Cà độc dược là cây bụi thấp mọc ven đường, bãi đất trống, bờ ruộng, có hoa to hình loa kèn màu trắng hoặc tím mọc riêng lẻ ở nách lá, quả tròn có gai ngắn, bên trong chứa nhiều hạt dẹt hình quả thận. Toàn cây đều độc, hạt và hoa được coi là độc hơn cả. Ăn hoặc uống phải, người bệnh có thể khô miệng, da đỏ nóng, đồng tử giãn, tim đập nhanh, lú lẫn, nói nhảm, ảo giác, có ca hôn mê.
Cây được y học cổ truyền và tây y biết đến từ lâu như một dược liệu có độc tính, chỉ người có chuyên môn mới dùng. Ngoài đời, các vụ ngộ độc thường xảy ra vì người ta tự dùng hoa, lá, hạt theo lời truyền miệng, vì trẻ nhặt quả, hạt chơi, hoặc vì lá non, quả non lẫn vào rau, vào cà. Bài này giúp bạn nhận cây, hiểu vì sao cây độc, các tình huống ăn nhầm và việc phải làm ngay.
Nhận cây cà độc dược ngoài đường, ngoài bãi
Dáng cây. Cà độc dược (tên khoa học hay gặp là Datura metel, họ Cà) là cây thân thảo hoặc cây bụi nhỏ, cao ngang thắt lưng đến ngang đầu người, phân nhánh nhiều, thân xanh hoặc tím. Cây ưa nắng, chịu đất xấu, hay mọc ở chỗ đất bỏ trống, ven đường, gần khu dân cư.
Lá. Lá đơn, mọc so le, phiến to hình trứng hoặc hình trứng lệch, mép nguyên hoặc lượn sóng, đôi khi có vài răng to. Vò lá có mùi hăng khó chịu. Lá non có thể bị nhìn lẫn với lá của các cây họ Cà khác như cà tím, cà dại.
Hoa. Hoa to, dài cỡ một gang tay hoặc hơn, hình phễu loe như loa kèn, mọc đơn độc ở nách lá, hướng lên hoặc chếch ngang. Hoa trắng hoặc tím, có loại cánh kép. Hoa hay nở về chiều tối, có mùi thơm nhẹ.
Quả và hạt. Quả hình cầu, cỡ quả chanh nhỏ, vỏ có nhiều gai ngắn, khi chín nứt ra không đều. Bên trong có rất nhiều hạt dẹt hình quả thận, màu vàng nâu nhạt. Quả gai trông lạ mắt nên trẻ hay hái chơi.
Họ hàng làm cảnh. Cây hoa loa kèn rủ xuống, hoa trắng, vàng hoặc hồng thõng như chuông lớn, thân gỗ cao, đôi khi được gọi là cà dược cảnh, cũng chứa các chất độc tương tự. Cây trồng làm cảnh không có nghĩa là an toàn.
Vì sao cà độc dược độc: nhóm chất kháng cholinergic
Cây chứa các alkaloid nhóm tropan, quen thuộc nhất là scopolamin và hyoscyamin, chất sau có quan hệ gần với atropin. Ở liều do thầy thuốc chỉ định, những chất tinh khiết này có chỗ dùng trong y học. Nhưng trong cây tươi hay khô, lượng chất thay đổi rất lớn theo bộ phận, mùa, nơi mọc, nên người tự dùng không thể biết mình đang đưa vào cơ thể bao nhiêu.
Các chất này chặn tác dụng của acetylcholin, một chất dẫn truyền thần kinh điều khiển tuyến mồ hôi, tuyến nước bọt, nhịp tim, cơ trơn ruột và bàng quang, cùng nhiều vùng của não. Bị chặn, cơ thể ngừng tiết mồ hôi và nước bọt nên miệng khô, da khô nóng đỏ; đồng tử giãn to làm mắt mờ, chói; tim đập nhanh; ruột và bàng quang giảm co bóp nên bụng chướng, bí tiểu; não bị rối loạn gây lú lẫn, kích động, ảo giác.
Triệu chứng có thể bắt đầu trong vòng một giờ và kéo dài nhiều giờ, có khi sang ngày hôm sau, vì các chất này làm ruột chậm lại nên phần cây đã ăn còn tiếp tục được hấp thu. Người già, trẻ nhỏ, người có bệnh tim, tăng nhãn áp, phì đại tuyến tiền liệt là những người dễ bị nặng hơn.
Những kiểu ăn nhầm, dùng nhầm hay gặp
Các ca ngộ độc cà độc dược được kể lại có thể gom vào vài tình huống quen thuộc. Biết trước giúp bạn nhận ra lời mách bảo hay hoàn cảnh nguy hiểm.
- Tự hái hoa, lá phơi khô để hút, xông hoặc sắc uống theo lời truyền miệng.
- Ngâm rượu hoa, hạt cà độc dược rồi uống, hoặc mời người khác uống.
- Lá non hái lẫn vào mớ rau dại, hoặc người không quen nhầm với lá cây họ Cà ăn được.
