Người đang có bệnh gan hoặc bệnh thận nên hỏi bác sĩ điều trị trước khi dùng bất kỳ thuốc nam nào, vì hai cơ quan này vừa là nơi xử lý và thải các chất ta uống vào, vừa là nơi thảo dược gây tổn thương thường gặp nhất. Một cơ quan đã yếu thì xử lý chậm hơn, chất lạ tích lại lâu hơn, và một tổn thương thêm có thể đẩy bệnh nặng lên nhanh.
Nghịch lý là người bệnh gan thận lại hay được mời dùng thuốc nam nhất: lá “mát gan”, nước “lợi tiểu”, bột “bổ thận”. Bài này giải thích gan và thận làm gì với thứ ta uống, các kiểu tổn thương do thảo dược đã được y văn ghi nhận, bài học nổi tiếng về axit aristolochic, những điều riêng cho người suy thận, và cách theo dõi bằng xét nghiệm.
Gan và thận làm gì với mọi thứ ta uống vào
Gan là nhà máy xử lý. Phần lớn các chất hấp thu từ ruột đi qua gan trước khi vào tuần hoàn chung. Ở đó, nhiều chất được biến đổi để dễ thải ra hơn. Trong quá trình biến đổi, một số chất tạo ra sản phẩm trung gian có thể gây hại cho chính tế bào gan. Gan khoẻ có dự trữ để chịu đựng; gan đã xơ, đã viêm thì dự trữ đó mỏng hơn nhiều.
Thận là cửa thải. Nhiều chất và sản phẩm chuyển hoá của chúng được thận lọc ra nước tiểu. Thận cũng giữ cân bằng nước, muối và các khoáng chất như kali. Khi chức năng thận giảm, chất cần thải ra bị giữ lại trong máu lâu hơn, và cơ thể kém khả năng điều chỉnh khi lượng kali hay nước đưa vào thay đổi.
Vì vậy, với người bệnh gan thận, câu hỏi không chỉ là “cây này có độc không” mà còn là “cơ thể mình còn đủ sức xử lý nó không”. Một nồi nước lá vô hại với người khoẻ có thể là gánh nặng với người đang suy thận. Liều thuốc tây ở người bệnh gan thận thường được bác sĩ chỉnh giảm vì lý do này; với thuốc nam, không ai chỉnh liều cả nếu bác sĩ không biết người bệnh đang dùng.
Tổn thương gan do thảo dược: khó đoán và hay bị bỏ qua
Y văn thế giới đã ghi nhận tổn thương gan do thảo dược và thực phẩm bổ sung ở nhiều nước, và nhóm này chiếm một phần đáng kể trong các ca tổn thương gan do thuốc được báo cáo. Ở Việt Nam, các bác sĩ chuyên khoa gan cũng thường xuyên nhắc tới những ca men gan tăng, vàng da sau khi người bệnh tự dùng thuốc nam, bột lá hay sản phẩm “mát gan” không rõ nguồn.
Có hai kiểu tổn thương. Kiểu thứ nhất phụ thuộc lượng: dùng càng nhiều càng dễ bị, như với các cây có độc tính sẵn. Kiểu thứ hai là đặc ứng: chỉ một số người bị, không đoán trước được, có khi xảy ra với lượng mà người khác dùng không sao. Hà thủ ô là ví dụ hay được nhắc ở kiểu này; Thổ Hào có bài riêng về chuyện hà thủ ô và gan.
Một nhóm chất khác là alkaloid pyrrolizidin, có trong một số cây thuộc vài họ thực vật, được biết là có thể gây tắc các tĩnh mạch nhỏ trong gan. Người dùng không biết cây mình đang uống có chất này hay không, vì tên dân gian không nói lên điều đó. Thêm vào đó, sản phẩm thảo dược không rõ nguồn có thể nhiễm nấm mốc, kim loại nặng, thuốc trừ sâu, hoặc bị trộn thuốc tây — đều là gánh nặng cho gan.
Điều đáng lo nhất là tổn thương gan giai đoạn đầu thường không gây triệu chứng rõ. Người bệnh viêm gan mạn đang uống nước lá “mát gan” có thể thấy mệt hơn mà nghĩ là do bệnh cũ, trong khi men gan đang tăng vì thứ mình uống thêm.
Bài học axit aristolochic: khi cây bị dùng nhầm tên
Câu chuyện được nhắc nhiều nhất về thảo dược hại thận bắt đầu ở Bỉ vào đầu những năm 1990. Một số phụ nữ dùng thuốc giảm cân có thành phần thảo dược tại một phòng khám đã bị suy thận tiến triển nhanh, nhiều người phải lọc máu hoặc ghép thận, sau đó một phần còn mắc ung thư đường tiết niệu. Điều tra cho thấy một vị thuốc trong công thức đã bị thay bằng cây thuộc chi Aristolochia, có chứa axit aristolochic.
