Trong nhà và quanh hiên, những cây cảnh cần để ý nhất là trúc đào, sứ (sứ Thái), thông thiên vì chứa chất độc tác động lên tim, và nhóm cây họ Ráy như lan ý, trầu bà, môn trường sinh, hồng môn, kim tiền vì nhựa gây bỏng rát miệng, sưng lưỡi khi nhai. Phần lớn ca ngộ độc cây cảnh rơi vào trẻ dưới năm tuổi và vật nuôi, những người không biết cây là gì mà chỉ thấy lá xanh, hoa đẹp, hạt tròn.
Không cần nhổ hết cây trong nhà. Mức độc giữa các cây chênh nhau rất xa: có cây chỉ làm ngứa miệng một lúc, có cây vài hạt đã nguy hiểm cho trẻ. Bài này chia cây cảnh quen thuộc thành từng nhóm theo kiểu gây hại, chỉ ra bộ phận nào đáng lo, cách sắp đặt chậu cây cho nhà có trẻ nhỏ và vật nuôi, và khi nào phải gọi cấp cứu.
Bảng nhóm cây cảnh quen theo kiểu gây hại
Cách xếp dưới đây không theo họ thực vật mà theo điều sẽ xảy ra nếu ai đó nhai, nuốt hoặc để nhựa dính vào da, mắt. Đây là cách xếp thực dụng cho người trong nhà. Mức độ ghi trong bảng là nhận định chung từ các tài liệu về cây độc, còn thực tế còn phụ thuộc vào lượng ăn, tuổi và cân nặng người ăn.
| Nhóm | Cây hay gặp | Bộ phận đáng lo | Điều có thể xảy ra |
|---|---|---|---|
| Chất độc tác động lên tim | Trúc đào, sứ (sứ Thái), thông thiên | Toàn cây, nhất là hạt thông thiên, nhựa và lá | Nôn, đau bụng, tim đập chậm hoặc loạn nhịp; ca nặng nguy hiểm tính mạng |
| Tinh thể gây bỏng rát | Lan ý, trầu bà, môn trường sinh, hồng môn, kim tiền, môn cảnh | Lá, thân, nhựa | Rát miệng, chảy nước bọt, sưng môi lưỡi, khó nuốt; sưng họng thì khó thở |
| Nhựa trắng gây kích ứng | Xương rồng bát tiên, trạng nguyên, huỳnh anh, ngọc bút | Nhựa, lá | Đỏ rát da, cay mắt; nuốt thì buồn nôn, tiêu chảy |
| Độc với hệ tiêu hoá, thần kinh | Đỗ quyên, thường xuân, cà độc dược trồng làm cảnh | Lá, hoa, hạt | Nôn, chóng mặt; cà độc dược gây lú lẫn, nhịp tim nhanh |
| Độc riêng với mèo | Hoa loa kèn, hoa ly, hoa hiên | Hoa, lá, cả phấn hoa | Ở mèo có thể gây suy thận dù chỉ liếm phấn hoa |
Nhóm đầu và nhóm cuối là hai nhóm cần ưu tiên. Nhóm tim mạch vì một lượng nhỏ có thể gây hậu quả nặng; nhóm hoa ly với mèo vì nhiều nhà không biết, cắm bình hoa ngay trên bàn nơi mèo nhảy lên hằng ngày.
Trúc đào, sứ và thông thiên: ba cây đẹp cần đặt xa tầm tay
Trúc đào là cây bụi lá hẹp dài như lá trúc, dày và cứng, mọc vòng ba lá hoặc đối nhau quanh cành, hoa hồng, đỏ hoặc trắng nở quanh năm. Cây chịu nắng, chịu hạn tốt nên được trồng nhiều ở dải phân cách, sân trường, cổng nhà. Toàn cây chứa các glycosid tác động lên tim; nhai lá, ngậm hoa, dùng cành làm que xiên nướng thịt, hay đốt cành rồi hít khói đều từng được nêu là đường gây hại trong tài liệu về cây độc.
