Khi nghi ai đó ăn nhầm cây độc, việc đúng nhất là lấy phần cây còn lại ra khỏi miệng, gọi 115 hoặc đưa đến cơ sở y tế gần nhất ngay, giữ người bệnh ở tư thế an toàn trong lúc chờ, và mang theo mẫu cây đã ăn. Không tự gây nôn khi người bệnh lơ mơ, không cho uống bài giải độc truyền miệng, không chờ xem triệu chứng có nặng lên hay không.
Các bài khác trong mục nói về từng cây độc và cách nhận cây. Bài này dành cho lúc mọi phòng ngừa đã không đủ: trẻ đã nhai lá, người lớn đã uống nước lá, cả nhà đã ăn một món có củ lạ. Những phút đầu tiên khi đó rất quan trọng, và những việc làm sai do hoảng hốt có thể làm tình hình tệ hơn. Bài đi theo thứ tự thời gian, từ lúc phát hiện tới lúc tới bệnh viện.
Năm phút đầu tiên: làm theo thứ tự này
Khi phát hiện, người lớn thường hoảng và làm nhiều việc cùng lúc. Thứ tự dưới đây giúp không bỏ sót việc quan trọng. Nếu có hai người, một người gọi điện, một người lo người bệnh.
- Lấy phần lá, hoa, hạt, củ còn trong miệng ra; với trẻ, cho trẻ nhổ ra hoặc dùng ngón tay quấn khăn sạch lấy ra nhẹ nhàng, không ấn sâu vào họng.
- Nhìn nhanh người bệnh: còn tỉnh không, thở được không, có co giật không. Nếu không thở hoặc ngừng thở, gọi 115 ngay và làm hồi sức theo hướng dẫn của tổng đài nếu bạn biết cách.
- Gọi 115, hoặc nếu cơ sở y tế rất gần và người bệnh còn tỉnh, đưa đi ngay bằng phương tiện an toàn có người đi kèm.
- Giữ lại toàn bộ phần cây còn lại, nồi thức ăn, ấm nước, chai rượu ngâm, bã nôn nếu có.
- Hỏi nhanh: ăn cây gì, phần nào, bao nhiêu, lúc nào, ai cùng ăn. Ghi vào điện thoại hoặc tờ giấy.
Năm việc này thường chỉ mất vài phút. Đừng dành thời gian đó để tìm mẹo trên mạng hay gọi người quen hỏi bài giải độc.
Gọi 115: nói những gì cho đủ
Tổng đài viên cần thông tin để quyết định mức ưu tiên, hướng dẫn bạn sơ cứu và tìm được nhà. Nói rõ, ngắn, theo thứ tự sau. Nếu chưa biết điều gì, nói là chưa biết.
- Địa chỉ chính xác, có mốc dễ tìm, số điện thoại đang gọi; ở nông thôn nói rõ thôn, xóm, đường vào.
- Số người nghi ngộ độc, tuổi ước chừng, có trẻ nhỏ, người già, phụ nữ mang thai không.
- Đã ăn hoặc uống gì: tên cây nếu biết, phần nào của cây, sống hay nấu, ngâm rượu hay sắc nước.
- Lúc nào ăn, ăn bao nhiêu ước chừng.
- Triệu chứng hiện tại: nôn, đau bụng, chóng mặt, khó thở, co giật, lơ mơ, tim đập bất thường.
- Người bệnh có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc gì không.
Giữ máy theo hướng dẫn của tổng đài viên, không cúp máy trước khi họ nói đã đủ. Nếu gia đình tự đưa người bệnh đi, gọi trước cho cơ sở y tế nơi định tới nếu có số, để họ chuẩn bị. Một số bệnh viện lớn có trung tâm chống độc, có thể hỗ trợ tư vấn cho cơ sở tuyến dưới.
Trong lúc chờ: tư thế và theo dõi
Nếu người bệnh tỉnh, ngồi hoặc nằm ở chỗ thoáng, nới lỏng quần áo, không để đi lại một mình vì có thể chóng mặt, ngã. Nếu người bệnh nôn hoặc lơ mơ nhưng còn thở, đặt nằm nghiêng sang một bên, chân trên co lại, đầu hơi ngửa, để chất nôn chảy ra ngoài, không trào vào đường thở. Đây là tư thế nằm nghiêng an toàn, nên học trước khi cần.
Theo dõi nhịp thở, màu da, môi, mức tỉnh táo, ghi lại thời điểm có triệu chứng mới. Nếu người bệnh co giật, dẹp đồ vật cứng xung quanh, không cố giữ chặt tay chân, không nhét gì vào miệng, sau cơn đặt nằm nghiêng.
Nếu người bệnh kích động, lú lẫn, như trong ngộ độc cà độc dược, giữ an toàn cho họ, tránh xa đường, nước, cầu thang, không cho lái xe. Với trẻ nhỏ, bế trẻ ở tư thế nghiêng nếu trẻ nôn, giữ ấm, không cho bú ép.