Từ đó, axit aristolochic được xác định là chất gây độc cho thận và gây ung thư, và nhiều nước đã hạn chế hoặc cấm các sản phẩm chứa nó. Bệnh thận do chất này về sau còn được ghi nhận ở nhiều nơi khác. Điều đáng chú ý là nguyên nhân gốc không phải ai cố ý dùng cây độc, mà là sự nhầm lẫn tên gọi giữa các vị thuốc có tên gần giống nhau.
Bài học cho người dùng thuốc nam ở Việt Nam rất trực tiếp. Một số vị thuốc trong y học cổ truyền có tên gọi dễ lẫn giữa cây có và không có axit aristolochic, như các vị mang tên mộc thông, phòng kỷ, mộc hương ở những vùng khác nhau. Người bán ngoài chợ, người hái theo kinh nghiệm không phải lúc nào cũng phân biệt được. Với người đã có bệnh thận, rủi ro này càng đáng tránh.
Riêng với người suy thận: kali, nước và thuốc lợi tiểu dân gian
Kali trong nước lá. Nhiều loại lá, rễ khi sắc nước cho ra lượng kali đáng kể. Với người suy thận, kali máu cao có thể gây rối loạn nhịp tim nguy hiểm mà không có dấu hiệu báo trước rõ ràng. Người suy thận thường đã được dặn hạn chế rau quả nhiều kali; một ấm nước lá uống hằng ngày có thể làm hỏng chế độ đó mà người bệnh không nghĩ tới.
Lượng nước uống vào. Người suy thận nặng, người đang lọc máu thường được giới hạn lượng nước mỗi ngày. Nhiều ấm nước lá “cho mát” cộng thêm vào lượng nước đó có thể gây phù, tăng huyết áp, khó thở.
Nước lá lợi tiểu. Râu ngô, mã đề, rễ cỏ tranh là những thứ dân gian quen dùng cho “lợi tiểu, mát thận”. Đi tiểu nhiều hơn không có nghĩa là thận lọc tốt hơn. Ở người đang dùng thuốc lợi tiểu, uống thêm có thể làm mất nước, rối loạn điện giải. Ở người có sỏi, bệnh thận mạn, việc dùng nên do bác sĩ quyết định.
Sản phẩm “bổ thận”. Sản phẩm quảng cáo bổ thận, tráng dương bán qua mạng là nhóm hay bị phát hiện trộn thuốc tây không khai báo. Người có bệnh thận càng không nên dùng những sản phẩm không rõ thành phần.
“Mát gan”, “giải độc”, “bổ thận”: những chữ quen nên hiểu thế nào
“Mát gan” không phải chỉ số xét nghiệm. Trong lời ăn tiếng nói, “nóng gan” thường chỉ nổi mụn, nhiệt miệng, khó ngủ, dễ cáu. Những biểu hiện đó có nhiều nguyên nhân và không nói lên tình trạng của lá gan thật. Người có men gan tăng, viêm gan virus, gan nhiễm mỡ thì cần biết chỉ số của mình, không cần cảm giác mát hay nóng.
Gan tự giải độc, không cần “thải độc”. Gan và thận là hệ thải độc của cơ thể. Ý nghĩ rằng phải uống một thứ nước lá để “rửa” gan, “thải độc” thận không có cơ sở khoa học rõ ràng. Với gan đang bệnh, thêm một thứ cần xử lý có khi lại làm gan vất vả hơn.
“Bổ thận” trong y học cổ truyền khác với “thận” trong xét nghiệm. Chữ thận trong y học cổ truyền là một khái niệm rộng, bao gồm cả sinh lực, xương cốt, sinh lý. Người đọc quảng cáo “bổ thận” dễ hiểu là tốt cho quả thận, trong khi người bệnh thận mạn lại là người nên tránh những sản phẩm như vậy nhất khi chưa hỏi bác sĩ.
Uống nhiều nước lá không phải là uống nhiều nước. Người khoẻ được khuyên uống đủ nước; nhiều người hiểu thành uống thật nhiều nước lá. Nước lá có hoạt chất, có khoáng chất, không thay thế hoàn toàn cho nước lọc, và với người bệnh thận còn bị giới hạn lượng.
Tình trạng của bạn và câu cần hỏi bác sĩ
Bảng dưới gợi ý những câu hỏi đáng mang theo khi đi khám, tuỳ tình trạng gan thận đang có. Bác sĩ điều trị là người biết rõ chỉ số của bạn, nên câu trả lời của họ đáng tin hơn mọi lời khuyên chung.