Sứ, nhất là sứ Thái gốc phình to, hoa đỏ hồng rực, được chơi nhiều trong chậu ở ban công. Nhựa trắng của cây có chất độc tác động lên tim, ở một số vùng châu Phi người ta từng dùng nhựa họ hàng của nó tẩm tên săn thú. Khi cắt tỉa, ghép cành, nhựa chảy nhiều, cần đeo găng, không dụi mắt và rửa tay ngay.
Thông thiên là cây bụi hoặc cây gỗ nhỏ, lá hẹp dài xanh bóng, hoa vàng hình phễu, quả hình tam giác tròn, khi chín đen, bên trong có hạt. Hạt thông thiên được coi là bộ phận nguy hiểm nhất, có những ca ngộ độc ở trẻ vì nhặt hạt chơi rồi cắn. Nhà có trẻ nhỏ nên nhặt quả rụng thường xuyên hoặc tỉa bỏ quả non.
Với cả ba cây, không dùng lá, hoa, cành vào bất cứ việc gì liên quan tới ăn uống: không lót đĩa, không làm que xiên, không pha nước, không đốt trong bếp.
Nhóm họ Ráy: lan ý, trầu bà, môn trường sinh và vì sao nhai là rát ngay
Tinh thể hình kim trong lá. Nhiều cây họ Ráy chứa tinh thể calci oxalat dạng kim nhỏ, xếp thành bó trong tế bào. Khi nhai, các tinh thể này đâm vào niêm mạc miệng, kèm theo chất gây kích ứng, nên cảm giác bỏng rát đến gần như tức thì. Đây cũng là lý do khoai môn sống, khoai sọ sống làm ngứa tay, ngứa miệng.
Thường không nuốt được nhiều. Vì rát ngay từ miếng đầu, trẻ thường nhè ra, khóc, chảy nước bọt nhiều. Phần lớn ca chỉ dừng ở sưng môi, rát lưỡi và tự giảm sau vài giờ. Tuy vậy, nếu môi lưỡi sưng to, trẻ khó nuốt, giọng khàn hoặc thở rít thì phải đi cấp cứu ngay vì sưng họng có thể gây tắc đường thở.
Nhựa dính vào mắt nguy hiểm hơn dính da. Trẻ bứt lá rồi dụi mắt có thể bị đau rát, chảy nước mắt, đỏ mắt. Rửa mắt dưới vòi nước sạch chảy nhẹ trong nhiều phút rồi đưa đi khám mắt, không nhỏ thuốc gì khác.
Cây quen nhưng nhiều tên. Môn trường sinh có nơi gọi là vạn niên thanh đốm; trầu bà còn gọi là vạn niên thanh leo; kim tiền, lưỡi hổ thường được bày ở bàn làm việc. Khi kể với nhân viên y tế, mô tả cả hình dạng lá hoặc mang theo một lá, vì tên gọi giữa các vùng không thống nhất.
Sắp đặt chậu cây cho nhà có trẻ nhỏ và vật nuôi
Không phải bỏ hết cây, nhưng nên sắp xếp lại theo tầm với của người nhỏ nhất và con vật hiếu động nhất trong nhà. Những việc dưới đây làm một lần, giữ được lâu.
- Đặt cây nhóm tim mạch và nhóm họ Ráy ở chỗ cao hơn tầm với của trẻ, hoặc ra ngoài ban công có cửa đóng.
- Không đặt chậu cây độc ở sàn phòng khách, bậu cửa sổ thấp, góc phòng trẻ chơi hay gần ổ nằm của chó mèo.
- Nhặt lá rụng, hoa rụng, quả rụng mỗi ngày; trẻ bò hay nhặt thứ trên sàn bỏ vào miệng.
- Ghi tên cây vào sổ hoặc chụp ảnh từng chậu lưu trong điện thoại để khi cần báo ngay cho bác sĩ.
- Cắt tỉa, thay chậu thì đeo găng, gom cành lá cắt vào túi kín rồi bỏ đi, không để đống cành ngoài sân.
- Nhà nuôi mèo không cắm hoa ly, hoa loa kèn, hoa hiên trong nhà; nhà nuôi chó để ý chó hay gặm cành, đào gốc.
