Phần lớn món và lá “lợi sữa” dân gian như canh lá đinh lăng, canh rau ngót, móng giò hầm đu đủ xanh, nước chè vằng là những thứ đã được ăn uống trong bữa cơm qua nhiều thế hệ, nhưng bằng chứng rằng chúng làm tăng sữa còn yếu. Điều đã chắc là sữa về nhiều nhờ cho bé bú thường xuyên, ngậm bắt vú đúng và mẹ ăn uống đủ, ngủ được. Lá cây chỉ nên là phần thêm vào, không thay cho những việc đó.
Điều đáng lo khi cho con bú không nằm ở bát canh rau, mà ở ba chuyện: nhầm lá độc (nổi tiếng nhất là nhầm lá ngón với chè vằng), dùng lượng lớn như thuốc những thứ chưa rõ có đi vào sữa hay không, và các tục xông, hơ, uống rượu thuốc sau sinh. Bài này đi lần lượt qua từng chuyện, kèm cách theo dõi bé khi mẹ thêm một thứ mới.
Thứ mẹ ăn uống có đi vào sữa không
Phần lớn các chất mẹ hấp thu vào máu đều có thể đi vào sữa ở một mức nào đó. Lượng vào sữa thường nhỏ hơn nhiều so với lượng trong máu mẹ, và với nhiều thức ăn, nhiều loại thuốc thông dụng, lượng đó không gây hại cho bé. Đó là lý do bác sĩ vẫn kê được nhiều loại thuốc cho mẹ đang cho bú.
Cái khó với cây thuốc dân gian là chưa ai đo. Thuốc tây được nghiên cứu lượng vào sữa, thời gian tồn tại trong cơ thể bé, phản ứng đã ghi nhận ở trẻ bú mẹ. Có những cơ sở dữ liệu chuyên ghi chép chuyện này, như LactMed của Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ, mà bác sĩ và dược sĩ dùng để tra. Phần lớn cây thuốc nam Việt Nam không có mặt trong các nguồn đó, hoặc có mà ghi “chưa có dữ liệu”.
Trẻ sơ sinh, nhất là trong vài tuần đầu và trẻ sinh non, có gan và thận chưa hoàn chỉnh nên thải chất lạ chậm. Một lượng nhỏ đi vào mỗi cữ bú, lặp lại nhiều lần mỗi ngày, có thể tích lại. Bé lớn hơn, bú ít hơn, ăn dặm nhiều hơn thì mức tiếp xúc giảm. Vì vậy cùng một thứ nước lá, mẹ có con hai tuần tuổi nên dè dặt hơn mẹ có con một tuổi.
Những món lợi sữa quen thuộc: đã biết gì, chưa biết gì
Canh lá đinh lăng. Lá đinh lăng nấu canh, gói gỏi là món quen ở nhiều vùng miền Bắc cho mẹ sau sinh. Ăn như rau trong bữa cơm là cách dùng truyền thống. Chưa có nghiên cứu đủ mạnh ở người cho thấy lá đinh lăng làm tăng sữa. Dùng rễ đinh lăng hoặc nấu lá thật đặc uống như thuốc là chuyện khác, nên hỏi trước.
Canh rau ngót, móng giò hầm đu đủ xanh. Đây là món ăn hơn là thuốc. Chúng cung cấp nước, đạm, rau, và giá trị chính có lẽ nằm ở chỗ giúp mẹ ăn đủ bữa. Một lưu ý cũ được nhắc nhiều: không uống nước ép rau ngót sống lượng lớn, vì đã có những ca bệnh phổi nặng ở nơi khác gắn với kiểu dùng đó để giảm cân.
Nước chè vằng. Nhiều gia đình miền Trung và miền Bắc cho mẹ sau sinh uống chè vằng hằng ngày. Các nghiên cứu về chè vằng chủ yếu trên mô hình thí nghiệm, chưa đủ để nói lợi sữa ở người. Rủi ro lớn nhất của chè vằng không nằm ở bản thân nó, mà ở chuyện lẫn lá ngón — phần dưới nói kỹ.
Thì là, cỏ cà ri và các loại trà lợi sữa đóng gói. Một số loại hạt và trà nhập khẩu được quảng cáo lợi sữa. Bằng chứng không thống nhất, và một số sản phẩm phối nhiều thành phần mà mẹ không biết rõ. Nếu muốn dùng, hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước, đọc kỹ thành phần, và theo dõi bé như ở phần dưới.
Chè vằng và lá ngón: nhầm một lần là mất cả mẹ lẫn con
Lá ngón là một trong những cây độc nhất ở các vùng đồi núi Việt Nam, và các vụ ngộ độc do nhầm lá ngón với chè vằng vẫn được nhắc lại qua các năm. Mẹ sau sinh là người dùng chè vằng nhiều nhất, nên cũng là người chịu rủi ro này nhiều nhất. Độc chất của lá ngón có thể vào sữa, nên bé bú mẹ cũng bị đe doạ.
