Muốn nhận nhanh một cây được gọi là sâm ở vườn quê, đừng bắt đầu từ cái tên. Hãy hỏi bốn câu theo thứ tự: cây leo hay cây đứng; lá đơn hay lá kép; bẻ ra có nhựa trắng không; củ cắt ra trông thế nào. Bốn câu ấy đủ để tách cát sâm, đảng sâm, cát cánh, thổ nhân sâm, sâm đại hành, thổ phục linh, đinh lăng ra khỏi nhau, và quan trọng nhất là loại được cây độc như thương lục ngay từ đầu.
Bài này là tấm bản đồ gọn cho cả nhóm cây mang chữ sâm hay gặp ở Việt Nam, để bạn dùng khi đứng trước một bụi cây trong vườn người quen, một chậu cây giống ở chợ phiên hay một bức ảnh được gửi qua điện thoại. Mỗi cây đều có bài riêng đi sâu hơn trên trang; ở đây chỉ giữ những dấu hiệu nhìn được, sờ được, ngửi được.
Bốn câu hỏi, theo đúng thứ tự
Thứ tự quan trọng vì câu trước loại được nhiều cây nhất, câu sau chỉ cần dùng khi còn phân vân.
- Cây leo hay cây đứng? Dây leo quấn cọc, vắt lên bờ rào thì nghĩ tới cát sâm, đảng sâm, dây khúc khắc. Cây đứng thì nghĩ tới đinh lăng, cát cánh, thổ nhân sâm, thương lục. Cây thấp mọc thành khóm từ củ dạng hành thì nghĩ tới sâm đại hành.
- Lá đơn hay lá kép? Lá kép nhiều lá chét: cát sâm, đinh lăng. Lá đơn: đảng sâm, cát cánh, thổ nhân sâm, thương lục, dây khúc khắc. Lá dải hẹp xếp nếp: sâm đại hành.
- Bẻ ra có nhựa trắng như sữa không? Có nhựa trắng: đảng sâm và cát cánh, hai cây họ Hoa chuông. Không có: phần lớn các cây còn lại.
- Củ cắt ra trông thế nào? Trắng bột có xơ: cát sâm. Trụ dài có nhựa: đảng sâm, cát cánh. Đỏ tía xếp lớp: sâm đại hành. Cục mấu ruột hồng nhạt: thổ phục linh. Nạc trắng có vòng đồng tâm: nghi thương lục, dừng lại.
Nếu sau câu thứ hai mà cây đã khớp rõ một mô tả, bạn vẫn nên đi tiếp câu ba và bốn để kiểm lại. Một dấu hiệu khớp là gợi ý, hai ba dấu hiệu khớp mới đáng tin.
Khi một câu trả lời mâu thuẫn với những câu còn lại, ví dụ cây leo có lá kép nhưng lại có nhựa trắng, đó là lúc dừng và hỏi người có chuyên môn, vì rất có thể bạn đang gặp một cây không nằm trong danh sách.
Bảng tra nhanh các cây mang tên sâm
Bảng gom những cây thường được gọi là sâm, hoặc bị đem ra như sâm, ở Việt Nam. Cột cuối là điều cần nhớ nhất cho từng cây.
| Cây | Dáng | Lá | Nhựa trắng | Củ khi cắt | Nhớ |
|---|---|---|---|---|---|
| Cát sâm | Dây leo thân gỗ | Kép, nhiều lá chét | Không | Trắng bột, có xơ | Họ Đậu |
| Đảng sâm | Dây leo thảo | Đơn, hình tim | Có | Trụ dài, có nhựa | Hoa chuông rủ |
| Cát cánh | Cây đứng | Đơn, răng cưa | Có | Trụ, trắng, đắng | Nụ bóng tròn |
| Thổ nhân sâm | Cây thảo mọng nước | Đơn, dày bóng | Không | Nâu ngoài, trắng trong | Lá ăn như rau |
| Sâm đại hành | Khóm thấp | Dải hẹp, xếp nếp | Không | Đỏ tía, xếp lớp | Không mùi hành |
| Thổ phục linh | Dây leo có tua cuốn | Đơn, ba gân cong | Không | Cục mấu, hồng nhạt | Khác phục linh nấm |
| Đinh lăng | Cây bụi | Kép, xẻ nhỏ, thơm | Không | Vỏ rễ trắng ngà, thơm | Cùng họ nhân sâm |
| Thương lục | Cây thảo to, thân có thể tía | Đơn, to, mềm | Không rõ | Nạc trắng, vòng đồng tâm | CÓ ĐỘC |
Sâm Bố Chính không có trong bảng vì đó là cây được viết rất kỹ ở các trang riêng về sâm Bố Chính, sâm thổ hào. Các loài sâm thật thuộc chi Panax như sâm Ngọc Linh cũng không có ở đây vì không phải cây vườn nhà.
Bảng chỉ dùng để nhận cây còn sống, còn lá. Với rễ đã thái lát phơi khô, phần lớn các cột trên không còn dùng được.