- Dạy trẻ lớn quy tắc: không ăn lá, hoa, quả ở bất cứ chậu cây nào trong nhà và ngoài phố.
Mua cây mới, hỏi người bán tên cây đầy đủ và tự tra thêm trước khi đặt vào phòng có trẻ. Cây được rao là lọc không khí hay mang lại may mắn không có nghĩa là an toàn khi nhai.
Trạng nguyên, lưỡi hổ, thường xuân: những cây bị đồn quá lên
Không phải lời đồn nào về cây độc cũng đúng mức. Trạng nguyên, cây lá đỏ hay bày dịp cuối năm, từ lâu bị gọi là rất độc. Các tài liệu chống độc hiện nay đánh giá cây này gây kích ứng ở mức nhẹ: nhựa trắng có thể làm đỏ da, cay mắt, ăn phải lá thì buồn nôn, khó chịu, nhưng hiếm khi nặng. Lưỡi hổ và thường xuân cũng ở mức tương tự, chủ yếu gây rối loạn tiêu hoá nếu nhai nuốt.
Biết đúng mức độc giúp gia đình đỡ hoảng khi trẻ lỡ cắn một lá trạng nguyên, đồng thời không lơ là với những cây thật sự nguy hiểm như trúc đào, thông thiên. Dù là cây độc nhẹ, nếu trẻ nôn nhiều, lả đi, hoặc bạn không chắc trẻ đã ăn cây gì, vẫn nên đưa đi khám.
Ngược lại, có những cây hoàn toàn bình thường trong mắt người lớn nhưng lại nguy hiểm với vật nuôi. Hoa ly, hoa loa kèn là ví dụ rõ nhất: với người thì gần như vô hại, với mèo thì chỉ liếm phấn hoa dính trên lông cũng có thể gây tổn thương thận. Nhà nuôi mèo thấy mèo nôn, bỏ ăn, lừ đừ sau khi tiếp xúc hoa ly cần đưa tới bác sĩ thú y sớm, không chờ.
Cây ngoài hiên và hàng rào: huỳnh anh, ngọc bút, cà độc dược làm cảnh
Không chỉ chậu cây trong phòng, những cây trồng ở hiên, hàng rào, sân trước cũng là chỗ trẻ chơi hằng ngày. Huỳnh anh là dây leo hoa vàng to hình chuông, hay được cho leo cổng; cây có nhựa trắng, ăn phải lá, hạt có thể gây nôn, đau bụng, tiêu chảy. Ngọc bút, cây bụi hoa trắng cánh xoắn, cũng thuộc họ có nhựa trắng và được xếp vào nhóm nên tránh nhai nuốt.
Cà độc dược và họ hàng của nó, loại hoa loa kèn trắng, vàng hoặc hồng rủ xuống, đôi khi được trồng làm cảnh vì hoa to và thơm về đêm. Toàn cây chứa các chất tác động lên thần kinh, đặc biệt là hạt. Trẻ nhặt quả, hạt chơi hoặc người lớn dùng lá, hoa theo lời truyền miệng là những tình huống đã gây ngộ độc. Nhà có trẻ nhỏ nên cân nhắc không trồng loại này ở chỗ trẻ hay chơi.
Với hàng rào trồng cọc rào, thầu dầu mọc tự nhiên ven tường, nỗi lo lớn nhất là hạt. Hạt rụng xuống sân, trông như hạt lạc, hạt đậu, trẻ dễ nhặt ăn. Nếu không thay được cây, hãy tỉa bỏ chùm quả trước khi chín và nhặt hạt rụng thường xuyên.
Một cách làm đơn giản cho cả nhà là đi một vòng quanh nhà, chụp ảnh từng cây trồng trong chậu, ngoài hiên, ở hàng rào, rồi tra hoặc hỏi người biết cây xem cây nào thuộc nhóm cần để ý. Danh sách ấy đáng giá khi có chuyện, vì bác sĩ cần biết chính xác cây gì.
