Nhận dạng một cây thuốc nam cho chắc cần đi qua nhiều lớp kiểm chứ không dựa vào một chi tiết: dáng cây và nơi mọc, hình lá cùng cách lá xếp trên cành, thân và nhựa, mùi khi vò, hoa và quả nếu có, phần củ hay rễ khi cắt ngang, rồi cuối cùng là người thật sự biết cây xác nhận. Cây nào khớp đủ các lớp mới coi là chắc; thiếu một lớp quan trọng thì coi là chưa chắc và không dùng.
Nghe thì dài, nhưng làm quen rồi chỉ mất vài phút cho một cây. Lợi ích là bạn tránh được chuyện hay gặp nhất trong các vụ ngộ độc thực vật: tin vào một đặc điểm duy nhất ("lá giống", "củ giống", "người ta bảo"). Bài này đi qua từng lớp, chỉ ra lớp nào đáng tin hơn, và kèm một phiếu ghi đơn giản để bạn tự dùng ở vườn nhà.
Sáu lớp kiểm theo thứ tự nên làm
Thứ tự dưới đây đi từ thứ nhìn được từ xa tới thứ phải cầm lên tay. Lý do là những lớp đầu giúp loại nhanh các cây chắc chắn không phải, còn những lớp sau mới phân biệt được các cây giống nhau thật sự.
- Dáng cây và nơi mọc. Cây thân thảo, bụi, dây leo hay thân gỗ; mọc ở bờ ruộng ẩm, ven suối, đồi khô hay dưới tán rừng. Một cây "thuốc" quen ở đồng bằng mà bạn gặp trên đồi đá vùng núi thì phải nghi ngờ trước.
- Lá và cách lá xếp. Lá đơn hay kép, mép nguyên hay có răng cưa, gân lông chim hay gân chân vịt, lá mọc đối, mọc cách hay mọc vòng. Đây là lớp đáng tin nhất vì có quanh năm.
- Thân, cành và nhựa. Thân tròn hay vuông, có lông, có gai không; bẻ một cành nhỏ xem nhựa trong, trắng sữa hay có màu. Đeo găng khi bẻ cây lạ.
- Mùi khi vò lá. Vò nhẹ một lá giữa hai ngón tay đeo găng, ngửi từ xa. Mùi thơm hắc của họ cam, mùi cay của họ gừng, mùi hăng của nhiều cây độc là dấu hiệu bổ sung, không phải dấu hiệu quyết định.
- Hoa và quả. Màu, số cánh, cách mọc thành chùm hay đơn độc, hình quả. Có hoa là có bằng chứng mạnh nhất, nhưng chỉ theo mùa.
- Củ, rễ cắt ngang và người biết cây. Màu ruột, vòng gỗ, nhựa ứa ra khi cắt; rồi đưa mẫu cho người trồng, thầy thuốc y học cổ truyền hay cán bộ khuyến nông địa phương xem lại.
Không cần làm đủ sáu lớp với cây bạn tự trồng từ nguồn đã biết. Nhưng với cây hái ngoài bờ bụi, cây được cho, hay cây mọc lên ở chỗ trước đó không ai trồng, nên làm đủ.
Lá: đọc năm điều trên một chiếc lá
Đơn hay kép. Lá kép gồm nhiều lá chét trên một cuống chung, ví dụ đinh lăng là lá kép xẻ nhiều lần. Nhiều người nhầm một lá chét là một lá đơn, từ đó đếm sai và so sai. Cách nhận: chồi nách luôn nằm ở gốc cuống của cả lá, không nằm ở gốc lá chét.
Cách xếp trên cành. Mọc đối là hai lá đối diện nhau ở cùng một mắt, mọc cách là mỗi mắt một lá so le, mọc vòng là ba lá trở lên quanh một mắt. Đây là điểm phân biệt rất vững, ví dụ lá ngón và chè vằng đều mọc đối nên không dùng được để tách hai cây, nhưng loại được nhiều cây khác.
Kiểu gân. Gân lông chim (một gân giữa, gân phụ hai bên), gân chân vịt (nhiều gân tỏa từ một điểm như lá sắn, lá thầu dầu), gân song song (như lá họ gừng, lá tre), hoặc kiểu ba gân từ gốc. Soi ở mặt dưới lá, ngược sáng.
Mép và đầu lá. Mép nguyên, răng cưa, khía tai bèo; đầu lá nhọn, tù hay có mũi kéo dài. Nên so với lá trưởng thành ở giữa cành, không so với lá non ở ngọn vì lá non nhiều cây trông giống nhau.
Bề mặt. Nhẵn bóng, có lông mịn, ráp như giấy nhám, có chấm tuyến trong mờ khi soi lên trời. Bề mặt dễ thay đổi theo nắng và đất, nên chỉ dùng làm dấu hiệu phụ.