- Trẻ nhỏ hái quả gai chơi, bóc hạt ăn, hoặc ngậm hoa.
- Hạt cà độc dược lẫn vào hạt giống, hạt ngũ cốc phơi gần chỗ cây mọc.
- Trồng cây cà dược cảnh trong sân nhà có trẻ nhỏ, không biết là cây độc.
Trong y học cổ truyền, cà độc dược được ghi trong các sách dược liệu kinh điển, nhưng luôn đi kèm lời dặn về độc tính và chỉ do thầy thuốc dùng. Việc một cây có tên trong sách thuốc không có nghĩa là người bình thường có thể tự dùng tại nhà. Bài này không bàn công dụng, và khuyên rõ: không tự dùng cà độc dược dưới bất kỳ hình thức nào.
Cà độc dược với vài cây họ Cà dễ nhìn lẫn
Họ Cà có nhiều cây ăn được quen thuộc: cà tím, cà pháo, cà chua, ớt, khoai tây. Khi cây cà độc dược còn nhỏ, chưa ra hoa, người không quen có thể nhìn lẫn với vài cây trong họ. Bảng dưới gom những điểm khác dễ thấy.
| Điểm xem | Cà độc dược | Cà tím, cà pháo trồng |
|---|---|---|
| Hoa | Rất to, hình loa kèn dài, đơn độc, trắng hoặc tím | Nhỏ, hình sao năm cánh, tím nhạt hoặc trắng |
| Quả | Tròn, vỏ phủ gai ngắn, khô thì nứt | Nhẵn bóng, không gai, mọng nước |
| Hạt | Nhiều hạt dẹt hình thận màu vàng nâu, nằm trong quả khô | Hạt nhỏ, mềm, lẫn trong thịt quả |
| Mùi lá | Hăng, khó chịu khi vò | Mùi lá cà quen thuộc, nhẹ hơn |
| Nơi mọc | Tự mọc ở đất hoang, ven đường | Trồng thành luống trong vườn, ruộng |
Chỉ cần thấy hoa loa kèn hoặc quả có gai là có thể loại cà độc dược khỏi những cây cà ăn được. Khó là lúc cây còn non; khi đó, cây tự mọc ở đất hoang, lá có mùi hăng thì không hái, không dùng.
Trẻ nhỏ, vật nuôi và cây cà dược cảnh trong sân
Quả gai, hoa to, hạt nhiều là thứ hấp dẫn trẻ. Ở những khu dân cư mới, đất trống chưa xây, cà độc dược mọc lên tự nhiên, trẻ con chơi ở đó hằng ngày. Người lớn nên nhận diện cây khi đi ngang qua, nhổ bỏ những cây mọc gần nhà, gần trường, gần sân chơi, đeo găng khi nhổ và không đốt cây trong bếp hay ngay cạnh nhà, vì khói của cây cũng được ghi nhận gây ảnh hưởng.
Cây cà dược cảnh hoa rủ, loại thân gỗ cao, được bày bán làm cây cảnh vì hoa đẹp và thơm. Nhà có trẻ nhỏ nên cân nhắc không trồng, hoặc trồng ở vị trí trẻ không với tới hoa, nhặt hoa rụng mỗi ngày. Nhà có vật nuôi cũng nên để ý, vì chó mèo nhai lá, hoa đôi khi cũng bị ảnh hưởng.
Một điểm ít người biết là cà độc dược có thể làm giãn đồng tử khi tay dính nhựa hoặc phấn hoa rồi dụi mắt, làm mắt nhìn mờ, chói một bên trong nhiều giờ. Nếu ai đó đột nhiên có một bên đồng tử giãn to sau khi làm vườn, kể với bác sĩ về việc đã chạm cây, để tránh các xét nghiệm không cần thiết.
Có tên trong sách thuốc không có nghĩa là tự dùng được
Nhiều người bảo vệ việc dùng cà độc dược bằng lý lẽ cây này có trong sách thuốc cổ, ông bà ngày xưa vẫn dùng. Đúng là cây có mặt trong các bộ sách dược liệu kinh điển của Việt Nam và nhiều nước. Nhưng chính những trang sách ấy luôn ghi rõ cây có độc, phải dùng đúng cách, đúng lượng, do người có chuyên môn kê, và liệt kê cả những người không được dùng.
Ngày xưa, người dùng cây này là thầy thuốc có nghề, biết chọn bộ phận, biết lượng dùng, biết theo dõi người bệnh. Người bình thường đọc một dòng trên mạng, hái vài bông hoa ở bãi đất trống thì không có bất kỳ điều kiện nào trong số đó. Thêm nữa, hàm lượng chất độc trong cây ngoài đường thay đổi theo đất, theo mùa, theo từng cây, nên lượng mà ai đó dùng thấy ổn lại có thể gây ngộ độc cho người khác.