Loại cây độc trước, rồi mới tìm tên
Thói quen của nhiều người là tìm xem cây này “là sâm gì”. Thói quen an toàn hơn là hỏi trước: cây này có thể là cây độc nào không. Trong nhóm rễ củ hay bị gọi là sâm, mối nguy lớn nhất là thương lục, cây thảo to có chùm quả tím đen, rễ trắng nạc phân nhánh như người. Ngoài ra, trong vườn quê còn những cây độc khác hay nằm gần các cây củ: củ nâu ruột đỏ thẫm, hạt củ đậu, lá ngón ở vùng núi, thường xuân trồng chậu.
Nếu một cây có bất kỳ dấu hiệu nào khớp với những cây độc ấy, hãy loại nó ra khỏi danh sách dùng, dù người cho cây có nói chắc thế nào. Nhầm một cây lành thành cây độc chỉ làm bạn mất một bữa canh; nhầm một cây độc thành cây lành có thể phải đi cấp cứu.
Khi lỡ có người trong nhà ăn, uống thứ gì từ một cây lạ rồi thấy nôn, đau bụng, tiêu chảy, chóng mặt, khó thở, tim đập bất thường, co giật hay lơ mơ: gọi 115 hoặc đưa ngay đến cơ sở y tế. Mang theo phần cây, củ, quả còn lại hoặc bình rượu đã ngâm, kể rõ ai đã dùng, dùng lúc nào. Không tự gây nôn, không uống thêm thứ gì để giải độc theo lời mách.
Ba nhóm dễ lẫn nhất và mẹo tách
Dây leo có củ: cát sâm, đảng sâm, dây khúc khắc. Ba dây này hay mọc ở cùng kiểu bờ rào, bìa đồi. Đếm lá chét và bẻ một cuống lá là tách được: cát sâm có lá kép nhiều lá chét, không nhựa; đảng sâm lá đơn hình tim, có nhựa trắng; khúc khắc lá đơn dày với ba gân cong và đôi tua cuốn ở cuống.
Rễ trắng có nhựa: đảng sâm và cát cánh. Hai cây cùng họ Hoa chuông, rễ đều trắng và có nhựa. Khi còn cây thì rất dễ: đảng sâm leo, hoa trắng ngà rủ xuống; cát cánh đứng thẳng, nụ phồng như bóng, hoa tím xanh hướng lên. Khi chỉ còn rễ khô thái lát thì để người có chuyên môn phân biệt.
Cây mọng nước trong vườn: thổ nhân sâm và các cây cảnh lá dày. Thổ nhân sâm có cụm hoa hồng tím li ti trên cuống dài vươn khỏi ngọn, nở vào buổi chiều. Các cây cảnh mọng nước như lá bỏng, sen đá không có kiểu hoa ấy. Trồng thổ nhân sâm riêng một bồn giúp người hái rau không lẫn.
Củ dạng hành: sâm đại hành và hành tím. Một lần ngửi là đủ: hành tím hăng cay, sâm đại hành gần như không mùi. Lá cũng khác hẳn: hành lá ống rỗng, sâm đại hành lá dẹt xếp nếp.
Chọn đúng mùa để nhận cây
Nhiều cây trong nhóm này chỉ lộ đủ dấu hiệu vào một vài tháng trong năm. Đi xem cây sai mùa, bạn chỉ thấy một bụi lá xanh hoặc một gốc trơ, rất dễ đoán sai. Nhìn chung, mùa mưa ấm là lúc các dây leo như đảng sâm, cát sâm, khúc khắc vươn mạnh, lá đầy đủ; hoa của đảng sâm và cát cánh thường nở vào giữa và cuối mùa sinh trưởng; quả chín, nhất là chùm quả tím đen của thương lục, thường thấy về cuối mùa.
Ở vùng có mùa đông lạnh, đảng sâm và cát cánh lụi phần trên mặt đất, chỉ còn củ. Lúc này gần như không ai nhận ra chúng, và cũng là lúc dễ cuốc nhầm. Thổ nhân sâm và sâm đại hành ở miền Nam gần như xanh quanh năm, ra hoa nhiều đợt, nên dễ nhận hơn, chỉ cần nhớ hoa của chúng nở buổi chiều.
Lời khuyên thực tế: khi được mời xem một cây “sâm”, nếu cây đang không có hoa, quả, hãy hẹn quay lại vào mùa hoa, hoặc nhờ chủ vườn chụp ảnh giúp khi cây ra hoa. Đợi vài tháng không mất gì, còn đoán sai vì vội có thể mất nhiều hơn. Thời điểm cụ thể xê dịch theo độ cao, theo miền và theo năm, nên lấy chính cây trong vườn làm lịch.
Khi chỉ còn lát khô hay một bức ảnh
Phần lớn các dấu hiệu trong bài này cần cây còn sống. Khi trong tay bạn chỉ là một túi lát khô, một bình rượu ngâm củ hay một bức ảnh mờ qua tin nhắn, khả năng tự nhận dạng chắc chắn gần như không còn. Lát khô của cát cánh, đảng sâm và nhiều rễ khác có thể trông na ná nhau; củ trong bình rượu bị đổi màu, phồng lên; ảnh chụp thiếu lá, thiếu hoa.