Nếu nhựa cây dính da, cởi bỏ quần áo dính nhựa, rửa da bằng xà phòng và nhiều nước. Nếu dính mắt, rửa dưới vòi nước sạch chảy nhẹ nhiều phút, giữ mí mắt mở.
Những việc không được làm
Không tự gây nôn khi người bệnh lơ mơ, co giật hoặc khó nuốt. Móc họng, cho uống nước muối đặc để gây nôn có thể làm chất nôn trào vào phổi, gây viêm phổi sặc. Hướng dẫn sơ cứu hiện nay không khuyến khích tự gây nôn ở nhà; quyết định này để nhân viên y tế đưa ra.
Không cho uống bài giải độc truyền miệng. Nước chanh, nước đường đặc, sữa, dầu ăn, rượu, nước lá cây khác không có bằng chứng giải được độc thực vật, có thể làm nôn nhiều hơn, sặc, hoặc làm chậm việc đi viện.
Không chờ triệu chứng. Nhiều chất độc thực vật gây triệu chứng muộn, như ricin trong hạt thầu dầu hay một số cây gây tổn thương gan. Đã nghi ăn nhầm là đi khám, không đợi đau mới đi.
Không tự dùng thuốc trong nhà. Thuốc cầm nôn, cầm tiêu chảy, thuốc an thần có thể che triệu chứng hoặc tương tác với chất độc. Chỉ dùng thuốc theo chỉ định của nhân viên y tế.
Không để người bệnh ở một mình. Tình trạng có thể xấu đi nhanh. Luôn có người ở bên, kể cả khi người bệnh nói đã thấy ổn.
Vì sao đi sớm lại quan trọng đến vậy
Với nhiều loại ngộ độc thực vật, khoảng thời gian từ lúc ăn tới lúc người bệnh được theo dõi ở cơ sở y tế quyết định phần lớn kết quả. Lá ngón có thể gây liệt cơ hô hấp chỉ trong vài giờ; khi đó điều cứu sống người bệnh là được hỗ trợ thở kịp thời, việc chỉ làm được ở bệnh viện. Xyanua từ nhân hạt mơ, măng sống, sắn chưa sơ chế tác động rất nhanh. Các cây chứa chất tác động lên tim như trúc đào, thông thiên gây rối loạn nhịp tim cần được theo dõi bằng máy.
Ngược lại, có những loại độc gây triệu chứng chậm, như ricin trong hạt thầu dầu, hoặc gây tổn thương gan sau nhiều ngày. Ở các trường hợp này, đi khám sớm giúp bác sĩ làm xét nghiệm nền, theo dõi đúng lúc, can thiệp trước khi tổn thương rõ ràng.
Cả hai kiểu đều dẫn tới cùng một lời khuyên: đã nghi là đi, đừng đợi. Một chuyến khám sớm mà kết quả bình thường chỉ tốn một buổi; một chuyến khám muộn có thể không còn kịp. Ở vùng xa cơ sở y tế, càng phải tính sẵn đường đi, phương tiện, người đi kèm ngay từ lúc phát hiện.
Gói mẫu cây mang theo cho đúng
Mẫu cây giúp bác sĩ nhận định nhanh người bệnh đã tiếp xúc với gì, nhất là khi tên gọi địa phương không rõ. Một mẫu tốt có đủ lá, đoạn cành có lá, hoa hoặc quả, hạt nếu có, và phần củ nếu là củ. Đeo găng hoặc dùng túi ni lông lộn trái để cầm, không chạm tay trần vào cây lạ.
Cho mẫu vào túi kín hoặc hộp có nắp, để riêng với thức ăn. Phần thức ăn đã nấu còn lại, bã lá, chai rượu ngâm cũng cho vào hộp, túi riêng. Nếu có thể, chụp ảnh cây tại chỗ mọc: cả cây, lá mặt trên và mặt dưới, hoa, quả. Ảnh giúp khi mẫu bị dập héo trên đường.
Viết lên giấy hoặc ghi trong điện thoại: tên cây nếu biết, nơi hái, giờ ăn, lượng ước chừng, cách chế biến, ai đã ăn. Đưa cho nhân viên y tế khi tới nơi. Nếu đã nôn, bã nôn cũng có thể có ích; dùng túi riêng, buộc kín.
Đừng mất quá nhiều thời gian đi tìm cây khi người bệnh đang nặng. Mang theo những gì có sẵn, ai còn ở nhà có thể đi lấy mẫu sau rồi mang tới.
Những người cùng ăn và trẻ nhỏ
Khi một người có triệu chứng, những người cùng ăn bữa đó cũng có thể đã ăn phải. Mức độ và thời điểm có triệu chứng khác nhau theo lượng ăn, tuổi, cân nặng, bệnh nền. Hãy đưa tất cả đi khám hoặc ít nhất báo cho nhân viên y tế để họ hướng dẫn theo dõi, kể cả những người đang thấy hoàn toàn bình thường.