Trẻ nhai lá cây cảnh: làm gì, khi nào gọi 115
Khi thấy trẻ đang ngậm hoặc nhai lá, hoa, hạt của cây cảnh, việc đầu tiên là lấy phần còn lại ra khỏi miệng trẻ, để trẻ nhổ ra, lau sạch miệng. Giữ lại phần cây trẻ đã cắn và xác định chậu cây đó. Không cố móc họng cho trẻ nôn.
Với cây họ Ráy, cho trẻ súc miệng hoặc lau miệng bằng nước mát, có thể cho uống vài ngụm nước mát nếu trẻ nuốt được bình thường. Theo dõi môi, lưỡi, giọng nói và nhịp thở. Với trúc đào, sứ, thông thiên hay cây không rõ tên, đừng chờ triệu chứng: đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất ngay, mang theo cành lá hoặc ảnh chụp cây.
Gọi 115 hoặc đi cấp cứu ngay khi trẻ có một trong các dấu hiệu: khó thở, thở rít, giọng khàn đột ngột; môi lưỡi sưng to, không nuốt được; nôn nhiều, đau bụng quặn; mạch rất chậm, rất nhanh hoặc không đều; da tái, vã mồ hôi, lả đi, co giật, lơ mơ. Người lớn ăn nhầm cũng theo đúng các dấu hiệu này.
Một số bệnh viện lớn có trung tâm chống độc, có thể tư vấn qua điện thoại cho tuyến dưới. Khi đến cơ sở y tế, kể rõ tên cây, bộ phận đã ăn, lượng ước chừng và thời điểm. Không tự cho uống sữa, nước chanh, than củi hay bất kỳ bài giải độc truyền miệng nào.
Câu hỏi thường gặp
Lan ý và trầu bà có nên để trong phòng ngủ của trẻ không?
Không cần bỏ nếu trẻ đã lớn và hiểu dặn. Với trẻ còn bò, còn hay cho đồ vào miệng, nên đặt hai cây này ở chỗ cao hoặc chuyển sang phòng khác. Nhựa và lá của chúng gây rát miệng, sưng môi lưỡi khi nhai, ít khi nặng nhưng rất khó chịu.
Trúc đào trồng trước cổng có nguy hiểm khi đi ngang qua không?
Đi ngang qua, ngửi hoa hay chạm nhẹ vào lá không gây ngộ độc. Nguy hiểm đến khi nhai lá, ngậm hoa, dùng cành làm que nướng, đốt cành rồi hít khói. Nhà có trẻ nhỏ nên dặn trẻ không bứt lá, hoa và cắt tỉa thì đeo găng.
Trạng nguyên có độc như người ta nói không?
Các tài liệu chống độc hiện nay xếp trạng nguyên vào nhóm gây kích ứng nhẹ: nhựa có thể làm đỏ da, cay mắt, ăn lá thì buồn nôn. Ca nặng hiếm gặp. Dù vậy, nếu trẻ nôn nhiều, mệt lả hoặc không rõ đã ăn cây gì thì vẫn đưa đi khám.
Mèo liếm hoa ly thì phải làm sao?
Hoa ly, hoa loa kèn có thể gây suy thận ở mèo dù chỉ một lượng nhỏ như phấn hoa. Lau sạch phấn trên lông, đưa mèo tới bác sĩ thú y càng sớm càng tốt, kể cả khi mèo chưa có biểu hiện gì. Nhà nuôi mèo tốt nhất không cắm hoa ly trong nhà.
Có cách nào biết cây cảnh mới mua có độc hay không?
Hỏi người bán tên cây đầy đủ, rồi tra thêm ở tài liệu về cây độc hoặc hỏi người làm vườn có kinh nghiệm. Cây có nhựa trắng và cây họ Ráy nên được xem là cần để xa tầm tay trẻ cho tới khi biết chắc. Lời quảng cáo lọc không khí không nói gì về độ an toàn khi nhai.
Nhựa sứ Thái dính vào tay khi cắt cành thì làm gì?
Rửa ngay bằng xà phòng và nhiều nước, không đưa tay lên mắt, miệng trước khi rửa. Nếu nhựa bắn vào mắt, rửa dưới vòi nước chảy nhẹ nhiều phút rồi đi khám mắt. Lần sau đeo găng và kính khi cắt tỉa, ghép cành.