Thân, nhựa và mùi: dấu hiệu giúp loại cây nguy hiểm
Nhựa là một lớp kiểm hay bị bỏ qua. Rất nhiều cây trong họ Thầu dầu (họ Đại kích) và họ Trúc đào có nhựa trắng như sữa, và trong hai họ này có nhiều cây độc: xương rồng bát tiên, trạng nguyên, cọc rào, trúc đào, thông thiên. Thấy nhựa trắng ứa ra từ cành bẻ không có nghĩa cây chắc chắn độc, vì đu đủ, sung, mít cũng có nhựa trắng, nhưng đó là tín hiệu để bạn dừng lại và kiểm kỹ hơn, đồng thời rửa tay ngay vì nhựa nhiều cây gây bỏng da, cay mắt.
Thân vuông là đặc điểm của họ Hoa môi (tía tô, kinh giới, húng), một họ phần lớn ăn được và thơm. Thân có gai, có lông ngứa cần đeo găng. Một số cây như ráy, môn dại có tinh thể gây ngứa trong nhựa, chạm vào thì da rát, vào miệng thì bỏng lưỡi, sưng họng.
Về mùi, vò một lá là cách nhanh để biết bạn có đang cầm cây họ gừng, họ cam hay họ hoa môi hay không. Tuy vậy, mùi không phải bằng chứng an toàn: có cây độc không mùi, như lá ngón, và có cây thơm vẫn không nên ăn sống nhiều. Đừng bao giờ dùng lưỡi để kiểm, không nếm, không nhai thử dù chỉ một chút.
Củ và rễ: cắt ngang thấy gì
Với cây dùng củ, rễ, phần dưới đất thường mới là phần dễ nhầm nhất, vì nhổ lên rồi thì lá đã tách khỏi củ. Cắt ngang một củ sạch bằng dao riêng, quan sát và ghi lại. Bảng dưới là các dấu hiệu nên xem, kèm ví dụ quen.
| Điều nên xem | Ví dụ quen thuộc | Ý nghĩa khi kiểm |
|---|---|---|
| Màu ruột | Nghệ vàng cam, nghệ đen ruột xanh tím, gừng vàng nhạt | Giúp tách các cây trong cùng một họ |
| Vòng gỗ, lõi | Rễ ba kích có lõi gỗ cứng giữa, thịt rễ bao quanh | Phân biệt rễ thật với rễ của cây khác bị bán lẫn |
| Nhựa ứa ra | Củ ráy, môn dại ứa nhựa gây ngứa | Cảnh báo cần dừng, không nếm |
| Xơ và bột | Củ mài, sắn dây nhiều bột trắng, có xơ | Biết củ thuộc nhóm tinh bột hay nhóm gia vị |
| Mùi khi vừa cắt | Họ gừng thơm cay, nhiều củ dại mùi hăng hoặc không mùi | Dấu hiệu bổ sung, không quyết định |
Củ ăn được và củ độc trong cùng một họ có thể giống nhau đến mức người trồng lâu năm cũng phải nhìn cả lá, cả cuống mới chắc. Vì vậy, đào được củ lạ ở bờ bụi mà không thấy rõ cây mẹ thì không dùng, kể cả khi củ trông giống hệt củ nhà mình.
Tên gọi theo vùng và vì sao không thể chỉ hỏi tên
Một trong những nguồn nhầm lẫn lớn là tên địa phương. Cùng một tên có thể chỉ hai cây khác nhau ở hai vùng, và một cây có thể mang năm, sáu tên. Khi ai đó nói "cây này là cây X", bạn nên hỏi thêm những điều sau.
- Ở vùng người nói, cây X ra hoa màu gì, quả ra sao, lá mọc thế nào. Nếu mô tả không khớp với cây trước mặt, cái tên chưa đủ tin.
- Cây X có tên khác không. Một số tên như "sâm", "ngải", "chè" được gắn cho nhiều cây không cùng họ.
- Người nói đã tự trồng, tự dùng cây này bao lâu, hay chỉ nghe kể lại.
- Tên khoa học trong sách hay tài liệu chính thống có khớp với mô tả hình thái không. Tên khoa học là thứ duy nhất không đổi giữa các vùng.
- Ở vùng đó cây X có bị nhầm với cây nào không. Người địa phương thường biết rất rõ cặp nhầm của vùng mình.
Bộ sách cây thuốc kinh điển của Giáo sư Đỗ Tất Lợi và các tài liệu do cơ quan y dược cổ truyền biên soạn là chỗ tham khảo tốt cho tên gọi và mô tả. Khi đối chiếu, hãy so cả hình vẽ hoặc ảnh với nhiều bộ phận của cây, không chỉ so tên.
Phiếu ghi cây và khi nào phải gọi 115
Một cách đơn giản để làm quen với việc nhận cây là mỗi lần gặp cây lạ thì ghi một phiếu nhỏ: ngày, nơi gặp, dáng cây, kiểu lá và cách xếp, nhựa, mùi, hoa quả nếu có, củ cắt ngang nếu có, và ai đã xác nhận. Chụp ảnh lá cả mặt trên lẫn mặt dưới, ảnh cả cây, ảnh hoa. Sau vài tháng, bạn sẽ có một cuốn sổ cây của vườn và vùng mình, đáng tin hơn nhiều so với trí nhớ.