Trẻ nhỏ cần được ưu tiên. Cùng một lượng cây, trẻ cân nặng nhỏ hơn nên bị ảnh hưởng mạnh hơn người lớn. Trẻ cũng không tự kể được triệu chứng; dấu hiệu có thể là quấy khóc bất thường, bỏ bú, nôn trớ nhiều, li bì, da tái, thở nhanh. Đã biết trẻ ăn phải cây lạ thì đưa đi khám, không chờ.
Người già, phụ nữ mang thai, người có bệnh tim, gan, thận, người đang dùng nhiều loại thuốc cũng là nhóm dễ bị nặng. Khi khám, nói rõ các bệnh và thuốc đang dùng.
Nếu món ăn có cây lạ đã được chia cho chó, mèo, gà vịt trong nhà, để ý cả vật nuôi. Con vật nôn, run, đi loạng choạng, bỏ ăn sau bữa đó là thêm một dấu hiệu cho thấy món ăn có vấn đề, nên kể với bác sĩ. Vật nuôi cần được đưa tới bác sĩ thú y, nhưng việc của người luôn đi trước. Phần thức ăn thừa nên gom lại, bọc kín, giữ làm mẫu rồi bỏ đi ở chỗ con vật không bới được.
Sau khi qua cơn: tìm nguyên nhân để không lặp lại
Khi người bệnh đã ổn, hãy dành thời gian tìm cho ra cây đã gây chuyện. Đi lại chỗ đã hái, chụp ảnh, nhờ người biết cây hoặc nhân viên y tế đối chiếu. Biết rõ cây gì giúp bác sĩ theo dõi đúng các biến chứng muộn nếu có, và giúp cả nhà tránh lặp lại.
Sau đó, xử lý tận gốc: nhổ bỏ cây độc mọc trong vườn, bờ rào; thay cách hái, cách mua lá, củ; dặn lại trẻ và người lớn tuổi trong nhà. Nếu cây được mua ngoài chợ hay qua mạng, có thể báo cho chính quyền địa phương hoặc cơ quan y tế để họ cảnh báo người khác.
Cuối cùng, chuẩn bị sẵn cho lần sau: lưu số 115 và số cơ sở y tế gần nhà trong điện thoại, để vài túi có khoá kéo trong ngăn bếp, học tư thế nằm nghiêng an toàn. Hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi tiếp tục dùng bất kỳ cây thuốc nào sau một lần ngộ độc.
Câu hỏi thường gặp
Có nên móc họng cho người nghi ăn lá độc nôn ra không?
Không nên tự làm, nhất là khi người bệnh lơ mơ, co giật hoặc khó nuốt, vì chất nôn có thể trào vào phổi. Hướng dẫn sơ cứu hiện nay không khuyến khích tự gây nôn ở nhà. Gọi 115 hoặc đưa đến cơ sở y tế, để nhân viên y tế quyết định.
Uống sữa có giải được độc lá cây không?
Không có bằng chứng sữa, nước chanh, nước đường hay dầu ăn giải được độc thực vật. Cho uống những thứ này có thể làm người bệnh nôn thêm, sặc, hoặc làm chậm việc đi viện. Chỉ cho uống theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Gọi 115 cần nói những thông tin gì?
Nói địa chỉ chính xác có mốc dễ tìm, số người nghi ngộ độc và tuổi, đã ăn cây gì, phần nào, lúc nào, bao nhiêu, triệu chứng hiện tại, bệnh nền và thuốc đang dùng. Giữ máy cho tới khi tổng đài viên nói đã đủ thông tin.
Ăn nhầm nhưng chưa có triệu chứng thì có cần đi khám không?
Có. Một số chất độc thực vật gây triệu chứng muộn sau vài giờ, có khi lâu hơn, và lúc có triệu chứng thì có thể đã nặng. Đã nghi ăn nhầm cây độc, nhất là trẻ nhỏ, người già, nên đi khám ngay và mang theo mẫu cây.
Mang mẫu cây đi viện thế nào cho đúng?
Đeo găng hoặc dùng túi lộn trái để lấy mẫu gồm lá, đoạn cành, hoa, quả, hạt, củ nếu có. Cho vào túi kín, để riêng với thức ăn còn lại. Chụp ảnh cây tại chỗ mọc nếu kịp và ghi lại giờ ăn, lượng ăn, cách chế biến.
Tư thế nằm nghiêng an toàn là gì?
Là tư thế đặt người bệnh nằm nghiêng sang một bên, chân trên co lại để giữ thăng bằng, đầu hơi ngửa, mặt hướng xuống một chút, để chất nôn chảy ra ngoài và đường thở thông. Dùng cho người còn thở nhưng lơ mơ hoặc đang nôn.