nhiều chén và nhiều người cùng uống. Nếu đã uống rượu ngâm rễ không rõ loài và thấy nôn, đau bụng, tiêu chảy, chóng mặt, khó thở, hãy gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế ngay, mang theo bình rượu.
Trẻ ăn vài quả thương lục thì làm gì?
Đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất, kể cả khi trẻ chưa có biểu hiện gì, và mang theo một chùm quả để bác sĩ xem. Không tự gây nôn cho trẻ, không cho uống thuốc nam giải độc. Nếu trẻ nôn nhiều, lơ mơ, co giật hay khó thở, gọi 115 ngay.
Thương lục trong sách thuốc có nghĩa là dùng được không?
Trong y học cổ truyền, thương lục là vị thuốc có độc, chỉ thầy thuốc mới dùng sau khi đã chế biến, với liều được kiểm soát. Có trong sách thuốc không có nghĩa là người không có chuyên môn được tự dùng. Với vị có độc, tự dùng là tự đặt mình vào nguy cơ ngộ độc.
Nhổ cây thương lục mọc dại quanh nhà cần lưu ý gì?
Nên nhổ trước khi cây ra quả, đeo găng tay vì nhựa cây có thể gây kích ứng da, cho cây vào bao và vứt nơi trẻ con, gia súc không với tới. Rửa tay sạch sau khi làm. Nếu rễ quá to và sâu, đào nhiều lần cho hết, vì cây có thể mọc lại từ phần rễ còn sót.