| Tình trạng | Câu nên hỏi | Vì sao |
|---|---|---|
| Viêm gan virus mạn đang điều trị | Thứ lá này có ảnh hưởng tới thuốc kháng virus đang dùng không, có làm khó đọc kết quả men gan không? | Men gan tăng do lá có thể bị nhầm với bệnh bùng phát |
| Xơ gan | Có nên dùng bất kỳ thuốc nam nào không? | Gan xơ kém dự trữ, một tổn thương thêm có thể gây mất bù |
| Gan nhiễm mỡ | Muốn dùng trà “giải độc gan” thì có lợi gì không, có rủi ro gì? | Thay đổi ăn uống, vận động có bằng chứng rõ hơn |
| Suy thận mạn chưa lọc máu | Nước lá này có nhiều kali không, có làm hỏng chế độ ăn đang theo không? | Kali và nước dư thừa là rủi ro chính |
| Đang lọc máu, sau ghép thận | Có được dùng bất cứ thứ gì ngoài thuốc kê không? | Thuốc chống thải ghép nhạy với tương tác, nước uống bị giới hạn |
Khi mang bảng này đi hỏi, bạn có thể đọc nguyên câu ở cột giữa. Nếu hỏi thay người nhà, mang theo kết quả xét nghiệm gần nhất và danh sách thuốc của người đó.
Theo dõi bằng xét nghiệm và dừng đúng lúc
Nếu sau khi hỏi, bác sĩ đồng ý cho dùng một thứ thuốc nam nào đó, hoặc bạn đang được thầy thuốc y học cổ truyền kê đơn, việc theo dõi giúp phát hiện sớm khi có vấn đề.
- Làm xét nghiệm men gan, chức năng thận, kali máu trước khi bắt đầu nếu đã lâu chưa làm, để có mốc so sánh.
- Hỏi bác sĩ nên làm lại xét nghiệm sau bao lâu. Người bệnh gan thận mạn thường đã có lịch xét nghiệm định kỳ; báo bác sĩ để họ chú ý thêm.
- Chỉ dùng một thứ mới mỗi lần, ghi ngày bắt đầu. Nếu chỉ số thay đổi, biết được thủ phạm khả dĩ.
- Giữ lại một ít mẫu thứ đang dùng, cất ở chỗ khô, để mang đi nếu cần kiểm tra.
- Dừng ngay và đi khám nếu có vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm, phân bạc màu, ngứa nhiều, chán ăn, buồn nôn kéo dài, phù tăng, tiểu ít, tim đập không đều.
Khi bị phù nặng, khó thở, lơ mơ, nôn ra máu, đi ngoài phân đen ở người bệnh gan, hoặc yếu cơ, hồi hộp nhiều ở người bệnh thận, gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế ngay.
Câu hỏi thường gặp
Người viêm gan B uống nước lá mát gan hằng ngày có được không?
Nên hỏi bác sĩ điều trị trước. Chưa có loại lá nào được chứng minh chữa viêm gan B, trong khi một số cây có thể làm men gan tăng và khiến bác sĩ khó phân biệt với bệnh bùng phát. Nếu đang dùng thuốc kháng virus, cũng cần biết thứ lá có ảnh hưởng tới thuốc hay không.
Trà giải độc gan có giúp gan nhiễm mỡ không?
Hiện chưa có bằng chứng đủ mạnh cho thấy một loại trà thảo dược nào làm giảm gan nhiễm mỡ ở người. Những việc có bằng chứng rõ là giảm cân từ từ nếu thừa cân, giảm đường và rượu bia, vận động đều. Trà không rõ thành phần còn có thể là gánh nặng thêm cho gan.
Người suy thận uống nước râu ngô cho lợi tiểu có tốt không?
Không nên tự uống. Đi tiểu nhiều hơn không có nghĩa là thận lọc tốt hơn. Người suy thận thường bị giới hạn lượng nước và kali, mà nước râu ngô vừa tăng lượng nước vừa có thể chứa kali. Người đang dùng thuốc lợi tiểu còn có nguy cơ mất nước, rối loạn điện giải.
Làm sao biết thuốc nam đang làm hại gan khi chưa có triệu chứng?
Chỉ có xét nghiệm máu mới cho biết. Men gan, bilirubin là những chỉ số bác sĩ hay xem. Nếu đang dùng thuốc nam và có bệnh gan nền, hãy báo bác sĩ để họ cân nhắc xét nghiệm thêm. Mệt, chán ăn, nước tiểu sẫm là những dấu hiệu sớm không nên bỏ qua.
Đã ngừng thuốc nam thì men gan có tự về bình thường không?
Nhiều trường hợp tổn thương gan do thảo dược cải thiện sau khi ngừng, nhưng không phải tất cả, và tốc độ hồi phục khác nhau. Một số ca nặng cần điều trị tại bệnh viện. Vì vậy dừng thôi chưa đủ; cần đi khám để bác sĩ đánh giá mức độ và theo dõi tới khi chỉ số ổn định.
Thuốc do thầy thuốc y học cổ truyền có giấy phép kê có an toàn cho người bệnh thận không?
Thầy thuốc được đào tạo sẽ cân nhắc tình trạng bệnh khi kê, nhưng họ chỉ làm được vậy khi biết đủ thông tin. Hãy báo rõ bạn bị bệnh thận giai đoạn nào, đang dùng thuốc gì, chỉ số gần nhất ra sao, và báo bác sĩ thận học biết bạn đang dùng thuốc thầy kê.