Chè vằng có ba gân lớn chạy dọc từ cuống lên gần tới ngọn lá; lá ngón chỉ có một gân giữa với các gân phụ toả như xương cá, lá bóng, hoa vàng. Thổ Hào có bài riêng hướng dẫn soi gân lá từng chiếc. Điều quan trọng với mẹ sau sinh là nguồn lá: chè vằng đã băm khô mua ở chợ hoặc qua mạng, không còn thấy được gân, là dạng khó kiểm nhất. Lá tươi nguyên cành từ người quen tự hái, hoặc tự trồng một khóm ở bờ rào, an toàn hơn nhiều.
Nếu sau khi uống nước lá, mẹ thấy chóng mặt, nhìn đôi, sụp mi, tê miệng, khó nuốt, khó thở, yếu cơ, hãy ngừng cho bú, gọi 115 hoặc đến ngay cơ sở y tế gần nhất, mang theo phần lá và ấm nước còn lại. Nếu bé bú sau đó có biểu hiện lừ đừ, bú yếu, thở bất thường, đưa bé đi cùng.
Những thứ nên tránh hoặc phải hỏi trước khi đang cho bú
Danh sách dưới đây không đầy đủ, nhưng gom những tình huống hay gặp trong các gia đình Việt sau sinh. Điểm chung của chúng là lượng lớn, dạng cô đặc hoặc có độc tính sẵn.
- Mọi loại lá, củ có độc tính đã biết, kể cả khi người cho nói “đã chế biến kỹ”: hà thủ ô sống, củ bình vôi, lá ngón, cà độc dược, trúc đào.
- Rượu thuốc ngâm củ rễ cho “ấm người, khoẻ huyết” sau sinh. Cồn đi vào sữa, và rượu ngâm không rõ nguồn còn có rủi ro methanol và cây độc ngâm lẫn.
- Tinh dầu bạc hà, dầu gió, cao xoa có long não bôi lên ngực hoặc gần mặt bé: bé có thể hít hoặc mút phải.
- Lá nhuận tràng mạnh dùng lâu ngày như muồng trâu, phan tả diệp.
- Bột thảo dược, viên “lợi sữa”, “giảm cân sau sinh” không rõ thành phần, bán qua mạng. Sản phẩm giảm cân không rõ nguồn là nhóm hay bị phát hiện trộn thuốc tây.
- Bạc hà, xô thơm dùng lượng lớn: một số tài liệu về nuôi con bằng sữa mẹ nhắc chúng có thể làm giảm sữa, dù bằng chứng chủ yếu từ kinh nghiệm.
Nếu mẹ đang được thầy thuốc y học cổ truyền kê thuốc sau sinh, hãy nói rõ là đang cho con bú và bé bao nhiêu tuần tuổi, để thầy chọn vị thuốc phù hợp.
Theo dõi bé khi mẹ thêm một thứ mới
Khi mẹ quyết định dùng một thứ lá, món ăn hay trà mới, cách theo dõi dưới đây giúp phát hiện sớm nếu bé không hợp. Nó không thay cho việc hỏi bác sĩ với những thứ nằm trong danh sách phải hỏi ở trên.
- Chỉ thêm một thứ mới mỗi lần, không thêm cùng lúc hai ba loại. Nếu bé có biểu hiện lạ, bạn biết ngay thủ phạm có thể là gì.
- Bắt đầu bằng lượng ít như trong bữa ăn bình thường, không uống ngay ấm đặc.
- Quan sát bé trong mấy ngày đầu: bú có kém đi không, ngủ có li bì hơn hay quấy khóc hơn, phân có lỏng hay đổi màu, da có nổi mẩn, vàng da có đậm lên không.
- Ghi lại vào sổ hoặc điện thoại: ngày bắt đầu, thứ đã dùng, biểu hiện của bé. Ghi chép giúp bác sĩ nhi khi cần khám.
- Thấy bé có bất kỳ biểu hiện lạ nào, ngừng thứ mới ngay và đưa bé đi khám nếu biểu hiện không hết.
Bé dưới một tháng tuổi, bé sinh non, bé đang vàng da hoặc đang điều trị bệnh là trường hợp nên hỏi bác sĩ nhi trước khi mẹ thêm bất cứ thứ gì ngoài bữa ăn thường ngày.
Xông, hơ, tắm lá sau sinh: an toàn cho mẹ, an toàn cho bé
Tục nằm than, hơ lửa, xông lá sau sinh vẫn còn ở nhiều vùng. Rủi ro hay gặp nhất là bỏng: bỏng do nồi nước xông sôi, do than hồng đặt dưới giường, do ngồi quá gần bếp lửa. Người mẹ vừa sinh mệt, mất máu, phản xạ chậm hơn bình thường. Phòng kín có than hoặc bếp củi còn có nguy cơ ngạt khí, và trẻ sơ sinh nằm cùng phòng là người dễ bị nhất.
Xông hơi nóng lâu làm mẹ ra nhiều mồ hôi, mất nước, có thể ảnh hưởng tới lượng sữa và gây choáng khi đứng dậy. Người mẹ sinh mổ hoặc có vết khâu tầng sinh môn cần giữ vết thương sạch, khô; ngồi xông hơi nước lá trực tiếp lên vết khâu có thể làm vết thương ẩm, dễ nhiễm trùng. Hỏi nữ hộ sinh hoặc bác sĩ trước khi xông, ngâm vùng có vết khâu.