Thuốc hiện đại có chứa hoạt chất gốc từ nhóm cây này được sản xuất với hàm lượng kiểm soát, dùng theo đơn. Đó là con đường an toàn duy nhất để dùng những chất như vậy. Bài này không bàn công dụng và nhắc lại: mọi ý định dùng cà độc dược, dù chỉ để xông, để hút hay bôi ngoài, đều nên hỏi bác sĩ trước.
Khi được mách dùng hoa, lá cà độc dược: những câu nên hỏi lại
Lời mách bảo thường đến từ người thân có ý tốt. Thay vì cãi nhau, bạn có thể hỏi lại vài câu, chính những câu hỏi này giúp cả hai bên thấy rủi ro.
- Cây này có độc không, sách nào ghi, và sách ấy dặn gì về độc tính.
- Dùng bộ phận nào, bao nhiêu, ai đã định lượng ấy, có thầy thuốc nào theo dõi không.
- Người dùng có đang uống thuốc khác, có bệnh tim, tăng nhãn áp, bệnh tuyến tiền liệt, có đang mang thai không.
- Nếu dùng xong thấy khô miệng, tim đập nhanh, mắt mờ, lú lẫn thì xử lý ra sao, có ai biết để đưa đi viện không.
- Có cách nào khác đã được bác sĩ kiểm chứng cho đúng vấn đề đó không.
Phần lớn lời mách bảo không trả lời được những câu này. Đó là lúc nên dừng lại và đưa người thân đi khám đúng chuyên khoa.
Dấu hiệu ngộ độc và việc phải làm ngay
Dấu hiệu ngộ độc cà độc dược thường xuất hiện cùng lúc vài biểu hiện: miệng và họng khô khốc, khát nước; da mặt và cổ đỏ bừng, khô, nóng, có thể sốt; đồng tử giãn to, nhìn mờ, sợ ánh sáng; tim đập nhanh; bụng chướng, bí tiểu; người bồn chồn, nói nhảm, không nhận ra người quen, nhìn thấy những thứ không có, đi đứng loạng choạng; nặng hơn là co giật, hôn mê.
Khi nghi ngộ độc cà độc dược, gọi 115 hoặc đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất ngay. Người bị lú lẫn, kích động có thể tự gây thương tích, ngã, chạy ra đường, nên phải có người đi kèm, giữ an toàn, không để người bệnh lái xe hay đi một mình. Không cho uống thêm rượu, không cho dùng bất kỳ bài giải độc truyền miệng nào.
Mang theo phần cây, hoa, hạt, chai rượu ngâm hoặc thứ người bệnh đã dùng. Kể với nhân viên y tế người bệnh đã dùng cây gì, bộ phận nào, lượng ước chừng và lúc nào. Bệnh viện có cách theo dõi và xử lý loại ngộ độc này, nhưng cần đến sớm. Hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào có nguồn gốc từ cây này.
Câu hỏi thường gặp
Cà độc dược có ăn được phần nào không?
Không. Toàn cây cà độc dược đều chứa chất độc, gồm lá, hoa, quả, hạt và rễ, trong đó hạt và hoa được coi là độc hơn cả. Cây không có phần nào dùng làm rau, làm món ăn hay đồ uống trong nhà.
Ngâm rượu hoa cà độc dược uống có sao không?
Rất nguy hiểm. Rượu chiết các alkaloid từ hoa, hạt, và người uống không thể biết mình đang dùng bao nhiêu chất độc. Các vụ ngộ độc vì uống rượu ngâm cà độc dược đã được ghi nhận. Không tự ngâm, không uống và không mời người khác uống.
Làm sao phân biệt cà độc dược với cây cà tím khi chưa có hoa?
Cà độc dược thường tự mọc ở đất hoang, ven đường, lá vò có mùi hăng khó chịu; cà tím được trồng thành luống, lá có mùi cà quen. Khi chưa chắc, đừng hái. Chờ cây ra hoa: hoa loa kèn to và quả có gai là cà độc dược.
Chạm tay vào cây cà độc dược có bị ngộ độc không?
Chạm thông thường ít gây ngộ độc toàn thân. Tuy vậy, nhựa hoặc phấn hoa dính tay rồi dụi mắt có thể làm giãn đồng tử, nhìn mờ trong nhiều giờ. Đeo găng khi nhổ cây, rửa tay kỹ sau đó và không đưa tay lên mắt, miệng.
Ngộ độc cà độc dược bao lâu thì có triệu chứng?
Thường trong vòng một giờ sau khi ăn hoặc uống, có khi sớm hơn với nước ngâm, rượu ngâm. Triệu chứng có thể kéo dài nhiều giờ, sang cả ngày hôm sau. Không chờ triệu chứng rõ mới đi khám, nhất là với trẻ nhỏ và người già.
Có nên nhổ cà độc dược mọc gần nhà không?
Nên, nhất là nhà có trẻ nhỏ hay gần trường, sân chơi. Đeo găng khi nhổ, gom cây bỏ vào túi kín rồi đem bỏ, không đốt trong bếp hay sát nhà. Dặn trẻ không hái hoa, quả gai, hạt của cây này để chơi.