Dù cẩn thận đến đâu, vẫn có lúc người trong nhà ăn hay uống phải thứ nghi là cây độc. Các dấu hiệu chung của ngộ độc thực vật cần đi cấp cứu ngay gồm: nôn nhiều, đau bụng dữ dội, tiêu chảy; chóng mặt, nhìn mờ, nhìn đôi, sụp mi; tim đập rất nhanh, rất chậm hoặc loạn nhịp; khô miệng, da đỏ nóng, lú lẫn, nói lảm nhảm; tê môi lưỡi, yếu tay chân, khó thở; co giật hoặc lơ mơ. Khi thấy những dấu hiệu này, gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất, mang theo mẫu cây, phần thức ăn còn lại và phiếu ghi nếu có.
Phiếu ghi cây khi đó có thêm một công dụng: bác sĩ biết được người bệnh đã tiếp xúc với cây gì, bộ phận nào, lúc nào, nên nhận định nhanh hơn. Đừng tự xử lý bằng bài thuốc giải truyền miệng, và hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng thường xuyên bất kỳ cây thuốc nào, nhất là người đang dùng thuốc điều trị, phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ.
Những cặp nhầm hay gặp mà người dùng cây thuốc nên thuộc
Sáu lớp kiểm ở trên dùng cho mọi cây. Ngoài ra, có một số cặp nhầm đã gây ngộ độc nhiều lần ở Việt Nam, đáng thuộc lòng như người lái xe thuộc những khúc cua nguy hiểm trên đường quen. Mỗi cặp dưới đây được viết kỹ trong các bài khác của cùng mục.
- Lá ngón lẫn vào chè vằng, nhất là khi hái ở bờ rẫy, ven rừng vùng núi.
- Cây ráy dại bị đào nhầm thay khoai môn, khoai sọ; nhựa ráy gây bỏng rát miệng và sưng họng.
- Hạt và lá củ đậu bị ăn như hạt đậu, rau đậu, trong khi chỉ phần củ mới là phần ăn được.
- Hạt cọc rào, hạt thầu dầu, hạt trẩu bị trẻ nhặt ăn vì vị bùi như hạt lạc, hạt dẻ.
- Lá, hoa, hạt cà độc dược bị dùng theo lời truyền miệng hoặc lẫn vào rau.
- Cây cảnh trong nhà như trúc đào, thông thiên, các cây họ Ráy bị trẻ nhỏ và vật nuôi nhai phải.
Điểm chung của các cặp này là cây độc mọc ngay cạnh đời sống hằng ngày, ở bờ rào, góc vườn, bậu cửa sổ, chứ không phải ở rừng sâu. Biết trước cặp nhầm của vùng mình giúp bạn soi đúng chỗ cần soi.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ nhìn lá có nhận được cây thuốc nam không?
Với cây bạn đã trồng và quen, nhìn lá thường đủ. Với cây lạ, chỉ nhìn lá là chưa chắc, vì nhiều cây khác họ có lá rất giống nhau, nhất là lá non. Nên kiểm thêm cách lá xếp trên cành, nhựa, mùi, hoa quả và để người biết cây xác nhận.
Có quy tắc chung kiểu "cây có nhựa trắng là độc" không?
Không có quy tắc chung đáng tin như vậy. Nhiều cây độc có nhựa trắng, nhưng đu đủ, sung, mít cũng có nhựa trắng mà vẫn ăn được. Nhựa trắng chỉ là tín hiệu để dừng lại kiểm kỹ và rửa tay, không phải phép thử phân loại cây.
Ai có thể xác nhận giúp một cây thuốc nam?
Người đã trồng và dùng cây đó lâu năm, thầy thuốc y học cổ truyền có kinh nghiệm, cán bộ khuyến nông hay cán bộ y tế xã thường giúp được. Nên mang mẫu có đủ lá, đoạn thân, hoa hoặc quả nếu có, không chỉ mang một lá hay một củ đã tách khỏi cây.
Cây mọc tự nhiên trong vườn giống cây thuốc thì có dùng được không?
Chưa nên dùng cho tới khi chắc. Hạt cây độc có thể theo chim, gió hay đất mua về mà mọc lên. Hãy đợi cây ra hoa, đối chiếu đủ các lớp kiểm và nhờ người biết cây xem. Trong lúc chờ, đánh dấu cây và dặn trẻ không hái.
Nếm một chút để thử vị có an toàn không?
Không. Một số cây độc không có vị cảnh báo, và lượng nhỏ đã có thể gây triệu chứng, nhất là với trẻ em và người lớn tuổi. Nếm thử không phải phép kiểm. Mọi phép kiểm trong bài đều làm bằng mắt, mũi từ xa và tay đeo găng.
Đã chắc đúng cây rồi thì dùng thoải mái được chưa?
Đúng cây mới là điều kiện đầu tiên. Người đang dùng thuốc điều trị, phụ nữ mang thai hoặc cho con bú, trẻ nhỏ, người có bệnh gan thận vẫn nên hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng thường xuyên, vì cây thuốc có thể tương tác với thuốc đang dùng.