Một số nơi còn giữ tục kiêng tắm, kiêng gội nhiều tuần sau sinh. Y học hiện đại không thấy lý do để kiêng tắm; tắm nhanh bằng nước ấm, lau khô, tránh gió lùa giúp mẹ sạch sẽ, giảm nguy cơ nhiễm trùng vết khâu và vùng ngực khi cho bú.
Tắm nước lá ấm như lá kinh giới, lá sả, lá bưởi cho mẹ là thói quen dễ chịu và ít rủi ro hơn xông, miễn là nước không quá nóng, phòng kín gió nhưng thoáng khí, và tắm nhanh. Không cho trẻ sơ sinh nằm trong phòng đang xông lá có tinh dầu mạnh.
Hỏi ai khi chưa chắc
Bác sĩ sản khoa và nữ hộ sinh là người gần mẹ nhất trong những tuần đầu. Bác sĩ nhi là người cần biết khi bé có biểu hiện lạ. Dược sĩ ở nhà thuốc có thể tra xem một hoạt chất đã có ghi nhận gì khi cho con bú hay chưa. Ở một số bệnh viện có phòng tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ, nơi có thể hỏi cả chuyện ít sữa lẫn chuyện dùng lá lợi sữa.
Khi hỏi, mang theo đúng thứ đang dùng hoặc ảnh chụp rõ, tên gọi người cho đã dùng, và mô tả cách nấu, lượng dùng mỗi ngày. Nếu người tư vấn nói chưa có dữ liệu, cách an toàn là tạm dừng thứ đó, hoặc chỉ dùng ở mức như món ăn trong bữa cơm.
Nếu lo vì ít sữa, nên nhờ người có chuyên môn xem cách bé ngậm bắt vú, số cữ bú, cân nặng của bé trước khi tìm thêm lá. Nhiều trường hợp mẹ nghĩ mình ít sữa nhưng bé vẫn tăng cân tốt; ngược lại, có trường hợp ít sữa thật cần được khám nguyên nhân chứ không chỉ cần thêm nồi canh.
Câu hỏi thường gặp
Mẹ cho con bú ăn canh lá đinh lăng hằng ngày có sao không?
Ăn lá đinh lăng như rau trong canh, trong gỏi ở lượng bữa ăn là thói quen nhiều gia đình vẫn giữ và chưa thấy được ghi nhận là gây vấn đề. Điều nên hỏi bác sĩ là khi nấu thật đặc uống như thuốc, dùng rễ, hoặc bé dưới một tháng tuổi, sinh non, đang vàng da.
Uống chè vằng có làm mất sữa hay làm bé đau bụng không?
Chưa có bằng chứng rõ cho cả hai điều này. Nhiều gia đình cho mẹ uống chè vằng mà không thấy vấn đề. Nếu bé đi ngoài lỏng, quấy khóc sau khi mẹ bắt đầu uống, hãy ngừng vài ngày xem bé có khá lên không. Việc quan trọng nhất là chắc chắn lá là chè vằng chứ không phải lá ngón.
Uống rượu thuốc sau sinh cho ấm người có ảnh hưởng tới sữa không?
Có. Cồn đi vào sữa và có thể làm bé ngủ li bì, bú kém. Rượu ngâm củ rễ không rõ nguồn còn có rủi ro methanol và cây độc ngâm lẫn. Nếu gia đình vẫn muốn dùng, hãy hỏi bác sĩ, và tuyệt đối không cho bú ngay sau khi uống.
Mẹ uống thuốc nam rồi bé bị tiêu chảy thì làm gì?
Ngừng thứ mới ngay, cho bé bú bình thường để bé không mất nước, và theo dõi số lần đi ngoài, lượng nước tiểu, độ tỉnh táo. Nếu bé đi ngoài nhiều lần, có máu trong phân, sốt, ít tiểu, lừ đừ hoặc dưới ba tháng tuổi, đưa bé đi khám ngay, mang theo thứ mẹ đã dùng.
Có loại lá nào được chứng minh chắc chắn làm tăng sữa không?
Hiện chưa có loại lá dân gian Việt Nam nào được chứng minh chắc chắn bằng nghiên cứu đủ mạnh ở người. Những điều làm tăng sữa đã rõ là cho bú thường xuyên, ngậm bắt vú đúng, vắt hoặc hút sữa khi cần, mẹ ăn đủ, uống đủ và được nghỉ ngơi.
Tắm lá cho mẹ sau sinh có ảnh hưởng tới bé không?
Tắm nước lá ấm cho mẹ thường ít ảnh hưởng tới bé nếu tắm ở phòng riêng, thoáng khí và mẹ rửa sạch ngực bằng nước thường trước khi cho bú. Không xông lá có tinh dầu mạnh trong phòng bé đang nằm, và không bôi dầu gió, cao xoa lên ngực.