Ở tình huống này, việc đúng là dừng lại. Hỏi người đưa xem có cây mẹ không, có tên khoa học không, mua ở đâu. Nếu cần biết chắc, mang mẫu tới dược sĩ, cơ sở kiểm nghiệm hoặc người làm nghề dược liệu có uy tín. Chuyện chọn hàng khô ngoài chợ, nhận hàng nhuộm, hàng giả thuộc những trang chuyên cho người mua dược liệu.
Một bức ảnh tốt để hỏi người có chuyên môn nên có cả cây: dáng cây, mặt trên và mặt dưới lá, cuống lá, hoa hoặc quả nếu có, và củ cắt ngang. Đặt một vật quen thuộc như đồng xu hay bàn tay cạnh mẫu để người xem biết kích cỡ. Ảnh như vậy giúp người khác trả lời nhanh và chính xác hơn nhiều so với một tấm chụp vội.
Giữ cho việc nhận cây thành thói quen trong nhà
Nhận đúng cây không phải việc làm một lần. Vườn thay đổi theo mùa, cây mới được cho, cây cũ tự lan. Mấy thói quen nhỏ giúp cả nhà luôn biết mình đang có gì.
- Cắm thẻ tên cho từng khóm cây thuốc trong vườn, ghi cả tên ông bà gọi và tên phổ thông.
- Trồng cây ăn được và cây cảnh, cây độc ở những khu riêng, không xen nhau.
- Chụp ảnh cây vào các mùa khác nhau: lúc ra hoa, lúc có quả, lúc lụi.
- Khi được cho cây giống, hỏi ngay tên và ghi lại trước khi trồng.
- Dạy trẻ: không hái, không ăn bất kỳ lá, quả, củ nào trong vườn khi chưa hỏi người lớn.
- Mỗi năm xem lại vườn một lượt, nhổ bỏ cây lạ tự mọc mà không ai biết là gì.
Những thói quen này không tốn tiền, chỉ tốn một chút chú ý. Đổi lại, bạn có một khu vườn mà ai trong nhà cũng biết rõ từng cây, và những cái tên “sâm” không còn gây rối.
Và khi đã nhận đúng cây, việc dùng cho sức khoẻ vẫn là chuyện cần hỏi bác sĩ, dược sĩ, nhất là với người đang dùng thuốc, phụ nữ mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người có bệnh gan thận.
Câu hỏi thường gặp
Cách nhanh nhất để biết một cây được gọi là sâm là cây gì?
Hỏi bốn câu theo thứ tự: cây leo hay đứng, lá đơn hay kép, bẻ ra có nhựa trắng không, củ cắt ra trông thế nào. Bốn câu đó tách được phần lớn các cây mang tên sâm ở vườn quê. Nếu còn phân vân, chụp ảnh đủ lá, hoa, củ và hỏi người có chuyên môn.
Cây nào trong nhóm cây gọi là sâm có độc cần tránh nhất?
Thương lục là cây cần tránh nhất, vì rễ to trắng phân nhánh giống củ sâm và đã gây nhiều vụ ngộ độc khi bị ngâm rượu hay ăn như sâm. Cây có thân thảo to, có loại thân tía, chùm quả tím đen bóng. Gặp rễ trắng không rõ cây mẹ, đừng ăn, đừng uống.
Đảng sâm và cát cánh khác nhau thế nào khi nhìn cây?
Cả hai cùng họ Hoa chuông và có nhựa trắng, nhưng đảng sâm là dây leo quấn cọc, lá hình tim, hoa trắng ngà rủ xuống có vân tím. Cát cánh là cây mọc thẳng, lá răng cưa gần như không cuống, nụ phồng tròn như quả bóng, hoa tím xanh hướng lên.
Chỉ có ảnh chụp thì có nhận ra cây sâm không?
Một bức ảnh chụp đủ dáng cây, hai mặt lá, cuống lá, hoa hoặc quả và củ cắt ngang có thể giúp người có chuyên môn nhận ra khá nhanh. Ảnh chụp vội chỉ có củ hay chỉ có lá thường không đủ. Đừng dựa vào ứng dụng nhận dạng ảnh như kết luận cuối cùng.
Lát khô bán ngoài chợ có nhận dạng được bằng mắt không?
Rất khó. Khi rễ đã thái lát phơi khô, nhiều dấu hiệu như nhựa, lá, hoa đều mất, và lát của các loại rễ khác nhau có thể trông giống nhau. Với hàng khô, nên hỏi rõ nguồn, tên khoa học và hỏi dược sĩ, thay vì tự đoán theo màu sắc.
Nhận đúng cây rồi có thể tự dùng làm thuốc không?
Nhận đúng cây mới là bước đầu. Dùng cho sức khoẻ còn phụ thuộc người dùng, bệnh đang có và thuốc đang uống. Người đang điều trị bệnh, mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người có bệnh gan thận nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng bất kỳ cây nào, kể cả cây được coi là lành.